ئەیلول 27, 2021

مێزگردی گۆرانی و مۆسیقای کوردی

ئاستی هۆشیاری موزیسان و، به‌ئاگابوون له‌ ڕه‌وته‌ تازه‌کانی گۆرانی و مۆسیقا و، ده‌ستگرتن به‌ کولتوور و ژێرخان و، مۆرکی نه‌ته‌وه‌یی، باسی ئه‌و مێزگرده‌مانه‌ له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ندان (عادل حەمە‌که‌ریم، زۆزگ قه‌ره‌داغی، غه‌مگین فه‌ره‌ج، چالاک سدیق).

عادل حەمە‌که‌ریم:
له‌ راستیدا موزیسیانه‌کانیش نه‌شاره‌زان، زۆر زانیارییان لا نیه‌، ئه‌و زانیاریانه‌ به‌و دواییانه‌ زانیومانن، ئه‌گینا ئه‌وه‌ی ئێستا ده‌یڵێم ده‌ ساڵ پێش ئێستا نه‌مده‌زانی، دوایی هونه‌ر به‌ ده‌وڵه‌تداری ده‌کرێت، ئه‌بێ بواری خوێندن بڕه‌خسێت،‌ ئێمه‌ پێشتر سه‌رچاوه‌ی ئه‌و باسانه‌مان له‌ به‌رده‌ست نه‌بووه‌، که‌ ئیستا باسیان لێوه‌ ده‌که‌ین. تا تۆێژینه‌وه‌و، گرنگیمان هه‌بێت بۆ بواره‌که‌.
وه‌ په‌یوه‌ستیش نه‌بووین به‌و شتانه‌وه‌،هاندان نه‌بووه‌ تا لێکۆڵینه‌وه‌و په‌رتووک بڵاوبکه‌ینه‌وه‌، هه‌ریه‌که‌مان له‌ هونه‌رمه‌ندانی ئه‌و مێزگرده‌ پێشتر چه‌ندین ئیشمان کردووه‌، وه‌ چه‌ندین به‌رهه‌می نووسینمان ئێستا ئاماده‌یه‌ که‌س نه‌هاتووه‌ بۆ ڕابردوومان ده‌ستخۆشیمان لێبکات و بڵێت چیتان له‌ به‌رده‌ستدایه‌ با پشتیوانتان بین.
که‌ تۆ کولتوور و ڕۆشنبیریی نه‌ته‌وه‌یه‌ک ده‌سه‌لمێنی واته‌ بوونی ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ ئه‌سه‌لمێنی، دوژمنانمان چاک له‌و باسه‌ تێده‌گه‌ن، به‌س خۆمان تێناگه‌ین.
ئه‌گه‌ر له‌سه‌ره‌وه‌ په‌یڕه‌وو پڕۆگرامێکی تۆکمه‌ بۆ په‌یمانگا هونه‌ریه‌کان و کۆلیژه‌کان دابنرێت و له‌سه‌ری بخوێنرێت ئه‌وا دوور ده‌که‌وینه‌وه‌ له‌ زۆر شتی لابه‌لا.
له‌ ڕاستیدا هونه‌ر به‌ حکوومەت ده‌کرێت، له‌ باوه‌ڕی حکوومەتدا لایه‌نی هونه‌ری تیدا نیه‌، بۆ گله‌یی له‌ مامۆستایانی هونه‌ری بکه‌ین؟ مامۆستایه‌ک له‌ په‌یمانگا که‌ بواری خوێندنی بۆ نه‌ڕەخسیت، چۆن زانیاری نوێی ده‌ست بکه‌وێت و شتی تازه‌ فێر ببێت؟
ئه‌گه‌ر سه‌یری هونه‌ر ده‌کرێت وه‌ک ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی خۆمان ئه‌بێ بێین له‌ هونه‌رمه‌ندان بپرسنه‌وه‌ بزانن چیمان کردوه‌؟ چیمان له‌ به‌رده‌ستدایه‌؟
گرنگه‌ باسی مێژووی کورد بکه‌ی و بڵێی له‌ ته‌په‌ گه‌وره‌ له‌ نیوان هه‌ولێر و مووسڵ شمشاڵ دۆزراوه‌ته‌وه‌ پێش سۆمه‌ریه‌کانه‌، ئه‌گه‌ر ره‌گه‌زپه‌رست و نه‌ته‌وه‌په‌رسته‌کانی دراوسێیه‌کانمان بۆیان بره‌خسێت ئیمه‌ له‌سه‌ر ئه‌و قسانه‌ ده‌کوژن، ساغکردنه‌وه‌ی زۆر لایه‌نی میژوویی په‌یوه‌ندی به‌ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی و ژێرخانی نه‌ته‌وه‌یه‌که‌وه‌ هه‌یه‌، کاتێک که‌ کولتوور و ڕۆشنبیریی نه‌ته‌وه‌یه‌ک ده‌سه‌لمێنی واته‌ بوونی ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ ئه‌سه‌لمێنی، دوژمنانمان چاک له‌و تێده‌گه‌ن، به‌س خۆمان به‌ داخه‌وه‌ هونه‌ری خۆمان لا گرنگ نیه‌، که‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ ڕابردووی نه‌ته‌وه‌که‌مانه‌وه‌، بۆیه‌ په‌یمانگاو کۆلیژه‌کانی هه‌رێم ئه‌گه‌ر له‌سه‌ره‌وه‌ په‌یڕه‌وو پڕۆگرامێک هه‌بێت، زۆر شت چاک ده‌بێت به‌ڵام به‌ داخه‌وه‌ هیچی نیه‌. کوا ئه‌و ڕاوێژکارانه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌؟ بێن نه‌خشه ‌و پلانێک دابنین، به‌رنامه‌یه‌ک دابنین و بڵێن ئه‌وه‌ گرنگه‌ بخوێنرێت.
ئه‌وه‌ی ئێستا خۆمان ده‌یکه‌ین له‌ به‌رپرسیارێتی و خه‌مخۆری خۆمانه‌، که‌ نۆته‌و شتێک ده‌نووسینه‌وه‌، ده‌مانه‌وێت بۆ په‌نجا ساڵی تر شتێک بۆ دوای خۆمان جێ بهێڵین و نه‌‌وه‌ی دوای خۆمان نه‌ڵیت ئه‌و نه‌وه‌یه‌ بۆ هیچی دیار نیه‌و هیچی نه‌کردووه‌، ئێستا شاگه‌شکه‌ ده‌بین که‌ شتێکمان پێ بده‌ن و بڵێن ئه‌وه‌ ده‌نگی (ئه‌حه‌ی ناسره‌) هونه‌رمه‌ندیکی ئاوا گه‌وره‌ هیچی دوای خۆی جێ نه‌هێشتووه‌، ئه‌حه‌ی ناسر لای ئیمه‌ وه‌ک ئه‌فسانه‌ وایه‌، که‌ گویت له‌ ده‌نگی نه‌‌بووبێت چۆن توێژینه‌وه ‌و قسه‌ی له‌سه‌ر بکه‌ین، ئه‌گه‌ر پارچه‌یه‌ک نۆته‌ نه‌بێت نه‌ڵێن ئه‌و هی به‌رهه‌مێکی ئه‌حه‌ی ناسره‌ قسه‌ی چی له‌سه‌ر بکه‌ین؟ ناتوانین قسه‌ له‌سه‌ر زۆر ته‌وه‌ر بکه‌ین له‌ مۆسیقادا چونکه‌ پاشماوه‌مان له‌ به‌رده‌ست نیه‌، وه‌ک نۆته‌و ده‌نگی تۆمار کراوو ئامێر؛ مۆسیقا خۆی ڕۆشنبیرییه‌کی ماددیه، ئه‌بێ خامه‌ت له‌ به‌رده‌ست بێت بۆ قسه‌ کردن و توێژینه‌وه‌.
به‌ پێی زانیاریه‌کان ئه‌حه‌ی ناسر کوژراوه‌،کاتێک ئه‌و ده‌کوژرێت دوو ساڵ دواتر حه‌سه‌ن زیره‌ک له‌ دایک ده‌بێت.

چالاک سدیق:
ئه‌حه‌ی ناسر له‌ 1923 کۆچی دوایی کردووه‌، ئه‌حه‌ی ناسر خۆی به‌رهه‌مه‌کانی تۆمار نه‌کردووه‌، یان نه‌گه‌یشتۆته‌ ستۆدیۆکان ئه‌وه‌ شتێکی تره‌.
چونکه‌ هونه‌رمه‌ندانی ئه‌و هه‌رێمه‌ له‌ (1925) به‌ دواوه‌ گه‌ویشتونه‌ته‌ ستۆدیۆکانی تۆمار کردن له‌ به‌غداو، له‌ تاران..
(مه‌لا عوسمان مووسڵی) له‌ 1911 یان 1913 له‌ حه‌له‌ب قه‌وانی بۆ تۆمار ده‌که‌ن. به‌لام ئه‌وه‌ بۆ ئه‌حه‌ی ناسر نه‌ڕه‌خساوه‌.

زۆزگ قه‌ره‌داغی:
بۆ ئه‌و کاته‌ش هونه‌رمه‌ندێکی وه‌ک حه‌سه‌ن زیره‌ک خه‌می بووه‌ که‌ بچێت به‌رهه‌مه‌کانی تۆمار بکات، ڕه‌نگه‌ ئه‌وانی تر هه‌ر پێیان نه‌زانیبێت که‌ تۆمارکردن هه‌یه‌ و، بچن ئه‌و خه‌مه‌ بخۆن.

چالاک سدیق:
په‌یمانگای هونه‌ره‌ جوانه‌کان ته‌نها ده‌توانێت به‌رچاوڕوونیه‌ک له‌ بواری ژه‌نین و میژووی مۆسیقا و تێۆر و لایه‌نه‌کانی تر بداته‌ فێرخواز، ڕه‌نگه‌ له‌ زانکۆکان بگه‌نه‌ ئه‌و قووڵیه‌ی خوێندن. هه‌قی خۆیه‌تی له‌ کۆلیژی په‌روه‌رده‌ش بواری مۆسیقا گرنگیی پێ بدرێت.
ره‌نگه‌ کۆلیژی هونه‌ر دوو به‌شی هه‌بێت، ئه‌ی بۆ پێنج به‌شی نه‌بێت؟
گرفت له‌وه‌دایه‌، ئه‌بێ ده‌رفه‌ت بۆ که‌سه‌کان بڕه‌خسێت ئه‌وه‌ی له‌ ژه‌نین توانستی نیه‌ ره‌نگه‌ له‌ شتێکی تر توانستێکی بێوێنه‌ی هه‌بێت.

غه‌مگین فه‌ره‌ج:
به‌شێک له‌و شتانه‌ خه‌مساردی تێدایه‌، به‌شیکیشی نه‌بوونی پسپۆریه‌، ئێمه‌ که‌ په‌رتووکێک ده‌که‌ین له‌سه‌ر مۆسیقا له‌ خه‌می خۆمانه‌وه‌ ده‌یکه‌ین ئه‌گینا پسپۆری بورای نووسینی مۆسیقا نین. بۆشاییه‌ک هه‌یه‌ و ئێمه‌ له‌ خه‌می خۆمان پڕی ده‌که‌ینه‌وه‌، که‌ پسپۆری نه‌بوو، ساڵ به‌ ساڵ پرۆگرامی خوێندنی هونه‌ریش به‌ جێگیری ده‌مێنیته‌وه‌و پێش ناکه‌وێت، ئه‌وه‌ی له‌ وانه‌ی مێژووی مۆسیقای رۆژهه‌ڵاتی له‌ هه‌شتایه‌کان خوێنراوه‌ تا ئیستا گۆڕانیکی زۆر که‌می به‌سه‌ردا هاتووه‌، ئه‌وه‌ش له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ که‌ پسپۆرمان نیه‌ ساڵانه‌ ئه‌بده‌یتی ئه‌و پرۆگرامانه‌ بکاته‌وه‌، ئه‌وانه‌ ده‌بێ پێداچونه‌وه‌یان بۆ بکرێت.
ئه‌بێ ساڵانه‌ ئه‌بده‌یتی پڕۆگرامه‌کانی خوێندن بکه‌یته‌وه‌، ئیتر ئه‌وه‌ خۆی ده‌بێته‌ په‌رتوکێکی پرۆگرامی خویندن.
له‌ کۆلیژ ته‌نها دوو به‌شی دیاریکراو هه‌یه‌ (ژه‌نین، دانانی مۆسیقا) ئه‌ی به‌شه‌کانی تر؟ من دڵخۆش بووم به‌شی ئه‌تنۆمۆزیکۆلۆژی هه‌بوو، به‌ڵام داخرا.

زۆزگ قه‌ره‌داغی:
هه‌ندێ وانه‌ هه‌یه‌ به‌ زۆری ده‌خوێنرێت قوتابی له‌ کاتی خۆیدا هه‌ستی پێناکات که‌ چه‌ند گرنگه‌، له‌وانه‌ تویژنه‌وه‌ی مه‌یدانی شیکاری، ڕه‌نگه‌ ناخۆشترین شت بێت بۆ فێرخواز، له‌ قۆناغی دووه‌می په‌یمانگا بڵێیت له‌سه‌ر (سێوه‌) توێژینه‌وه‌یه‌کم بۆ بکه‌ له‌ 25 سه‌رچاوه‌ پێکهاتبێت و بچیت سه‌ردانی که‌نیسه‌و کۆیه‌و هه‌ولێرو شوێنه‌کان بکه‌یت.
پێنج ساڵ له‌مه‌وپێش چوومه‌ ڤیستیڤاڵی دابه‌شکردنی (خه‌ڵاته‌کانی مۆسیقا) له‌ تاران، به‌ پێی ناونیشانه‌که‌ هه‌ستم کرد کارێکی باش نیه‌، له‌و ڤیستیڤاڵه‌ زۆر شت جیا کرابووەوه‌، باشترین توێژینه‌وه‌ی ساڵ، باشترین ئه‌لبومی ساڵ، باشترین ئاوازی کۆڕاڵی، باشترین ئاوازی تاک، ئه‌مه‌ هه‌مووی خه‌ڵاتی یه‌که‌م و، دووه‌م و، سێیه‌میان هه‌بوو، ئه‌وه‌ی سه‌یر بوو به‌ لامه‌وه‌ خه‌ڵاتی گرنگیپێدان هه‌بوو، من گرنگی به‌ کارێک ده‌ده‌م لای کۆمه‌ڵێک هاوڕێ، کاتێک کاره‌که‌ ته‌واو ده‌بێت، من خه‌ڵاتی ئه‌و گرنگیپێدانه‌ وه‌رده‌گرم، توێژینه‌وه‌ی مۆسیقایی کارێکی تاقه‌تپڕووکێنه‌ ئه‌گه‌ر هاندان و خه‌ڵاتی نه‌بێت به‌رده‌وامی نابێت.

 

سەرکەوت بورهان

 

© 2017 Hawler