نیسان 15, 2021

سیاوچامانە

سیاوچامانە یان سیاچامانە جۆرێك یان فۆڕمێكە لە گۆرانیی كوردی كە تایبەت بە ناوچەی هەورامان و شێوەزاری هەورامانە. واتە هەورامان مەڵبەند و زێدزادەی سیاچامانەیە. تایبەتمەندیی ئەو فۆڕمە لەوەدایە لە كاتی گوتنیدا هیچ جۆرە ئامێرێكی موزیكی هاوشانی ناكات و سیاچامانەچڕ هەر خۆی دەیڵێت. ڕیتم بە چەپڵە دەگرن و، چەپڵە ڕۆڵی ئامێرێكی ڕیتمی دەبینێت. بەشێكی لە سیاوچامانەكان دووقۆڵی دەگوترێن لە نێوان دەنگبێژەكاندا؛ هەر كۆپلەیەی یەكێكیان دەیبێژێ و لەیەكتری وەردەگرنەوە و بۆ یەكتری دەستێننەوە .

 

زۆر جار بە سیاچامانە دەڵێن ئاوازی بەرزەچڕ یان چریكە. بە سیاچامانەبێژیش دەڵێن سیاچامانەچڕ.

تایبەتەمەندیی (هۆرە و سیاوچامانە) تایبەتمەندیەكی زۆر كوردانەیە. ئەو (هۆرەو سیاوچامانە)یەی كورد هەیەتی، هیچ داوسێیەكی نیەتی .

- مامۆستا عوسمان هەورامی كە بە باوكی (سیاوچامانە) دادەنرێت و یەكێكە لە ناودارترین سیاوچامانەچڕەكان، رای وایە كە سیاچامانە بەشێك بێت لە هۆرە.

ئەو دێرە هۆنراوەیەی كە زۆر جار بە گۆرانییش گوتراوە جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە ئەو هونەرە چەند كوردییە :

گۆرانی،هۆرە، سیاوچامانە

قەدیم یادگار، قەومی كوردانە

 

مانا و مەبەستی وشەی سیاوچامانە

یەكلاكردنەوەی مانا و مەبەستی ئەو ووشانەی كە بۆ ناوی گۆرانیە كوردیەكان دانراون گرنگیی خۆی هەیە و دەمانگەیەنێت بە بەشێك لە راستیەكان سەبارەت بە مێژووی ئەو گۆرانیانە. بۆ ناوی (سیاچامانە یان سیاوچامانە) زۆرێك ڕای جیاواز،جیاواز هەیە و بەشێكیشیان لێك نزیكن ؛ یان بەشێكیان بۆ سەردەمێك راستن؛ واتە دەكرێت چیرۆكی (یوسو و ئاسكە ) بۆ سەردەمەمی خۆی راست بێت، بەڵام ئەوە بەو مانایە نیە كە سیاوچامانە لە سەردەمی (یوسو و ئاسكە) سەری هەڵدابێت دەكرێت (یوسو و ئاسكە ) رۆڵی هەبووبێت لە زیندووكردنەوەی سیاوچامانە و برەوی بەو جۆرە گۆرانیەی هەوارامان دابێت، یان ڕزگاری كردبێت لە فەوتان، بەڵام مێژووی سیاوچامانە زۆر پێش (یوسو و ئاسكە) و سەردەمی ئەردەڵانیەكان سەری هەڵداوە،ناكرێت مێژووی سیاوچامانە كورت بكەینەوە بۆ سەردەمی ئەردەڵانیەكان یا بۆ سەردەمێكی تری دیاریكراو و بڵێن سیاوچامانە لەو سەردەمە سەری هەڵداوە .

 

ئەمانەی خوارەوە بەشێك لە شارەزایان و نوسەرانن كە رای خۆیان لەسەر سیاوچامانە گووتوە:-

- مەحەمەد ئەمین هەورامانی لە (مێژووی هەورامان)دا لە بارەی سیاوچامانە دەبێژێ : وشەی سیاوچامانە وشەیەكی ناساكارەو لە دوو بەش پێك هاتووە، یەكەمیان وشەی (سیاو)ە كە بە واتای كراسی (دەرە دامان ) هاتووە، بەشی دووەمیش (جام)ە كە بە واتای (داوێن)، قەراغی شۆڕ، یان پاینی پێ هاتووە، ئەوجار پاشبەندی (ە) ی كۆتایی ئامرازێكە بۆ (بەناوكردن) بەكار دێت .

یان دەڵێ : بە واتای كراس ڕەشی دەرەدامان هاتووە، ئەمجۆرە كراسەش تایبەتی بووە، بە موغەكانی زەردەشتی سروودبێژەوە .

- سیاچەمانە لە ڕووی زمانەوانیەوە لە دوو وشە پێك هاتووە وشەی ( سیا ) كە بە هەورامی مانای (ڕەش ) و (چەمان ) ە بە واتای (چاو) دێت واتە (چاو ڕەش ) .

سیاچەمانە پێش ئاینی ئیسلام وتراوە بەڵام زۆر بە تەواوی نەناسراوە تا داستانی (خان ئەحمەد خان ) و (یوسوو ئاسكە)ی خزمەتكاری پەیدا بوون.

- سیاچامانە هەر لەگەڵ ئاوێستادا لە سروودەكانی ئاهورامەزادادا هاتوە، دەتوانم بڵێم سیاچامانە بەشێكە لە هۆرە،كە رەنگە رەسەنترین چریكەی ئاهورایی بێت،ئەو ئاوازە رەسەن دڵبزوێنە بەرە بەرە هاتۆتە پێش و دواتریش زۆربەی ژن و پیاوە هونەرمەندەكان،ووتویانەتەوەو تەنانەت بۆ خۆشیان ئاهەنگیان بۆی داناوە

- لە ساڵی (1217ز) (شمس قیس رازی) لە پەڕتووكی (كتاب المعجم فی معاییر اشعار العجم) لە (1909) لە لوبنان چاپكراوە ) سەبارەت بە (سیاچامانە) دەڵێ :- گۆرانی سیاچامانە لە شێوەو كڵێشەی (هیجایی) دوو میسراعی لە مەڵبەندی هەورامان،پاشماوەی سترانە زەردەشتیەكانە،ناوەرۆكێكی دینی و عیرفانیی هەیە، دەڵێ بەو جۆرە گۆرانیەیان گوتووە (هەورەمان) .

- دایكی ئەو دوو ئاوازە ڕەسەنە (هۆرە و سیاوچامانە)، پاشماوەكانی ئاوازگەلی گاتان.

- موغەكان ئەو ئاوازەیان بە سروودی گاتاكان فەرمووە

ئەم فۆڕمە سەرەتا و میژوویەكی دیاریكراوی نییە چونكە پێش ڕوودانی بەسەر هاتەكەی (یوسو و ئاسكە) هەبووە، بەڵام ڕەنگە وەك ناوی سیاچەمانە لەناو خەڵكدا نەناسرا بێت و ناوی تری هەبووبێت.

ئەم جۆرە گۆرانیە بە هۆنراوەو شیعری میللی و فۆلكلۆری دەگوترێن و بە شیعری دانراو و شاعیرانی ناسراوی ناوچەی هەورامانیش گوتراون لەوانە (بێسارانی، مەولەوی، سەیدەی هەورامی و، چەندانی تر ) شیعرەكانیان كراوە بە سیاچامانە بە تایبەت لە ناوچەی هەورامانی تەخت هۆنراوەی ئەو شاعیرانە بە سیاچامانە گوتراون چونكە خۆیان خەڵكی ناوچەی هەورامانی تە خت بوون .

ئێستاش سیاچامانە بە شیعری تازە و سەردەمیانە دەگوترێت و خەڵكانێك هەن شیعر بۆ سیاچامانە دادەنێن یا گۆرانیبێژەكە خۆی وشەكان ریز دەكات و هۆنراوەیەك دروست دەكات بۆ سیاچامانە..

 

جوگرافیا و نیشتمانی سیاوچامانە

ئەو ناوچانە نیشتمان و جوگرافیا و سنوری سیاوچامانەن:

 

هەموو ناوچەی هەورامان دەگرێتەوە :

هەورامانی سەخت : وەك لهۆن، كە بریتییە لە ناوچەی پاوە و نەوسوود كە دەكەونە سنووری پارێزگای كرمانشان .

هەورامانی تەخت : بریتییە لە ناوچەی دزڵی و بەشێك لە ژاوەرۆ و مەریوان و دەوروبەری و گوندەكانی خۆرئاوای سنە .

 

جۆرەكانی سیاوچامانە

لە رووی میلۆدی و ئاوازو پێكهاتە موزیكیەكەوە تەنها یەك جۆری هەیە، ئەوەی كە جۆرەكان جیا دەكاتەوە و دابەشیان دەكات ناوەرۆكی بابەت و هۆنراوەو وشەكانیەتی، یان تایبەتمەندی ئەو كەسەیە كە سیاوچامانەكەی گوتووە، واتە زۆر جار جۆری سیاوچامانەكە بەناوی ئەو كەسەوە كراوە كە ووتویەتی . هەر بەزمێك یان هەر جۆرێك لەوانە بۆ مەبەستێكی تایبەتی بەكار هێنراوە .

سەرکەوت بورهان

 

© 2017 Hawler