ئایار 07, 2021

خه‌لیل عه‌لی

 

هونه‌ر له‌ شارستانییه‌تی میسری كۆندا له‌ (3000)پێش لەدایكبوونی مەسیحەوه‌، تا (30) پێش زایین، گه‌یشته‌ ئاستێكی باڵا و میسرییه‌كان توانیان له‌ بواره‌كانی هونه‌ری په‌یكه‌رسازی و نیگاركێشان و ته‌لارسازیدا پێشكه‌وتنی باش به‌ده‌ست بهێنن.  
   هه‌روه‌ها زۆربه‌ی كاره‌ هونه‌رییه‌كانیش له‌ڕێگه‌ی گۆڕستان و پاشماوه‌ دێرینه‌كانه‌وه پارێزراوبوون، كه‌ ژیانی ڕۆژانه‌ی ئه‌و كات و سه‌رده‌مه‌‌ ده‌گێڕێته‌وه‌‌ و ئاستی جوانی هونه‌ری ئه‌و مێژووه‌ دێرینه‌ش پیشان ده‌دات. جگه‌ له‌وه‌ش ته‌خته‌ی كۆڵدراو، به‌ردی گرانبه‌ها، ملوانكه ‌و خشڵی جۆراوجۆر، گڵێنه‌، عاج و چه‌ندان شتی تری هونه‌ریش له‌خۆ ده‌گرن.
   به‌ تێڕوانین له‌وه‌ی له‌سه‌رچاوه‌كاندا هاتووه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كاری هونەری و هونەرمەندان لە دۆڵی نیلی كۆندا پەیوەست بووە بەو تێڕوانینە تایبەتیەی بیری ئایینی كۆنی ئەو سەردەمە و پەرستگا تاریك و گۆڕستانەكانی پاشا و پیاوانی ئاینی و دەسەڵاتدارەكانی، جگە لەوێنەی سەر دیواری گۆڕستانەكان پەیكەری گەورە گەورەیان داتاشیووه‌، كە گوزارشتی لە دەسەڵاتی كەسەكانی سەرەوە كردووه ‌و لەسەرووی بیری تاكە كەسی و دژ بە گیانی تاك بووه‌. واتە (بابەتی تایبەت و ده‌ربڕینخوازی لە خودی هونەرمەند خۆی دەرناكەوێ)، بەڵكو گەورەیی و نەمری پاشا و پیاوانی ئاینی ڕووداوەكانیان پیشان ده‌دا. هه‌روه‌ها وایان دادەنا، كه‌ لەجیهاندا قەرزداری گەورەیی و بەرزی دەستی پادشاكانن.
   به‌ تێڕوانین له‌ وێنه‌و تابلۆكاندا وا ده‌رده‌كه‌وێ بەرهەمەكان سیمای ڕاستی و ژیانی ڕۆژانەی ئاسایی و ڕاستیگه‌رایی سەردەم تۆمارده‌كه‌ن و بەو شێوەیەش كێشراوه‌، یان داتاشراوه‌، كە پێویست بووه‌ دەربخرێن بە پێی ئەو تێڕوانینە تایبەتمەندیەی له‌و‌ سەردەمەدا هه‌بووه‌.
هه‌ر له‌به‌ر ئه‌م هۆكارانه‌ی سه‌ره‌وه‌ ده‌توانرێت تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی هونه‌ری په‌یكه‌رتاشی میسری كۆن بۆ ئه‌م خاڵانه‌ پۆلێن بكرێن:
1. وێنەی كەسایەتی پادشاكان بریتی بوون لە شێوازێكی نواندن، كە سیماو سیفاتی شاهانه‌ی پێوه‌دیاربووه‌.
2. هونه‌رمه‌نده‌ په‌یكه‌رسازه‌كان له ‌ژێر فه‌رمانی ده‌سه‌ڵاتداراندا كاریان كردووه ‌و توانیویانه‌ گوزارشت له‌و دیمه‌نه‌ فه‌رمانڕه‌واییه‌ بكه‌ن، كه‌ بۆیان ده‌ستنیشان كراوه‌. شایانی باسه‌، به‌پێی ئه‌و به‌ڵگانه‌ی دۆزراوه‌نه‌ته‌وه‌، كە وەرشەی پەیكه‌رتاش «ته‌حتمۆسیس» لە «تەلعەمارینە» دۆزراوەتەوە، لەوانە قاڵبی دەموچاوی مردوانی لێبووه‌ ‌و دەسكارییش كراون، ئەوەش بەڵگەیە بۆ ئەوەی، كە بزانرێت هونەرمەندی میسری توانیویەتی تێڕوانینێكی باشتری هەبێت جیاواز لەوەی، كه‌ له‌ ڕابردوودا لەكاتی وێنەكێشان و داتاشیندا له‌سه‌ری ڕاهاتبوون.
3. په‌یكه‌ره‌ میسرییه‌كان شێوازی ڕووبەڕوو بوونەوەیان هه‌یه‌ (المواجهە). واتە ئەو كەسانەی وێنەكێشراون، یان داتاشراون ڕووبەڕووی بینەر دەبنەوە بەتایبەتی به‌شی سینگ بە ئاشكرا ڕوو لە بینەر دەكات لە هەر دۆخێكی جیاوازی لەشدا. واته‌ په‌یكه‌ره‌كان له‌ دۆخێكی فه‌رمی، یان سه‌ربازیدان.
4. هه‌ر وه‌ك هونەری هەموو ڕۆژهەڵات سێبەر لە وێنەكانیاندا نییه‌.
5. وێنەكانی مرۆڤ دەبوو هەمیشە هەردوو لاقیان لە تەنیشتەوە لەسەرلا بكێشرابا و هەردوو پەلی سەرەوەش درێژكراوە و كراوەبن.
6. په‌یكه‌ره‌كان ڕووبه‌ڕووی بینه‌ر ده‌بنەوە.
7. په‌یكه‌ره‌ میسرییه‌كان له ‌ڕووی توێكارییه‌وه‌ ته‌واو نه‌بوون.
8. په‌یكه‌ره‌ كۆڵدراوه‌ ڕووبه‌رزه‌كانیش گوزارشتیان له‌ ژیانی ڕۆژانه‌ی خه‌ڵك ده‌كرد، وه‌ك ڕاوه‌ماسی، دروێنه‌، بۆنه‌ ئایینییه‌كان، له‌دایكبوون، سه‌ما، ڕستن وچنین، قوربانیكردن..
9. نیگاره‌كان به‌شێوه‌یه‌كی جوان و پوخت داده‌ڕێژران و ڕه‌نگكارییان تێدا به‌كار ده‌هێنرا.
10. له‌ وێنه‌كانیشدا هه‌ر وه‌ك په‌یكه‌ره‌كان لایه‌نی توێكارییان فه‌رامۆش ده‌كرا.
ئەو بنچینە و یاسایانە بەوردی پەیڕە و دەكران و هونه‌رمه‌ندی میسری كۆنیش لەسەری دەڕۆیشتن.
    شایانی باسه‌، ئه‌وه‌ی له‌ ناو تابلۆكاندا تێبینی ده‌كرێت ئه‌وه‌یه‌، كه‌ میسرییه‌ كۆنه‌كان هه‌وڵیانداوه‌ ته‌واوی ژیان و گوزه‌رانی خۆیان له ‌ڕێگه‌ی هونه‌ری وێنه‌ هێماكارییه‌كانیانه‌وه‌ بنووسنه‌وه‌.
   ده‌شێ هونه‌ر له‌ میسردا شوێنێكی تایبه‌تی هه‌بوو بێ و بایه‌خی زۆری پێدرابێ‌، چونكه وه‌ك ده‌رده‌كه‌وێت‌ نه‌ك هه‌ر په‌یكه‌رسازی، به‌ڵكو نووسه‌ره‌كانیشیان وه‌ك هونه‌رمه‌ند مامه‌ڵه‌یان كردووه‌، چونكه‌ نووسینه‌كانیان جۆرێك بووه‌ له‌ هونه‌ری هێماكاری، كه‌ به‌ نووسینی هێڕۆگلیفی، یان به‌ خه‌تی پیرۆز ناسراوه.
   هه‌روه‌ها، میسرییه‌كان له‌ سه‌ره‌تای هه‌زاره‌ی سێیه‌می پ.ز ڕوویان كردۆته‌ نووسین و ھێمای نووسینیان به‌كارهێناوه‌، كه‌ بریتی بووه‌ له‌ وێنه‌ی بچووكراوه‌ی ڕووه‌كه‌كان و باڵنده‌ ناسراوه‌كان له‌گه‌ڵ هێمای دیكه‌، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ش بووه‌ عه‌ره‌به‌كان ناویان لێناوه‌ زمانی چۆله‌كه ‌و نه‌یانتوانیوه‌ بیخوێننه‌وه‌.  
هه‌ر له‌وباره‌یه‌وه‌، میسرییه‌ كۆنه‌كان له‌ بواری هونه‌ری ته‌لارسازیشدا پێشه‌نگ بوون، هۆكاره‌كه‌شی بوونی ژینگه‌یه‌كی باش و بوونی چیا و به‌ردی زۆربووه‌. هه‌ر ئه‌م هۆكاره‌ش بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ی، كه‌ زۆربه‌ی پاشماوه‌ دێرینه‌كان بمێننه‌وه‌، وه‌ك په‌رستگا و كۆشك و ته‌لاره‌ مه‌زنه‌كان، له‌سه‌رووی هه‌مووشیانه‌وه‌ ‌هه‌ره‌مه‌كان، به‌ردیان له‌ چیاكانه‌وه‌ گواستۆته‌وه‌ بۆ دروستكردنی .

© 2017 Hawler