شوبات 16, 2019

مرۆڤی میكانیكیی دڵخۆش

 

سی ڕایت میلز

وا بۆ تاك ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ زۆرینه‌ی ئه‌و شتانه‌ی ڕووده‌ده‌ن به‌ره‌نجامی گزیكردن یان كاریگه‌ری یان سه‌ره‌ڕۆییه‌كی كوێرانه‌بن. زۆرجار ده‌سه‌ڵات ئاشكرا نییه‌، زۆرجاریش ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ده‌سه‌ڵاتیان به‌ده‌سته‌وه‌یه‌ هه‌ست به‌وه‌ ناكه‌ن كه‌ پێویستییان به‌وه‌یه‌ ده‌سه‌ڵات ڕوون بكه‌نه‌وه‌ و پاساوی بده‌ن. ئه‌مه‌ هۆكارێكه‌ له‌و هۆكارانه‌ی كه‌ خه‌ڵكی ئاسایی، كاتێك ده‌كه‌ونه‌ ته‌نگ و چه‌ڵه‌مه‌وه‌ یان كاتێك هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌ن ڕووبه‌ڕووی پرسه‌كان ده‌بنه‌وه‌، نه‌ ده‌توانن به‌ڕوونی ئامانجه‌كانیان بۆ بیركردنه‌وه‌ و كار دیاری بكه‌ن و، نه‌ توانای ده‌ستنیشانكردنی ئه‌و به‌هایانه‌یان هه‌یه‌ كه‌ ده‌شێت تووشی مه‌ترسی ببن و، ئه‌م به‌هایانه‌ بۆ ئه‌وان به‌شێوه‌یه‌كی ته‌مومژاوی ده‌رده‌كه‌ون.

له ‌سایه‌ی ئه‌م شوێنه‌وارانه‌ی كه‌ له‌ ئاراسته‌ی ئەقڵاندنی سه‌ربه‌ره‌وژووردا ده‌كه‌ونه‌وه‌، تاك (ئه‌وپه‌ڕ توانای خۆی) ده‌خاته‌ گه‌ڕ. ئاره‌زووه‌كانی و كاره‌كه‌ی خۆی بۆ تێهه‌ڵكێش بوون به‌و ڕه‌وشه‌ی كه‌ ئه‌و تێیدایه‌ ده‌گۆڕێت، واته‌ ئه‌و ڕه‌وشه‌ی كه‌ تاك ده‌سته‌وه‌ستانه‌ له‌ دۆزینه‌وه‌ی ده‌ره‌تانێك بۆ ده‌رچوون لێی. ئیتر دوای ماوه‌یه‌كی كورت، به‌دوای هیچ ده‌ره‌تانێكدا ناگه‌ڕێت: ئه‌و خۆی ده‌گونجێنێت. به‌ڵام ئه‌و به‌شه‌ی ژیانی كه‌ له‌ كار ده‌مێنێته‌وه‌ ده‌یقۆزێته‌وه‌ بۆ سه‌رگه‌رمی و خواردن و خواردنه‌وه‌ و "ڕابواردن". به‌ڵام ئه‌م بواری خوادن و خواردنه‌وه‌یه‌ش ده‌ئەقڵێندرێت. جا له‌به‌رئه‌وه‌ی تاكه‌كه‌س، له‌ به‌رهه‌م و كاردا نامۆیه‌، ئه‌وا له‌ خواردن و خواردنه‌وه‌ و حه‌سانه‌وه‌ی ڕاسته‌قینه‌ش نامۆ ده‌بێت. ئه‌م خۆگونجانه‌ی تاك و جێكه‌وته‌كانی به‌سه‌ر ژینگه‌كانی و خۆیه‌وه‌، نه‌ك ته‌نیا به‌ تێپه‌ڕینی كات ده‌بێته‌ مایه‌ی له‌ده‌ستدانی هه‌لی خۆی و له‌كیسچوونی توانا و ئیراده‌ی بیركردنه‌وه‌ی، به‌ڵكو كار له‌ هه‌ل و توانای هه‌ڵسوكه‌وتكردنی وه‌ك مرۆڤێكیش ده‌كات. له‌ڕاستیدا، واده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ده‌شێت هه‌ریه‌كه‌ له‌ به‌های ئازادی و به‌های ئەقڵ لای ئاشنا نه‌بن.
ئه‌م خه‌ڵكه‌ گونجاوانه‌، به‌ناچاری و هه‌میشه‌یی كه‌سانی نا زرنگ نین، ته‌نانه‌ت دوای ئه‌وه‌ی ماوه‌یه‌كی درێژ له‌م جۆره‌ ڕه‌وشانه‌دا ده‌ژین و كارده‌كه‌ن و ڕاده‌بوێرن. (كارل مانهایم) به‌ ڕوونی ئه‌مه‌ی سه‌لماندووه‌ كاتێك له‌باره‌ی (ئەقڵاندنی تاك)ـه‌وه‌ دوواوه‌، ئه‌و ئاماژه‌ بۆ ئه‌و ڕێگایه‌ ده‌كات كه‌ تاكی ئابڵوقه‌دراو له‌ به‌شه‌ دیاریكراوه‌كانی ڕێكخراوه‌ ئەقڵانییه‌ گه‌وره‌كاندا، ده‌توانێ‌ ده‌ستی ڕابگات به‌ ڕێكخستنی میتۆدییانه‌ی پاڵنه‌ر و ئاره‌زووه‌كانی و شێوازی ژیانی و ڕێگاكانی بیركردنه‌وه‌ی، به‌ هه‌ماهه‌نگییه‌كی وردی ڕێژه‌یی له‌گه‌ڵ (بنچینه‌ ڕێكخراوه‌كان و ئۆرگانیزه‌كردنیان). كه‌واته‌ ڕێكخستنی ئەقڵانی، ڕێكخستنێكه‌ بۆ نامۆیی. له‌به‌رئه‌وه‌ی پره‌نسیپه‌ ڕێنماكانی ڕه‌فتار و بیركردنه‌وه‌ و، دوای ماوه‌یه‌كی كورتیش هه‌ست و سۆز، له‌ ویژدانێكی سه‌ربه‌خۆی مرۆڤێكی سه‌ر به‌ بزووتنه‌وه‌ی ڕیفۆرمی ئایینی یان مرۆڤی دیكارتیدا، جێگیر نه‌بوون. له‌ ڕاستیدا پره‌نسیپه‌ ڕێنماكان به‌ هه‌ر یه‌كێ‌ له‌وانه‌ نامۆ و ناكۆكه‌ كه‌ مێژووییانه‌ له‌وه‌ تێده‌گات ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌كی ئیندیڤیدوالییه‌. زێده‌گۆیی نییه‌ ئه‌گه‌ر بووترێت له‌ كۆتاییدا هه‌لی زۆرینه‌ی خه‌ڵكی بۆ بیركردنه‌وه‌ له‌ناوبراوه‌ یان وێران كراوه‌، چونكه‌ ئەقڵانییه‌ت زیاتر ده‌بێت، و چونكه‌ جێگه‌كه‌ی، واته‌ شوێنی كۆنترۆڵكردنی، له‌ تاكه‌وه‌ ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ ڕێكخراوێكی به‌رفراوان. به‌رمه‌بنای ئه‌مه‌، ئەقڵانییه‌تێك هه‌یه‌ به‌ بێ‌ بوونی ئەقڵ یان هۆشیاری. ئه‌م ئەقڵانییه‌ته‌ش یه‌كسان نییه‌ به‌ ئازادی، به‌ڵكو وێرانكه‌رییه‌تی.
سه‌یر نییه‌ كه‌ نموونه‌ی باڵای كه‌سایه‌تی خودی بكه‌مه‌ شوێنی مشتومڕ، ئه‌وه‌ش له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی له‌م سه‌رده‌مه‌ماندا لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌باره‌وه‌ ده‌كرێت سروشتی مرۆڤه‌ له‌خۆیدا، واته‌ وێناكردنمان بۆ سنووردارییه‌كانی و تواناكانی وه‌ك مرۆڤێك. تا هه‌نووكه‌ مێژووه‌كه‌ی، به‌ ده‌رخستنی سنووری (سروشتی مرۆڤ) و واتاكانی، چاره‌سه‌ر نه‌كراوه‌. ئێمه‌ نازانین مه‌ودای قووڵایی گۆڕانی ده‌روونیی مرۆڤ له‌ سه‌رده‌می نوێوه‌ تا سه‌رده‌می هاوچه‌رخ چه‌نده‌یه‌. به‌ڵام ده‌بێت پرسیاره‌كه‌ له‌ دوا شێوه‌یدا بورووژێنین، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌: تۆبڵێی له‌نێوان خه‌ڵكانی هاوچه‌رخدا، ئه‌وه‌ شته‌ بڵاو ببێته‌وه‌ و گه‌شه‌بستێنێت كه‌ پێی ده‌ووترێت "مرۆڤی میكانیكیی دڵخۆش"؟
دیارە و به‌ڵگه‌نه‌ویست،‌ كه‌ ده‌كرێت مرۆڤ به‌ ڕێگای كیمیایی و ده‌روونپزیشكی و به‌ زۆره‌ملێی به‌رده‌وام و به‌ ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی ژینگه‌كه‌ی، بکرێتە مرۆڤێکی میكانیكی، به‌ڵام ده‌شكرێت به‌ هۆی فشاری هه‌ڕه‌مه‌كی و په‌رێز (سیاق) و ڕه‌وشی 'بێپلان'ـەوە بگۆڕدرێت. به‌ڵام ئایا ده‌كرێت وا له‌ مرۆڤ بكرێت كه‌ به‌ ئیراده‌ی خۆی ئاره‌زوو بكات ببێته‌ مرۆڤێكی میكانیكیی دڵخۆش؟ ئایا له‌م دۆخه‌دا ده‌توانێت به‌خته‌وه‌ر بێت و، تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ئه‌م به‌خته‌وه‌رییه‌ و واتاكانی چین؟ ئێستا ئیدی به‌س نییه‌ ته‌نیا گریمانه‌ی ئه‌وه‌ بكرێت كه‌ له‌ قووڵایی مرۆڤه‌كاندا، له‌و ڕووه‌وه‌ كه‌ مرۆڤن، پاڵنه‌رێك بۆ ئازادی و ئیراده‌ی بیركردنه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ میتافیزیكای سروشتی مرۆیی پێكده‌هێنێت. ئێستا ده‌بێت بپرسین: چ شتێك له‌ سروشتی مرۆڤ و له‌ ڕه‌وشی ئه‌مڕۆی مرۆڤ و له‌ هه‌ر هه‌مه‌جۆرییه‌ك له‌ هه‌مه‌جۆرییه‌كانی ژینگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیدا، به‌ره‌و هه‌ژموونی مرۆڤی میكانیكیی دڵخۆش، ده‌ڕوات و، چ شتێكیش دژیه‌تی؟
په‌یدابوونی مرۆڤی نامۆ و، هه‌موو هزره‌كانی پشت ئه‌م په‌یدابوونه‌، له‌ ئێستا كاریگه‌ری له‌سه‌ر سه‌رجه‌م ژیانی جددی هزریمان داده‌نێن و، ده‌بنه‌ هۆكاری نیگه‌رانیی هزریی ئێستامان. ئه‌مه‌ش بابه‌تێكی سه‌ره‌كییه‌ له‌ بابه‌ته‌كانی مرۆڤی سه‌رده‌می هاوچه‌رخدا و بابه‌تی هه‌موو ئه‌و توێژینه‌وه‌ جددیانه‌یه‌ كه‌ شایانی باسن. من ئایدیایه‌ك و بابه‌تێك و گرفتێك به‌ وه‌ها قووڵاییه‌ك، له‌ نه‌ریته‌ كلاسیكییه‌كاندا و زیاد له‌وه‌ش له‌ به‌شدارییه‌ شیمانه‌ییه‌كانی زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ هاوچه‌رخه‌كاندا، شك نابه‌م.
ئه‌م مرۆڤه‌ ئه‌و مرۆڤه‌یه‌ كه‌ (كارل ماركس) به‌ زیره‌كییه‌كی زۆره‌وه‌ له‌ وتاره‌ سه‌ره‌كییه‌كانیدا له‌باره‌ی (نامۆیی)ـه‌وه‌ بینیوویه‌تی و، ئه‌مرۆڤه‌یه‌ كه‌ به‌ ڕاستی شوێنی بایه‌خپێدانی (جۆرج زیمیڵ) بووه‌ له‌ وتاره‌ به‌نابانگه‌كانیدا له‌باره‌ی میترۆپۆلیس (شاری گه‌وره‌) یان (پایته‌خت)ه‌وه‌. (گراهام ڤالاس)یش له‌ كتێبه‌كه‌یدا (كۆمه‌ڵگای گه‌وره‌)، لێی به‌ ئاگا بووه‌. هه‌ر ئه‌وه‌ش له‌ پشت چه‌مكی (فرۆم)ـه‌وه‌یه‌ له‌باره‌ی (مرۆڤئامێری)یه‌وه‌. ترسی ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م چه‌شنه‌ له‌مرۆڤ به‌ربڵاو بێت، بناغه‌ و بنچینه‌ی زۆربه‌ی ڕووه‌كانی به‌كارهێنانی نوێی هزریی سۆسیۆلۆژیای كلاسیكه‌، وه‌كو تێگه‌ی (ناوه‌ند و په‌یمان) و تێگه‌ی (كۆمه‌ڵ و كۆمه‌ڵگا). ئه‌م جۆره‌ مرۆڤه‌ واتایه‌كی دژواره‌ بۆ چه‌مكگه‌لێكی وه‌كو چه‌مكی: "ڕووكردنه‌ ئه‌وانی دیكه‌"ی (ریسمان)، و چه‌مكی: "ئاكاری كۆمه‌ڵایه‌تی"ی (وایت). سروشتییه‌ كه‌ ده‌نگۆی به‌ربڵاوی سه‌ركه‌وتنی ئه‌م جۆره‌ مرۆڤه‌– ئه‌گه‌ر بگوونجێت ناو له‌مه‌ بنرێت سه‌ركه‌وتن- واتای سه‌ره‌كی ڕۆمانه‌كه‌ی (جۆرج ئۆرویل): "1984" بێت.
له‌لایه‌نی پۆزه‌تیڤه‌وه‌، كه‌ به‌جۆرێك له‌ جۆره‌كان له‌مڕۆدا لایه‌نێكی ئاره‌زوومه‌ندانه‌یه‌، واتا فراوانه‌كانی ئایدیای "نائاگایی" لای (فرۆید) و، "ئازادی" لای (ماركس)، و "من" لای (جۆرج مید) و"عه‌فه‌ویه‌ت" لای (كیرین هۆرنی)، ئه‌وه‌تا له‌ به‌كارهێنانی ئه‌م تێگانه‌دا دژی سه‌ركه‌وتنی مرۆڤی نامۆ. ئه‌مانه‌ هه‌وڵیاندا كه‌ له‌ مرۆڤدا- له‌و ڕووه‌وه‌ كه‌ مرۆڤه‌- ناوه‌ندێك بدۆزنه‌وه‌ كه‌ بیانخاته‌ سه‌ر ئه‌و بڕوایه‌ی ناكرێت بگۆڕدرێت بۆ بوونه‌وه‌رێكی نامۆی وه‌ك ئه‌م بوونه‌وه‌ره‌، له‌ كۆتاییشدا ناكرێت وه‌ك ئه‌م بوونه‌وه‌ره‌- له‌ سروشت و له‌ كۆمه‌ڵگه‌ و له‌ خود، نامۆبێت. بانگه‌شه‌كردن به‌ پێداگرییه‌وه‌ بۆ چه‌مكی (كۆمیونیتی) هه‌وڵێكه‌ –كه‌ من پێموایه‌ هه‌ڵه‌یه‌- بۆ دووپاتكردنه‌وه‌ی ئه‌و ڕه‌وشانه‌ی كه‌ گریمانه‌ی بوونی ئه‌م جۆره‌ مرۆڤه‌ له‌ناو ده‌بات. كاتێك به‌شێكی زۆر له‌ بیرمه‌نده‌ مرۆڤدۆسته‌كان گه‌یشتوونه‌ته‌ ئه‌و بڕوایه‌ی كه‌ زۆرێك له‌ پزیشكه‌ ده‌روونییه‌كان به‌ كاره‌كه‌یان خه‌ڵكانی نامۆ و خود ئەقڵێندراوی له‌م چه‌شنه‌ به‌رهه‌م دێنن، ئه‌وا ئه‌وان ئه‌م هه‌وڵانه‌ی كه‌ ئه‌م پزیشكانه‌ بۆ گونجاندنی مرۆڤ وه‌گه‌ڕیان خستووه‌، ڕه‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌. له‌پشت هه‌موو ئه‌مانه‌یشه‌وه‌ –و له‌مه‌ش دوورتر له‌پشت نیگه‌رانی و بیركردنه‌وه‌ی ته‌قلیدگه‌راكانی ئێستاوه‌ له‌نێو توێژه‌ره‌ جددیه‌ شاره‌زاكان ده‌رباره‌ی مرۆڤ - هەقیقه‌تێكی ساده‌ی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ خۆی مه‌ڵاس داوه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مرۆڤی نامۆ لایه‌نی دژی جیهانبینی ڕۆژئاواییه‌ بۆ مرۆڤی ئازاد. ئه‌و كۆمه‌ڵگایایه‌ی كه‌ ئه‌م مرۆڤه‌ میكانیكییه‌ دڵخۆشه‌ی تێدا گه‌شه‌ ده‌كات، لایه‌نی دژه‌ جه‌مسه‌ری كۆمه‌ڵگه‌ی ئازاده‌، یان، به‌ واتا لیبراڵی و ساده‌كه‌ی وشه‌كه‌، دژه‌ جه‌مسه‌ری هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی دیموكراسییه‌. هاتنی ئه‌م مرۆڤه‌ ئازادی به‌ شێوه‌ی گیروگرفته‌كان و پرسه‌كان دیاری ده‌كات، ئومێدمان وایه‌ كه‌ كۆمه‌ڵناسه‌كان ئه‌مه‌ وه‌ك كێشه‌یه‌ك بده‌نه‌ قه‌ڵه‌م. ئه‌و نیگه‌رانییه‌ی كه‌ وا گوزارشتی لێده‌كرێت نیگه‌رانییه‌كی تاكه‌كه‌سه‌ –ئه‌و نیگه‌رانییه‌ی كه‌ خۆی چوارچێوه‌كه‌ی و به‌هاكه‌ی فه‌رامۆش ده‌كات- ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێی ده‌ووترێت (نامۆیی). ئه‌و پرسه‌ی كه‌ وا گوزارشتی لێده‌كرێت پرسێكه‌ كه‌ گروپه‌ تایبه‌تییه‌كان بایه‌خی پێده‌ده‌ن –كه‌ زۆرجار ده‌روه‌ستی په‌یوه‌ندییه‌كان و به‌های ئه‌م پرسه‌ نایه‌ن- هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ پرسی واقیع و ئاره‌زووی كۆمه‌ڵگه‌ی دیموكراسی.
له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌م پرسه‌ و ئه‌م نیگه‌رانییه‌ له‌ ئێستادا له‌ سنوورێكی به‌رفراواندا ده‌رك ناكرێن و، له‌پاشان له‌ واقیعدا به‌شێوه‌ی گیروگرفت و پرس له‌ ئارادا نین، بۆیه‌ سه‌رلێشێواوی و بێ‌ ده‌روه‌ستی كه‌، له ‌ڕووی مه‌جازی و واقیعیشه‌وه‌، له‌م گروپانه‌ زاڵ ده‌بن، تاڕاده‌یه‌كی زۆر له‌ قووڵایی و فراوانیدا نین. ئه‌م ڕاستییه‌ له‌مڕۆدا به‌ سه‌یركردنی له‌ په‌رێزه‌ سیاسییه‌كه‌یدا، به‌شێكی سه‌ره‌كییه‌ له‌ كێشه‌ی ئازادی و، به‌شێكی سه‌ره‌كیشه‌ له‌و ته‌حه‌ددا هزرییه‌ی كه‌ زانا كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ هاوچه‌رخه‌كان له‌ داڕشتنی كێشه‌ی ئازادیدا، به‌ره‌نگاری ده‌بنه‌وه‌.
ته‌نیا ناكۆكییه‌كی ڕواڵه‌تی نییه‌ كه‌ بووترێت ئەقڵ و ئازادی بنچینه‌ی نه‌بوونی گیروگرفتن، واته‌ بنچینه‌ی هه‌ستكردنێكی شپرزه‌ به‌ دڕۆدنگی و نامۆیی. به‌ هه‌مان ڕاده‌، ئه‌و كێشه‌یه‌ی كه‌ له‌و هه‌ڕه‌شه‌ نوێیانه‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌وه‌، كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی باو، ڕووبه‌ڕووی ئازادی و ئەقڵ كراونه‌ته‌وه‌، پێش هه‌موو شتێك، بریتییه‌ له‌ ئاماده‌نه‌بوونی پرسه‌ ڕوون و ئاشكراكان –واته‌ بێ‌ ده‌روه‌ستی نه‌ك ئه‌و پرسانه‌ی كه‌ به‌ ڕوونی له‌خۆیاندا ده‌ستنیشان كراون.
پرسه‌كان و گیروگرفته‌كان ڕوون نه‌كراونه‌ته‌وه‌، چونكه‌ تواناكانی مرۆڤ و جیامه‌ندییه‌ پێویسته‌كان بۆ ڕوونكردنه‌وه‌یان بریتین له‌ ئازادی و ئەقڵ كه‌ له‌ خۆیاندا له‌ژێر هه‌ڕه‌شه‌دان و له‌ دژیه‌كیی ناوه‌كییان هه‌یه‌. گیروگرفته‌كان و پرسه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی جددی، هاوشێوه‌ی كێشه‌كانی زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان دانه‌ڕێژراون. زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ كلاسیكه‌كان ئومێدێكی زۆریان به‌وه‌ هه‌یوو كه‌ ئه‌م گیروگرفت و پرسانه‌ به‌م شێوه‌یه‌ دابڕێژرێنه‌وه‌.

© 2017 Hawler