ئایار 07, 2021

سه‌رچاوه‌كانی دروستبوونی نه‌هامه‌تی مرۆڤ

دانـا شوانی - هه‌ولێر

 

ئه‌مڕۆژانه‌ تاڕاده‌یه‌ك مرۆڤه‌كان وا هه‌ست ده‌كه‌ن كه‌ ژیانی تایبه‌تییان بریتییه‌ له‌ كۆمه‌ڵێ ده‌رده‌سه‌ری و نه‌هامه‌تی، و ناشتوانن به‌سه‌ر ژیان و جیهانیی ڕۆژانه‌یان زاڵ بن. ئه‌م هه‌سته‌یان به‌ته‌واوی هه‌ستێكی ڕاسته‌، ئه‌وه‌ی مرۆڤی ئاسایی به‌شێوه‌ی راسته‌وخۆ زانیاریان له‌باره‌یه‌وه‌ هه‌یه‌ و ئه‌وه‌ی هه‌وڵ ده‌ده‌ن ئه‌نجامی بده‌ن، به‌ كۆمه‌ڵێ پانتایی تایبه‌تییه‌وه‌ په‌یوه‌سته‌ كه‌ تێیدا ده‌ژێین؛ دنیابینی و ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یان سنورداركراوه‌ له‌ چوارچێوه‌یه‌كی دیاریكراوی وه‌ك ئیش، خێزان و گه‌ڕه‌ك. له‌ بواره‌كانی تر، له‌ بری ئه‌وانیتر ده‌بزوێن و به‌شێوه‌یه‌كی كه‌سیی ته‌نیا وه‌ك ته‌ماشاچیی و بینه‌رێك ده‌سته‌وه‌ستان ده‌بن. هه‌روه‌ها هه‌رچه‌نده‌ به‌شێوه‌یه‌كی ئاڵۆز ئاره‌زووه‌كان و سنووره‌كانی ژیانی تایبه‌تییان تووشی هه‌ڕه‌شه‌ ببنه‌وه‌، له‌وه‌ ئاگادار ده‌بنه‌وه‌ كه‌ به‌ڕواڵه‌ت زیاتر وا هه‌ست ده‌كه‌ن تووشی ده‌رده‌سه‌ریی و نه‌هامه‌تی بوونه‌ته‌وه‌.

بنچینه‌ی ئه‌م دۆخه‌ پڕ ده‌رده‌سه‌رییه‌ به‌هۆی ئه‌و گۆڕانكارییه‌ ناكه‌سیانه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ بونیاده‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ هه‌مه‌چه‌شنه‌كان هاتۆته‌ كایه‌وه‌. هه‌روه‌ها واقیعه‌كانی مێژووی هاوچه‌رخ، چه‌ند واقیعێكی په‌یوه‌ست به‌ سه‌ركه‌وتن و شكسته‌كانی ژنان و پیاوان. ئه‌و كاته‌ی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌بێته‌ پیشه‌سازی، جوتیار ده‌بێته‌ كرێكار و ده‌وڵه‌مه‌ندێكی فیوداڵ یان شكست ده‌خوات یان ده‌بێته‌ بزنسزمان. ئه‌و كاته‌ی چینه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن یان شكست ده‌خۆن، مرۆڤ كار ده‌كات یان بێكار ده‌بێت، ئه‌و كاته‌ی رێژه‌ی وه‌به‌رهێنان به‌رز یان نزم ده‌بێت، مرۆڤ یان دڵێكی تازه‌ به‌ده‌ستده‌هێنێت یا دڵی ده‌شكێت. ئه‌و كاته‌ی شه‌ڕ ڕووده‌دات، فرۆشیاره‌كانی بیمه‌ و دڵنیایی، ده‌بنه‌ مووشه‌كی دوورهاوێژ، فرۆشیاره‌كانی دوكانێك بێ ئیش و ژنه‌ مێرداره‌كان به‌ ته‌نیا ده‌ژێن و منداڵێك به‌ بێ باوك گه‌وره‌ ده‌بێت. ناتوانرێ نه‌ ژیانی تاكێك و نه‌ مێژووی كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك بێ تێگه‌یشتنی هه‌ردووكییان ده‌سته‌به‌ر نابێت.
سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش، مرۆڤه‌كان كێشه‌ و ده‌رده‌سه‌رییه‌ تایبه‌تییه‌كانی خۆیان له‌ چوارچێوه‌ی گۆڕانكارییه‌ میژووییی و ركابه‌ری و دژپێكییه‌ دامه‌زراوه‌ییه‌كان له‌پێشچاو ناگرن و ئه‌و به‌خته‌وه‌رییه‌ی هه‌یانه‌ به‌ هه‌ڵبه‌ز و دابه‌زه‌ گه‌وره‌كانی ئه‌و كۆمه‌ڵگانه‌ی لێی ده‌ژێن، په‌یوه‌ست نییه‌. له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌وان به‌ده‌گمه‌ن زانیارییان له‌باره‌ی په‌یوه‌ندی ئاڵۆزیی شێوازه‌كانی ژیانی تایبه‌تی و ره‌وتی ژیانیی جیهانییان هه‌یه‌، هه‌ر بۆیه‌ ناتوانن كاریگه‌ریی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ باسكراوه‌ له‌ ژیانی تایبه‌تیی و چۆنیه‌تی رۆڵی مێژووییانه‌ی خۆیان تێبگه‌ن. له‌به‌رئه‌وه‌ ئه‌م كه‌سانه‌ خاوەنی کواڵیتی عەقڵێکی بنەڕەتی نیین بۆ دەستگرتن بەسەر پەیوەندی نێوان مرۆڤ و کۆمەڵگه‌ و ژیاننامە و مێژوو و خودی خۆیان و جیهان. هه‌روه‌ها به‌ جۆرێكی هه‌ڵه‌ رووبه‌رووی كێشه‌ و ده‌رده‌سه‌رییه‌ كه‌سییه‌كانیان ده‌بنه‌وه‌ كه‌ ناتوانن به‌رامبه‌ر هۆكار و سه‌رچاوه‌كانی دروستبوونی ئه‌و كێشه‌ و ده‌رده‌سه‌رییانه‌ هه‌ڵوێست وه‌ربگرن.
به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌وه‌ی باسمان كرد، جێی سه‌رسوڕمان نییه‌. له‌ چ قۆناغێكی مێژوودا، خه‌ڵكانێكی ئه‌وها زۆر به‌شێوه‌یه‌كی ته‌واو له‌ به‌رده‌م گۆڕانێكی بومه‌له‌رزه‌ئاسا و به‌رفراوانتدا بوونه‌؟ سه‌باره‌ت به‌وه‌ی خه‌ڵكی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا وه‌ك هه‌ندێ له‌ نه‌ته‌وه‌كانی تر به‌رامبه‌ر ناسینی وه‌رچه‌رخان و گۆڕانێكی ئه‌وها ده‌سته‌وه‌ستان بوونه‌، په‌یوه‌سته‌ به‌و واقیعه‌ مێژووییه‌ی كه‌ ئه‌مرۆ به‌خێرایی بۆته‌ مێژوویه‌كی په‌تی. ئه‌و رووداوانه‌ی كه‌ ئه‌مرۆ له‌ ژیانی رۆژانه‌ی خه‌ڵكی ئاساییدا رووده‌ده‌ن، چه‌ندان رووداوی جیهانییه‌. له‌م سه‌رده‌مه‌ یه‌ك له‌سه‌ر شه‌شی خه‌ڵكی جیهان له‌ قۆناغی فیوداڵ و دواكه‌وتووییه‌وه‌ به‌ره‌و قۆناغی سیسته‌می پیشه‌سازیی پێشكه‌وتوو و دڕه‌نده‌ئاسا وه‌رچه‌رخاون. له‌م ڕۆژانه‌، زۆربه‌ی وڵاتانی داگیركراو، سه‌ربه‌خۆی خۆیان وه‌رگرتووه‌، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتیشدا فۆرمه‌ تازه‌ و نادیاره‌كانی ئیمپریالیزم هاتۆته‌ كایه‌وه‌. چه‌ندین شۆڕشی‌ كۆمه‌ڵایه‌تیی‌ هه‌مه‌چه‌شن هاتۆته‌كایه‌وه‌ و چه‌ندین گرووپی تازه‌ش وه‌ك ئامرازی سه‌ره‌كیی جۆره‌ تازه‌كانی ده‌سه‌ڵات ده‌ركه‌وتوونه‌. له‌ هه‌ندێ له‌ كۆمه‌ڵگه‌كان، سیسته‌می تۆتالیتاریزم چه‌كه‌ره‌ی كردووه‌، پاشان هه‌ندێ له‌و سیسته‌مانه‌ هه‌ر به‌زووی شكستیان خوارد و هه‌ندێكی تریان به‌شێوه‌یه‌كی سه‌رسورهێنه‌ر هه‌ڵتۆقین. دوای دوو سه‌ده‌ له‌ گۆشه‌گیری، سیسته‌می سه‌رمایه‌داری وه‌ك تاكه‌ شێوه‌ی به‌پیشه‌سازیبوونی كۆمه‌ڵگه‌كان ده‌ركه‌وت. دوای دوو سه‌ده‌ له‌ هیوا و چاوه‌ڕوانیش، ته‌نانه‌ت دیموكراسیش له‌ به‌شێكی بچووك له‌ كۆمه‌ڵگه‌ مرۆییه‌كان په‌یڕه‌و ده‌كرێت. له‌ زۆربه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ دواكه‌وتووه‌كان، شێوه‌ی ژیانی نه‌ریتی شكستی خواردووه‌ و چاوه‌ڕوانییه‌ ئاڵۆزه‌كان به‌شێوه‌ی ویست و ئاره‌زووه‌ پێویست و سه‌ره‌كییه‌كان ده‌ركه‌وتووه‌. له‌ وڵاته‌ به‌ناو پێشكه‌وتووه‌كانیش ئامرازی ده‌سه‌ڵات و توندوتیژی كامڵ بووه‌ و خه‌سڵه‌تی بۆرۆكراسییه‌ت په‌یدابووه‌ و نەتەوە ده‌ستباڵاكان لە هەردوو جەمسەردا، بە چڕو پڕترین هەوڵی پێکەوەیی و گەورە هه‌وڵ بۆ هێنانه‌ كایه‌وه‌ و ئامادەکاری بۆ جەنگی جیهانی سێیه‌م ده‌كه‌ن.
ڕاستییه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دروستبوونی میژووی هاوچه‌رخ هێنده‌ به‌خێرایی شێوه‌ و ناوه‌رۆك وه‌رده‌گرێت كه‌ خه‌ڵك له‌ توانایاندا نییه‌ ره‌فتار و مه‌یل و ئاره‌زووه‌كانی خۆیان له‌گه‌ڵ به‌ها تازه‌كان بگونجێنن. ئه‌و به‌هایانه‌ چیین؟ هه‌ر چه‌نده‌ خه‌ڵك ده‌كرێ بێزاریی و بێتاقه‌تییه‌كانیان نه‌شارنه‌وه‌، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتیشدا وا هه‌ست ده‌كه‌ن به‌ها تازه‌كان ناتوانن ببنه‌ ئه‌لته‌رناتیڤی به‌ها نه‌ریتیی و كۆنه‌كان. ئایا ئه‌وه‌ جێی سه‌رسوڕمان نییه‌ كه‌ خه‌ڵك ناتوانن له‌گه‌ڵ ئه‌و دنیایه‌ی كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی نادیار رووبه‌رووی ده‌بنه‌وه‌، سازش و خۆیان بگونجێنن و ده‌سته‌وه‌ستانن له‌ تێگه‌یشتن له‌ مانای سه‌رده‌می خۆیان؟ ئایا بۆ به‌رگریكردن له‌ خۆیان جیاوازی له‌ نێوانیان نییه‌ و ته‌نیا به‌شێوه‌ی مرۆڤێكی زۆر تایبه‌تیی ده‌ژێن؟ ئایا ئه‌وه‌ جێی سه‌رسوڕمان نییه‌ كه‌ خه‌ڵك هیشتا هه‌ستی دڵمردوویی و بێ تاقه‌تیی و ته‌ڵه‌كه‌بازییان هه‌بێت؟
خه‌ڵك له‌م سه‌رده‌مه‌ ته‌نیا پێویستییان به‌ زانیاریی و ئامار نییه‌، مێشكی خه‌ڵك هێنده‌ به‌ ئامار و زانیاریی پڕبووه‌ كه‌ توانای هه‌زمكردن و شه‌نوكه‌وكردنی ئه‌و زانیاریی و ئامارانه‌ش زیادكردووه‌، هه‌روه‌ها خه‌ڵك پێوستیشان به‌ به‌ڵگه‌خوازی و لۆژیك نییه‌، هه‌ر چه‌نده‌ هه‌وڵه‌كانیان بۆ به‌ده‌ستهێنانی هونه‌رێكی له‌م چه‌شنه‌، زۆربه‌ی كات بێ ئه‌نجام ده‌بێت.
ئه‌وه‌ی خه‌ڵك پێویستیان پێیه‌تی و ئه‌وه‌ی خه‌ڵك واهه‌ست ده‌كه‌ن پێویسته‌ هه‌یانبێت بریتییه‌ له‌ خه‌یاڵی كۆمه‌ڵناسییانه‌یه‌ كه‌ یارمه‌تیده‌ره‌ بۆ ئه‌وه‌ی بتوانن زانیارییه‌كان به‌شێوه‌یه‌ك به‌كاربهێنن و توانای به‌ڵگه‌خوازییان هێنده‌ به‌رفراوان بكه‌ن كه‌ له‌وه‌ی له‌ جیهان ده‌گوزه‌رێت و ئه‌وه‌ی له‌ مێشكیاندایه‌، چه‌ند ئه‌نجامێكی كه‌سیی به‌ده‌ستبهێنن. من بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كه‌م كه‌ ئه‌م شێوازه‌ له‌ خه‌یاڵكردنه‌وه‌ هه‌مان ئه‌و خه‌سڵه‌ته‌یه‌ كه‌ رۆژنامه‌نووسان، بیرمه‌ندان و هونه‌رمه‌ندان و سه‌رنووسه‌ران چاوه‌ڕوانین، من به‌ خه‌یاڵی كۆمه‌ڵناسییانه‌ له‌ قه‌ڵه‌می ده‌ده‌م.

سه‌رچاوه‌:
C. Wright Mills، Sociological imagination، 2009.

© 2017 Hawler