حوزەیران 21, 2021

زۆرترین بینراو بۆچوون

دۆخی هەرێمی کوردستان و بەرپرسیارێتی نوخبەی سیاسی

ئازا حەسیب قەرەداخی

بۆ ئەوەی لە دۆخی سیاسی هەرێمی کوردستان تێبگەین، دەبێ سەرەتا ددان بەوەدا بنێین کە بزاوتی ناڕەزایی لە ئارادایە و راستییەکی سیاسی و کۆمەڵایەتییە، هۆکار و ئەنجام و مەرجەکانی ئەو بزاوتە لەسەر ئەرز هەن.

ئەوجا لەبارەی بزاوتی ناڕەزاییەوە، باوڕم بە دوو بنچینەی سەرەکی هەیە.

بنچینەی یەکەم دەڵێ : خۆپیشاندان و دەربڕینی ناڕەزایەتی مافێکی بنەڕەتی هاوڵاتییە. شێوازێکی دەستەجەمعییە بۆ پەیڕەوکردنی(ئازادی بیر و ڕا).

بنچینەی دووەم دەڵێ: دەبێ خۆپیشاندان و دەربڕینی ناڕەزایەتی بە یاسا و رێسا رێکبخرێ و لە هەموو شێواز و کار و کردەوەیەکی توندوتیژانە دوور بخرێتەوە و نەبێتە هۆی زیان گەیاندن بە دامودەزگا و بەرژەوەندی و خزمەتگوزارییە گشتیی و تایبەتەکان.

بەڵام هیچ کام لەم دوو بنچینە سەرەکییە، پاساو نین بۆ ئەو پشێوییە سیاسییەی لە هەرێمی کوردستاندا بەرپایە. نە ئەوەی یەکەم پاساوە بۆ ئەو نوخبە سیاسییەی خۆپیشاندانەکان بەڕێوە دەبەن و تا رادەی توندوتیژیی جۆشی دەدەن. نە ئەوەی دووەمیش پاساوە بۆ نوخبەی سیاسی حوکمڕان کە بیەوێ ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانەکان بە توندوتیژی رێکبخات.

ئەمە جاری یەکەمیش نیە کە هەردوو تەرەفی ئەم بزاوتە، جووڵێنەران و بەرگریکاران، بزاوتەکە دەگەیەننە توندوتیژیی.

هەموو بەڵگە و پێدراوەکانی پشتەوەی بزاوتی ناڕەزایی دەیسەلمێنن، هەردوو تەرەف بەشدارن لە دروستکردنی ئەو دەرەنجامەدا کە پشێوی سیاسییە لە هەرێمی کوردستاندا.

نوخبەی سیاسی حوکمڕان دروستکەری هۆکارەکانی ناڕەزایەتی هاوڵاتییانن. ناعەدالەتی و کەمی خزمەتگوزاریی و زۆربوونی گەندەڵی و قۆرخکاریی و فراوانبوونی دەلاقە و جیاوازی چینایەتیی لەناو کۆمەڵگادا، ئەو هۆکارانەن کە لە هەر کۆمەڵگایەکدا نوخبەی سیاسی حوکمڕان (کە کەمینەی کۆمەڵگان)، دروستی دەکەن و دەبنە هۆی کەڵەکەبوون و پەنگخواردنەوەی ناڕەزایەتی لەناو زۆرینەی کۆمەڵگادا و دواجار تەقینەوەی.

نوخبەی سیاسی دەرەوەی بازنەی حوکمڕان، کە ئەمانیش (کەمینەی ناو کۆمەڵگان)، لەبەرئەوەی زۆر بە پەلەن بگەنە دەسەڵات و جیاوک و دەستکەوت و ئیمتیازە سیاسی و ئابوورییەکانی. لەبەر ئەوەش کە متمانەیان بە هێزی خۆیان نییە بە هەڵبژاردن و شێوازە دیموکراتییەکان بەو ئامانجە بگەن، بۆیە ناڕەزایەتی هاوڵاتییان دەکەنە کەرەستەی گەیشتن بەو ئامانجە. لە بەکارهێنانی ئەو ناڕەزایەتییەشدا دیسانەوە بەپەلەن لە چنینەوەی بەرهەمەکەی. واتە پشوو درێژ نین هەتا وردە وردە و هەنگاو بە هەنگاو، لە نێوانی هەڵبژاردنێکەوە تا هەڵبژاردنێکی دیکە بەکاری بهێنن و بەرەو هەڵکشان و کەڵەکەکردنی دەرەنجامەکانی ببەن، بەڵکو هەر لەگەڵ یەکەم جووڵەدا دەگەیەننە توندوتیژی بە نیازی رووخاندن و شکاندنی ئیرادەی نوخبەی سیاسی حوکمڕان و تەسلیمبوونی. یان لانی کەم ناچاری بکات تەنازوولات پێشکەش بکات و ئیمتیاز و دەستکەوتی بداتێ. ئەم شێوازە لە ئیشی ئەو چەتانە دەچێ کە کەسێک بەبارمتە دەگرن و بەرامبەر ئازادکردنی داوای فیدیە و پارە دەکەن. ئەو نوخبەیەش هاوڵاتی ناڕازی بە بارمتە گرتووە و بەمەرجی وەرگرتنی فیدیە و دەستکەوت ئازادی دەکات. ئەگەر نا ئەوا بۆ کاری توندوتیژیی بەکاری دێنێ لە دژی نوخبەی یەکەم.

کە بزاوتی سیاسی لە هەر کۆمەڵگایەکدا دەگاتە ئەم قۆناغە، دوو شت زۆر مەترسیدارن.

یەکەمیان ئەوەیە کە نوخبەی حوکمڕان، خەمسارد و بێدەربەست یان مەغرور بێ و پێی وابێ ئەو بزاوتە ناڕەزاییە هیچ نیە و مونافیسەکانی لە ئاستی ئەوە نین ئیرادەی ئەم بشکێنن، بۆیە خێرا و بە پەرچەکرداری توندوتیژانە، توندوتیژیی بەرامبەرەکەی دادەمرکێنێتەوە، بێ ئەوەی ئیشی جدی و راستگۆیانە و بنەڕەتی لەسەر لەناوبردن یان کەمکردنەوەی هۆکارەکانی سەرهەڵدانی ناڕەزایەتی خەڵک بکات.

دووەم مەترسی ئەوەیە کە نوخبەی سیاسی دەرەوەی دەسەڵات، خاوەنی پرۆژەی چارەسەر نەبێ. بەڵکو ناڕەزایەتی خەڵک بکاتە گەمەی سەرەکی خۆی لە بزاوتی سیاسیدا و هاوڵاتی و نەهامەتییەکانی تەنیا وەکوو ئامڕازی گەیشتن بە ئامانجەکانی خۆی ببینێ و بەکاربهێنێ. خۆ ئەگەر سوودی راستەوخۆ و نزیک مەودای نەبوو، ئەوا دەست بۆ هەموو حەرامکراوە نیشتمانییەکان ببات و لە پشتەوەی ناڕەزایەتی هاوڵاتییەوە بیشارێتەوە. خراپترین حەرامکراوە نیشتمانییەکانیش خیانەتی نیشتمانی و دەست تێکەڵاوکردنە لەگەڵ ئەجندای دەرەوە لە دژی نیشتمان. لە جێبەجێکردنیشدا دەستە و تاقمی تێکدەر و چەکدار دروست بکات یان هاوردە بکات و بیانخزێنێتە ناو خۆپیشاندانەکانەوە.

دەرەنجام دەمەوێ بڵێم، هەردوو نوخبەی سیاسی لە کوردستاندا، هەر یەکەیان بە رێژەی خۆیان. هەر یەکەیان بە سروشتی خراپ کارکردنیان لە ناو پرۆسەی سیاسیدا. هەر یەکەیان بەو جیهانبینییەی کە لەبارەی بەرژەوەندی سیاسی و ئابوورییەوە هەیانە، بەرپرسیارن لە دروستکردنی پشێوی و نائارامی سیاسی و قەیرانی ئابووری کەشڵەژانی کۆمەڵایەتییان لێدەکەوێتەوە.

لە سەرینی ئەم تێگەیشتنەوە، ئەرک و بەرپرسیارێتی سەر شانی هەردوو لا ئەوەیە کە جیهانبینیی بنەڕەتیی خۆیان بۆ کۆی پرسەکان بگۆڕن.

یەکەم ـ نوخبەی سیاسی حوکمڕان واز لە هێنانەوەی پاساوی ناواقیعی بهێنێ کە ئیتر خەڵک بڕوای پێیان نەماوە. واز لە غرور و قۆزاغەی دوورەپەرێزی لە جەماوەر بێنێ و بێت لەسەر ئەسڵی ئەو هۆکارانە ئیش بکات کە ناڕەزایەتیان دروست کردووەو تەنانەت بوونەتە زەمینەی لەبار کە دەستی دەرەکیش بتوانن سوودی لێوەرگرن و بۆ سووتاندنی کوردستان بەکاری بهێنن. لەمبارەیەوە با چاو لە ئەزموونی وڵاتێکی وەکوو سەنگافورای هەژار و بێدەرامەت و پاشکەوتوو بکەین، کە بێ ئەوەی یەک دڵۆپ نەوت و سەرەتاییترین کەرەستەی بەرهەمهێنانی تەکنەلۆژیا و تەنانەت خانووبەرە و رێگەوبانی هاوچەرخی هەبێ، لەناو زەلکاوەوە هەستا و لە هوموو رووەکانەوە بووە یەکێک لە درەوشاوەترین وڵاتانی رۆژهەڵاتی ئاسیا و جیهان.

دووەم ـ نوخبەی سیاسی دەرەوەی حوکمڕان ئیتر هاوڵاتی ناڕازی بە بارمتە نەگرێ و بۆ ترساندنی بەرامبەرەکەی بەکاری نەهێنێ. کە سوودیشی نەبوو نەچێ دەست لەگەڵ ئەجندای دەرەکی تێکەڵ بکات. بەڵکو بە بەرنامە و دروشمەکانیدا بچێتەوە. پرۆژەی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵاتی واقیعی، نەک تەعجیزی، هەبێ بۆ چارەسەرکردنی کێشە و گرفتەکان. با بە شێوازەکانی خەبات و چۆنێتی بەشداریکردنی لە پرۆسە و بزاوتی سیاسی نیشتمانیدا بچێتەوە. با واز لەوەبێنێ بەرژەوەندی و دەستکەوتی سیاسی خۆی لە سووتاندنی نیشتماندا بچنێتەوە. با دووربینتر بێ و لەگەڵ هەڵگرانی فیکری تیرۆریستیدا هاوپەیمانیی ئەهریمەنانە نەبەستێ، چونکە سبەی یەکەم هێزی سیاسی دەبێ کە هاوپەیمانەکەی تەکفیری دەکات و خوێنی حەڵاڵ دەکات. با پشت بە چەتە و گروپی تێکدەر و گێرەشێوێن نەبەستێ بۆ فشار خستنە سەر نوخبەی دەسەڵات. چونکە چەتە و گێرەشێوێن جێی متمانە نین و کێ زۆرتریان بداتێ دەتوانێ لە دژی ئەوانی تر بەکاریان بهێنێ.

© 2017 Hawler