ئایار 07, 2021

فاتیح ئیسماعیل ئەحمەد

 

"هەموو خوزگەی من ئەوە بوو، بە چاوی خۆم ببینم دونیا بەبێ جەنگ چۆنە، دونیا چۆن بوو پێش ئەوەی دەست بكەین بە كوشتنی یەكتر.
میچ ئەڵبوم- لە رۆمانی:ئەوپێنج كەسەی لە بەهەشت دەیانبینیت"
كوردستان بۆ یەكەمجار دابەشكرا لە نێوان هەر دوو ئیمپراتۆرێیەتی (سەفەوی و عوسمانی) لە رێكەوتنامەی زەهاوی ساڵی(1639ز)، كە بەشە زۆرەكەی كوردستان درایە ئیمپراتۆرێیەتی عوسمانی(موسڵمانی سونە مەزهەب)، بەشەكەی تری كوردستان درایە ئیمپراتۆرێیەتی سەفەوی ( موسڵمانی شیعە مەزهەب). ئەم رەوشە بەردەوام هەبوو هەتا جەنگی یەكەمی جیهانی.
لە (1/9/1916)، جارێكی دیكەش بێ خواست و ئاگاداری كورد( چونكە زۆرینەی كوردستان كوردە)، كوردستان دابەشكرایەوە، لەلایەن ( بەریتانیا و فەرەنسا و رووسیای قەیسەری) كە بەشی ئیمپراتۆرێیەتی سەفەوی هەر وەك خۆی مایەوە هەتا ئێستاش. بەڵام ئەوەی ئیمپراتۆرێیەتی عوسمانی دابەشكرا بەسەر سێ دەوڵەتدا دوو عەرەب (عێراق و سوریا) و ئەوەی دیكەیان هەر لەچوارچێوەی توركیادا مایەوە، بەڵام لەفۆڕمێكی دیكەدا.
كاتێك عێراق لە ژێر ئینتیدابی بەریتانیا بوو، هەرێمی كوردستان لكێنرا بەعێراقەوە(كەمەبەستی ئەم نووسینەیە) لە پەیمانامەی سیڤەر لە مادەكانی(61-62-63) مافی نەتەوەی كوردی تێدا دیاریكرا، بەڵام ئەوەش پێش جێبەجێكردنی گۆڕا بۆ پەیمانامەی لۆزان و خواستی كوردی تێدا پێچەوانەكرایەوە. دەستكرا بەسەركوتكردن، وەك جوڵانەوەكەی شیخ مەحمودی حەفید و خۆپیشاندانی جەماوەری سلێمانی لە 6/ئەیلولی1930، بەكارهێنانی گەورەترین بۆمب بەرانبەر بە كوردستان لەساڵی 1924، تەنانەتە یەكەم فرۆكەوانی راهێنرا عێراقی بە بۆردومانكردی كوردستان دەستیپێكرد ؟؟!!.
بەشداری كورد لە شۆڕشی 14ی گەلاویژی 1958 بۆ كۆتایی هێنان بوو بەدیكتاتۆرێت و گەڕانەوەی ماف و ئازادی و دیموكراسی و رێزگرتن بوو لە تەواوی پێكهاتەكانی عێراق. سەرەتا چەند هەنگاوێك نرا، وەك عێراق لە دوو نەتەوەی سەرەكی پێكهاتووە(عەرەب و كورد) وبەرەسمی ناساندنی مافی نەتەوەی كورد لە دەستووری عێراقیدا. ئەم دۆخە زۆری نەبرد دەسەڵاتدارانی ئەو كاتەی عێراق پەشیمان بوونەوە، كەوتنە شەڕ پێفرۆشتن بە كورد، بەڵكو توندتریش بوون وەك لەدروشمەكانیاندا بوو (نحن البدو وین العدو) بەتایبەتی دوای 1963.
ئیدی بەرخودانی بزاڤی رزگاریخوازی كوردستان سەنگەری خۆی پتەوكرد و چەخماخەی شۆڕشی ئەیلول لە 11ی ئەیلولی 1961 دەستی پێكرد و تا رێكەوتنامە مێژوویەكەی 11 ئاداری 1970 هەرێمی كوردستان بووە گۆڕپانی ململانێی خوێناوی. بەڵام گیانفیدای پێشمەرگە بەسەرۆكایەتی ژەنڕاڵ "مستەفا بارزانی" رژێمی ناچاركرد مل بدات بۆ دانوستاندن و رێكەوتننامە مێژوویەكی 11ی ئاداری 1970 لێكەوتەوە، كە دەتوانرێت بە باشترین سات و كاتی ئارامی و سەقامگیری نەك هەر لە كوردستان بەڵكو تەواوی عێراق دابنرێت.
بەداخەوە رژێمی عێراق نەیتوانی ئەو ئارامی و ئاشتی یە بەردەوامی پێ بدات، بەڵكو هەر لەو سەروبەندەدا پەنایان بۆ تیرۆركردنی رابەری بزاڤی رزگاریخوازی كوردستان (مستەفا بارزانی) لە رێگای بۆمبڕێژكردنی زانایانی ئاینییەوە بەخۆشحاڵیەوە بە ئامانج نەگەیشتن. ئیدی تا دەهات رژێم پەشیمان دەبووە لە رێكەوتننامەی11ی ئاداری 1970، ئەوە بوو لەبەهاری 1974 رژێم دەستیكردەوە بەپەلاماردانی كوردستان و هەرچی لەدەستی هات دژ بە شۆڕش و كورد درێخی نەكرد، سەرەئەنجام كە زانی ناتوانێت بە شەڕ كورد بشكێنی، پەنای بردە بەر رێكەوتننامەی شوومی 6ئادار1975ی جەزائیر، كە بەشێكی زۆری خاكی عێراقی وازلێهانا بۆ ئیران تەنیا لەبەر ئەوەی شۆڕشی كورد سەركوت بكات. بەڵكو لایەنە بەشدار بووەكانی پیلانەكەش (ئەمریكا -جەزائیر- ئێران) بوون، ئەوانە لە جیاتی بیر لە چارەسەری ئاشتیانە بۆ دۆزی كورد بكەنەوە، بەڵام بەو پیلانەیان دژ بە كورد، عێراقیان هەر بە ناسەقامگیری هیشتەوە؟؟!!. ئیدی رژێم دەستیكرد بە دەركردن و راگواستنی كوردان، قۆناغی یەكەم راگواستنی گەڕاوەكانی شۆڕش بۆ شارەكانی باشوور، بۆنموونە خێزانە بارزانییەكان بۆ بیابانی سەماوە، كە ئازارێكی نامرۆڤانەی زۆریان چەشت، وەك: بێ ئیشكردن لەكاركردن و نەبوونی هیچ پێداویستیەكی ژیان...هتد، كەبەو هۆیەوە زۆریان لێ مردن. قۆناغی دووهەمیش راگواستنی گوندە سنووریەكان بۆ ئۆردوگە زۆرە ملیەكان، بەمەبەستی پشتێنەیەكی ئەمنی دژ بە دروست بوونەوەی شۆڕش.
لە ساڵی 1980 رژێمی عێراق پەلاماری ئیرانیدا و شەڕێكی زۆر گەورە و گران لە نێوان ئەو دوو وڵاتە بۆ ماوەی هەشت ساڵ روویدا، كە بە لایەنی كەمەوە هەر وڵاتەیان ملیونێك زیاتر قوربانیان لە رۆڵەكانیاندا. لەگەڵ ئەوەشدا رژێمی عێراق لە جیاتی پەناببات بۆ دۆستایەتی گەل كورد، بۆ ئەوەی زامەكان سارێژ بكات، كەچی لە پێشان خراپتر دەستیكردەوە بە سەركوت و تۆقاندن و راگواستن و هەروەها دەركردنی كوردی فەیلی بەناوی تەبعێت بۆ ئیران و دەستگرتن بەسەر سەروەت و سامانیاندا، لەتەك ئەوانەشدا راگواستن و تەعریبی كەركووك و شنگال و دوزو خانەقین ... هتد و نیشتەجێكردنی خێزانی عەرەب لە جێگایان، كە هەتا ئێستاش ئاسەواری هەر ماوە. لە دەستووری كاتی عێراقدا مادەی(58) پاشان پاشان مادەی(140) لە دەستووری دائیمدا دانرا بۆ چارەسەری ئەو كێشانە، چونكە دیمۆگرافیای ناوچانەكە گۆڕانكاری زۆری بەسەردا هاتبوو، كە هەر دانانی ئەو مادەیە بەڵگەیە بۆ ئەو تاوانكاری زۆر.
رژێمی عێراق كەوتە بەكارهێنانی چەكی كیمیای یاساخكراوی نێودەوڵەتی دژ بەخەڵكی كوردستانی، بەتایبەتی لە ساڵانی 1987 و 1988،وەك: گۆپتەپە و عەسكەر و قەرداخ و بالیسان و بادینان ...هتدو گەورەترینیان شاری هەڵەبجە بوو، بەو هۆیە زیاتر لە پێنج هەزار هاونیشتمانی گیانی لە دەستدا و دە هەزاریش زیاتر بریندار، كە زۆریان هێشتاش بەو دەردەوە دەناڵێنن.
رژێمی ئەوكاتەی عێراقی هەنگاوەكانی زیاتر بوو، وەك جینۆسایدكردنی 8،000 بارزانی 1983 و شاڵاوی ئەنفالی فراوان كە لە هەشت قۆناغدا بوو لە بەهاری 1988 تا ئەیلولی1988 بەوەش زیاتر 182،000 سڤلیی كوردیان ئەنفالكرد و 4500 گوند و چەندین قەزا و ناحیەی لەگەڵ خاك تەختكران. جا ئەنفالكردن بە پەنابردنە بەر بەكارهێنانی ناوی سورەتیەكی قورئانی پیرۆز ( سورەتی ئەنفال) بوو كە لەكاتێكدا گەلی كوردستان زۆرینەی زۆر موسڵمانە، هەروەها رژێمی عێراقیش هەوڵی نادا بۆ بەئیسلامكردنی كورد تا كورد ئەنفال بكات؟؟!!.
زۆرینەی مەزندەكان وابوون كە ئەگەر راپەڕینی بەهاری ساڵی 1991 نەبوایە رژێمی عێراقی هەنگای دوژمنكارانەتریشی دژ بە كورد دەنا، وەك خودی سەدام حوسێن لە كۆبوونەوەیەكی كۆمكاری عەرەبی پێشنیازی دابەشكردنی گەلی كوردی كردبوو بەسەر وڵاتانی ئەنجوومەنكەدا، ئەوەی جێگای سەرنجە تەنیا دوو وڵاتی عەرەبی رەتیانكردەوە:لیبیا و سعودیە؟؟!!.بەڵام بەداخەوە جارێكی تریش رژێم دەستیكردەوە بە هێرش بۆ سەر جەماوەری راپەڕیوی بەهاری 1991ی كوردستان و هاووڵاتیان یەكڕا دەستەڵاتی رژێمیان رەتكردەوە و بەرەوچارەنوسێكی نادیار بۆ سنوورەكانی توركیا و ئێران كۆڕەویان كرد، ئەوە هۆكارێك بوو بۆ هاوسۆزی نێودەوڵەتی، بووە هۆی دەركردنی بڕیاری 688یNU، بەوەش ناوچەی پاراستنی كوردستان دامەزرا. سەركرایەتی سیاسی كوردستان بە پێشنیازی سەرۆك بارزانی هەڵبژاردنی گشتی ئەنجامدا، چونكە رژێمی عێراق لە كۆتایی1991 تەواوی دامودەزگاكانی لە كوردستان كێشانەوە، هەڵبژاردن لە19ئایاری1992 بەڕێوەچوو، دامودەزگاكانی كوردستان سەر لەنوێ بەشێوەیەكی شەرعی رێك بخرانەوە و سیستەمێكی سیاسی جیاواز لەوەی عێراق لە هەرێمی كوردستان پیادە كرا، وەك فەراهەمكردنی ئازادی گشتی و ئازادی راگەیاندن و گەڕانەوە بۆ بڕیاری گەل و هەڵبژاردنی گشتی....هتد. لەتەك ئەوەشدا كوردستان بووە نەوایەكی ئارام و گونجاو بۆ پاڵپشتیكردنی ئۆپۆزیسۆنی عێراق بۆ خۆ رێكخستنەوە و پەیوەندیكردن بە تەواوی عێراق. ئەم خۆ بەڕێوەبردنە هەتا پڕۆسەی ئازادی عێراق 9 نیسانی 2003 بەردەوام بوو. ئیدی رژێمی بەعسی عەرەبی كە بۆ ماوەی 35 ساڵ حكوومڕانی عێراقیكرد رووخا، هێز ئۆپۆزیسۆنەكان و هاووڵاتیانی دیكەی عێراقی ناوە و دەرەوە دەستیانكرد بە بونیادنانی عێراق، عێراقی نوێ بەشێوازێك كە هەموو لایەكان و پیكهاتەكان هاوكار و هاوئاهەنگن، تا هەموو ناخۆشی و زامەكانی كە دووچاری گەلی عێراق بووە بەدرێژایی مێژوو لەسەر دەستی رژێمی بەعسی عەرەبی سوشالیست بەسەرۆكایەتی سەدام حوسێن بسڕێتەوە و عێراقی نوێ، ببێتە عێراقی هەموومان.چونكە زۆرینەی عێراقیەكان بەشێوەیەك لە شێوەكان زام و ئازاریان بەركەوتووە و بەچاوی خۆیان زوڵم و ستەمایان دیووە كەدەرحەق گەلی كورد كراوە. لەسەر ئەو بنەمایەش سەركردایەتی سیاسی كوردستان هەوڵیدا عێراقی نوێ بونیادبنرێتەوە.
بەڵام لە 16ی ئۆكتۆبەری 2017ەوە عێراقی نوێش گەڕایەوە بۆ خاڵی سەرەتا، چونكە پەنا برایەوە بەر بەكارهێنانی هێز بۆ داگیركردنەوەی ئەو ناوچانەی كە ناكۆكیان لەسەر بوو، كە بەخوێنی پێشمەرگە لە داعش پارێزرا وبەڵكو دەستكرایەوە بە تەعریب و راگواستنیش، وەك گوندەی پەڵكانە لە سنووری سەرگەڕان و زۆر شوێنی تریش، واتا هێشتا عەقڵێتی شۆڤینی ئامادەیی هەیە، بەڵام بەرەنگ و بۆنی دیموكراسی و عێراقی نوێ ؟!.
لەبەر رۆشنایی ئەوانە و سەدان و هەزارانی دیكەش، كە بەرانبەر بەكورد و كوردستان كراوە و دەكرێت، دەگەینە ئەو دەرەنجامەی كورد لە چوارچێوەی عێراقی یەكگرتووەدا جێی نابێتەوە، ئیدی دەسەڵاتەكە پاشایەتی بێت یان كۆماری بێت یان تاك دەسەڵاتی هەڵگری ئایدۆلۆژیای سوسالیستی بێت یان عێراقی نوێی دیموكراسی و خاوەن دەستوور و هاوبەشیش بێت، چارەنووسی كورد لەگەڵ عێراقی یەكگرتوودا نییە. چونكە ناسروشتیانە كوردستان لكێندراوە بە عێراقەوە، هەرگیزیش نەتەوەی باڵادەستی عێراقی دەسبەرداری دژایەتی كورد نابێت.
ئەوەی ماوە بووترێت لە سۆنگە پەرۆشی بۆ سەقامگیری عێراق و پاراستنی گەلی عێراق لە هەموو توندوتیژ و ناسەقامگیریەك، ئەوەیە كە عێراق دابەش بكرێت، وەك ئەوەی لە پڕۆژەی جۆن بایدن و هاوڕێیانی دا هاتووە، چونكە بە مێژوو دەركەوت، چارەسەری عێراق دابەشكردنە، بەپێچەوانە عێراق، عێراقی ناسەقامگیری و پشێو و نادادی...هتدیە، بەتایبەتی بۆ كورد.

© 2017 Hawler