شوبات 16, 2019

پـوخـتـەی ژیـانــی كــۆمـەڵایـــــەتی و سیـاسیی جۆن ستیوارت میڵ

جۆن ستیوارت میڵ لە ساڵی 1806 لە لەندەن لە دایك بووە، ئەو كوڕی فەیلەسوف و مێژووزانێكی گەورەی سكۆتلەندی جیمز میڵە كە یەكێك بوو لە پەیڕەوانی بێنتام. هەر لە منداڵیەوە لە ژێر كاریگەری باوكیدا بووە، تەنانەت ئەڵێن لە تەمەنی سێ ساڵیدا خەركی فێربوونی زمانی یۆنانی بووە، هەر بەو منداڵیە، بەرهەمە دانسقەكانی بەتایبەت دیكارتی خوێندۆتەوە، بەو چەشنەی كە دەڵێن لە تەمەنی دە ساڵیدا واتە لەو كاتەی منداڵانی تر خەریكی كەیف و سەفا و منداڵێتی و یاریكردن بوون، ئەو سەرقاڵی خوێندنەوەی بەرهەمەكانی ئەفلاتۆن و هیرۆدۆت و دیمۆستن بوو. سەرەتا ڕوویكردە فێربوونی زانستی ماف، بەڵام زۆری نەبرد وازی لەم بوارە هێنا و لە ساڵی 1820 ڕوویكردە فەرەنسا و لەوێ بە ئەدەبیاتەوە سەرقاڵ بوو، هەروەهاش سۆسیۆلۆژیا و زانستی سیاسیش لەو زانستانە بوو كە گرنگی پێ دەدا.

جۆن ستیوارت میڵ هاوشێوەی باوكی خەریكی بڵاوكردنەوەی بیروڕاكانی بێنتام فەیلەسوفی گەورەی سكۆتلەندی بوو، تەنانەت لە ساڵی 1825 یەكێ لە بەرهەمە گەورەكانی ئەم مافناسەی بە ناوی "كەسایەتی دادی" كۆكردەوە و لە دوای ڕێكخستن و بەرزكردنەوە و چاككردنی كەموكوڕیەكانی بە چاپی گەیاند و خستیە بەرچاوی خوێنەرانی. ئەو لە ساڵی 1823 ئەنجومەنێكی بە ناوی ئەنجومەنی یوتیلیتاریان، كە ڕوونكەرەوە و پاڵپشتیكەرە سەرەكیەكەی بێنتام بوو، پرەنسیپە بەراییەكانی لەسەر فەلسەفەی سوودگەرایی دانا، بەڵام ئەم ئەنجومەنە لە ساڵێك زیاتر درێژەی نەكێشا و لە نێو چوو، هەروەها دەتوانرێ خودی جۆن ستیوارت میڵ بە یوتیلیتاریانیزمێك و پەیڕەوی قوتابخانەی بێنتام بزانرێ، چونكە ئەگەر چی پاش ماوەیەك لەم قوتابخانەیە دوور كەوتەوە و وازی لە بیروراكانی مامۆستاكەی هێنا، بەڵام لە ناساندن و خستنەڕووی ئەم فەلسەفەیە ووتارگەلێكی یەكجار زۆری نووسیوە و زەحمەتی و دژواری زۆری چەشتوە. ئەو لە ڕیفۆرمی بیروراكانیان بایەخێكی پەتی هەبوو، و بەشێ لە بیروراكانی خودی جیمز میڵ و بێنتامی مامۆستای ڕەتكردەوە، و پاشان ڕوویكردە فەیلەسوفی مرۆڤدۆستی یان هیومانیزم.
جۆن ستیوارت میڵ كۆمەڵە بەرهەم و كتێبێكی زۆری هەیە و لە گرنگترین بەرهەمەكانی لە بواری ئابووری بریتییە لە پرەنسیپەكانی ئابوری سیاسی و لە سیاسەتیشدا بریتییە لە
1. یوتیلیتاریانیزم
2. ئازادی
3. حكومەتی نوێنەریی.
هەر یەك لەم كتێبانە بە نۆبەی خۆی جێی سەرەنج بوونە و و پێشوازی باشی لێ كراوە، بەرهەمەكانی تر پێك دێ لە ووتار و نامەگەلی جیاواز كە لە گۆڤارەكان بەتایبەت گۆڤاری لەندەن ڕیڤویو بڵاوی كردۆتەوە كە دواتر كۆكراونەتەوە و كتێبێكی لەبارەی ژنان و ئۆبیۆگرافیایەكیان لێ پێكهاتووە كە لە ساڵی 1873 بڵاو كراونەتەوە.
ئەڵێن لە كۆتایی تەمەنیدا خەڵك ئەویان بە نوێنەری خۆیان لە پەرلەمان هەڵبژارد، بەڵام ئەو ئامادە نەبوو ببێتە دەستكەلای دەستی سەرمایەداران و خاوەنكارەكان و ئەم پێشنیارەی ڕەت كردەوە و ئامادە نەبوو ببێتە نوێنەر، چونكە دەیزانی كە دەیانەوێ تەنها ببێتە نوێنەری بەرژەوەندییە كەسییەكان نەك نوێنەری بەرژەوەندییەكانی خەڵك.
جۆن ستیوارت میڵ لەگەل ئەوەی مرۆڤدۆستە و لایەنگیری تاكگەراییە یان بە دەربڕینێكی تر پشتیوانی ڕەوتی تاكگەراییە و بروای بە ئازادی فیكر و دەربرینی بیرورا هەیە و بە دوا بەهای كۆمەڵایەتی دەزانێ، لە لایەكی تر پاسەوانی بەرژەوەندی گشتی و بەرژەوەندی كۆمەڵایەتی بووە و پشتیوانی لە كۆمەڵگا دەكات، بەڵام لەم بوراەدا زیاتر لایەنی ئایدیالی و ئایدۆلۆژیزمی بەرچاوخستووە.
بەو چەشنەی كە پێشوتر ئاماژەمان پێكرد و بە كورتی پەیڕەوی تیۆری بێنتام و هەروەها باوكی خۆی جیمز میڵ بووە و تیۆرەكانی هەردووكیانی لەمەڕ یوتیلیتاریانیزم بە ڕێگەی تر ڕاڤە و شی كردۆتەوە. ئەو تا ئەو كاتەی كە باوكی لە ژیاندا بوو نەیتوانی نەیاری بیروراكانی بێ و تیۆر و بۆچوونەكانی خۆی سەربەخۆ بڵاو دەكردەوە و لە فەلسەفەی ناوبراویش بۆچونێكی تازەی خستبووە ڕوو و چەند بنەچەیەكی فەلسەفەی ئازادیخوازانی بۆ زیادكردبوو. و پرەنسیپ و كۆڵەكەكانی یوتیلیتاریزمی (سوودگەرایی) جێ لەق كردبوو.
جۆن ستیوارت میڵ پرۆژەگەلی چاكسازی یەكجار زۆری لە ڕووی ڕیفۆرمی كۆمەڵگا خستبووە ڕوو، و هیوادار بووە كە خستنەڕووی ئەم پێشنیارانە لە ڕیفۆرمی دۆخ و وەرچەرخانی جڤاتدا فاكتەرێكی بنجبڕ و كاریگەر بێ. لەو پرسە گرنگانەی كە ئەو خستبویە ڕوو و توێژینەوەی لەبارەیانەوە كردبوو یەكێ لەوان پرسی "ئازادی ژنانە" كە لە شوێنی خۆی بێ، بەڵام بە سەرەنجدان لە كات و ساتی خستنەرووی ئەو پێشنیار و دۆخانەی كۆمەڵگای ژنان لە كۆمەڵگا و گۆڕینی هەندێ هەلومەرجی كۆمەڵایەتی.
پرسێكی تر كە جۆن ستیوارت میڵ بایەخێكی زیاتری پێ داوە و لە نامەیەكی خۆی بە ناوی ئازادی لێی دواوە ئەویش ئازادی فیكر و بیرورایە كە پارێزگاری لە ئازادی دەكات و یەكێكە لە بەڵگە گرنگەكانی داكۆكیكردن لە ئازادی، ئەگەر چی پێش ئەو بێنتام و جیمز میڵیش ئازادی بۆ حكومەت بە پێویست و بەڵگەنەویست دەزانن، بەڵام هیچ كات وەك مافی تاكەكەسی باسیان لێوە نەكردووە.
جۆن ستیوارت میڵ ئازادی قسەكردن و دەربڕینی بیرورا لە پێویستی و زەرورەتە گرنگەكانی كۆمەڵگای زانیوە و بەها و ئامانجێكی كۆمەڵایەتی گرنگی بۆ داناوە، بەڵام بە بڕوای هەندێ لە مافزانان و ڕەخنەگرانی میڵ لەم سیستەمەدا ڕێگەیەكی زێدەگۆی بەرچاو خستووە و لە سنوری فەلسەفە و ڕێبازە پێشوترەكەی خۆی كە سوودگەراییە زیاتر ڕۆیشتووە و هەروەها هەندێكی تریش پێیان وایە كە تیۆر و بیروراكانی جۆن ستیوارت میڵ پەیوەندی بە یەكترەوە نییە و لە هەندێ بواردا تەنانەت یەكتریش ڕەت دەكەنەوە و تیۆرەكانی بێنتام و جیمز میڵیش ڕەت دەكاتەوە، بەڵام هیچ كات تیۆرێكی تازە ناخاتە ڕوو كە ببێتە شوێنگرەوەی و تەنها بە باس و ڕاڤەكردن و ڕەخنەگرتن لە پرەنسیپەكانی پێشوتر واز دەهێنێ.
بە بڕوای جۆن ستیوارت میڵ میتۆدی زانستە كۆمەڵایەتییە سوودگەراكان بۆشایی و كەموكورتییەكی گەورە هەیە و ئەوەش لە لە شیكردنەوە و ئەنالیزە و هۆكارەكان لە زانستە كۆمەڵایەتییە دامەزراوەكان و پێكهاتنە كۆمەڵایەتیی و پەرەسەندنە كۆمەڵایەتییەكان لەبەرچاو نەگیراوە و لە ئاكار و پرسە ئابوورییەكانیش تەنها بە پاڵنەر و هۆكاری دەروونناسی و لە هەلومەرجی زەمەنییەكاندا دور خراوەتەوە و چاوپۆشی لێ كراوە، بەم هۆیە میڵ ویستویەتی بیسەلمێنێ كە بۆ تاوتوێكردن و شیكردنەوەی پرسێك پێویستە گرنگی بە دیاردە مێژووییەكان بدرێ و دەتوانرێ ڕاستییەكان لە كونج و كەلەبەرەكانی فاكتە مێژوویەكان بدۆزرێتەوە، چونكە فاكتە مێژووییەكان هەر یەكەیان بە نۆبەی خۆی نیشاندەری ڕێگە و میتۆدگەلێكی ڕاست و ناراستی بە یەكەوە پەیوەست بوونە و هۆكار و پاڵنەرەكانی ئەو فاكتەش بە شێوەیەكی سیستەماتیك و یەك لەدوای یەك لە ڕەوتی پەرەسەندنی مێژوویی هەییدایە كە پێویستە بە وردی و سەرنجێكی وردی وەك مافزان و كۆمەڵناس سوودی لێ وەربگیردرێ و بە دەربرینێكی تر بۆ شیكردنەوە و ئەنالیزەی پرسە كۆمەڵایەتییەكان پێویستە پشت بە میتۆدی هەڵهێنجان و ئیستقرا ببەسترێت.
هەرەوەها جۆن ستیوارت میڵ پێیوابوو هەر كات پێشكەوتن لە ئاكامی خۆشبەختی كۆمەڵگایەك بەدی بێت ئەوا بە دڵنیاییەوە دەگمەنی و خۆشگوزەرانی و ئاسایشی تاكەكەسی كە مەبەستی سەرەكی لێی پێكهاتن و دروستبوونی كۆمەڵگایە، بەدەست دێت.
لەم ڕوەوە جۆن ستیوارت میڵ پێیوابوو زانست بە شێوەیەكی بەردەوام پێشدەكەوێ و پێشكەوتنی كۆمەڵایەتییش هاوشانە لەگەڵ پێشكەوتنی زانست و لە هەر كۆمەڵگایەك زانست و مەعریفە باڵاتر بێ ئەو كۆمەڵگایە پێشكەوتر و خۆشگوزەرانتر و تاكەكانی ئەو كۆمەڵگایە لە خۆشگوزەرانی زیاتردا دەبن و ئەمەش بە بنەچەی پەروەردەی گشتی ئەو كۆمەڵگایەوە بەستراوەتەوە.

سەرچاوەكان
1. جان ستیوارت میل، دربارەی ازادی، ترجمەی محمود صناعی،1388،چاپ اول
2. سایت ویكی پیدیا

 

دانـا شوانی - هه‌ولێر

© 2017 Hawler