نیسان 21, 2019

ناساندنێكی كورت بۆ کتێبی "فه‌لسه‌فه‌ و ئایینی زه‌رده‌شت"

له‌ چه‌ند ساڵی رابردوودا چه‌ندین سه‌رچاوه‌ له‌سه‌ر ئایینی زه‌رده‌شتی بۆ سه‌رزمانی كوردی وه‌رگێڕدران، به‌ڵام به‌شی هه‌ره‌ زۆری ئه‌و سه‌رچاوانه‌، كه‌ به‌رچاوی من كه‌وتوون زیاتر له‌سه‌ر مێژووی ئایینه‌كه‌ و روونكردنه‌وه‌ی هه‌ندێك سروت بوون و كه‌متر قووڵبوونه‌وه‌ بوون به‌نێو قووڵایی ئه‌م ئایینه‌ و فه‌لسه‌فه‌ی زه‌رده‌شتیه‌ت. یه‌كێك له‌و كتێبانه‌ی كه‌ تاڕاده‌یه‌ك هه‌وڵی ده‌رخستنی قووڵایی ئایین و فه‌لسه‌فه‌ی زه‌رده‌شتی ده‌دات كتێبێكی ئه‌حمه‌د عه‌باسیانه‌ به‌ناوی (فه‌لسه‌فه‌ و ئایینی زه‌رده‌شت)، كه‌ ره‌زا مه‌نووچه‌هری له‌ فارسییه‌وه‌ كردوویه‌تی به‌ كوردی و یه‌كێكه‌ له‌ كتێبه‌ چاپكراوه‌كانی ناوه‌ندی مێژوویی جه‌میل رۆژبه‌یانی و له‌ دوتوێی341 لاپه‌ڕه‌دا چاپ و بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.

له‌م نووسینه‌دا هه‌وڵی ناساندنێكی كورتی ئه‌م كتێبه‌ ده‌ده‌ین، ره‌نگه‌ بشبێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی زۆرێك له‌ به‌شه‌ گرنگه‌كانی ئه‌م كتێبه‌ فه‌رامۆش بكه‌ین، یان بواری ناساندنیمان نه‌بێت، به‌ڵام هه‌وڵی ئێمه‌ له‌م نووسینه‌دا بۆ ئه‌وه‌یه‌ ده‌روازه‌یه‌كی سه‌ره‌تایی له‌سه‌ر ئه‌م كتێبه‌ بكه‌ینه‌وه‌ و وه‌كو ئه‌و سه‌دان كتێبه‌ گرنگه‌ی نێو كتێبخانه‌ی كوردی به‌ فه‌رامۆشی نه‌سپێردرێت و خوێنه‌ر له‌به‌ها و گرنگی ئه‌م كتێبه‌ ئاگادار بێت. ئه‌م كتێبه‌ له‌ حه‌وت به‌ش و پێشه‌كییه‌كی نووسه‌ر پێكهاتووه‌، كه‌ به‌شی یه‌كه‌می ته‌رخانكراوه‌ بۆ پێگه‌ و بوونی زه‌رده‌شت و ریشه‌ی ئه‌م ئایینه‌، ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌وه‌ی له‌م به‌شه‌دا هه‌وڵی ئه‌وه‌ دراوه‌ كه‌ باس له‌ كتێبی پیرۆزی زه‌رده‌شتیان بكات و "ئاڤێستا" ده‌خاته‌ به‌رباس و توێژینه‌وه‌ و هۆنراوه‌كان و له‌ به‌های كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌م هۆنراوانه‌ ده‌خاته‌ ده‌كۆڵێته‌وه‌، هه‌ر له‌م به‌شه‌دا باس له‌ فه‌لسه‌فه‌ و ئایینی زه‌رده‌شت كراوه‌ و به‌ وردی شیكردنه‌وه‌ بۆ فه‌لسه‌فه‌ی ناسین و فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌و دیوسروشت و حوكمی ئه‌هورایی و پاشانیش باس له‌ فه‌لسه‌فه‌ی دوالیزم ده‌كرێت. ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌وه‌ی له‌ كۆتاییدا ئاماژه‌ به‌ فه‌لسه‌فه‌ی ئافراندن و بونیادنان ده‌كرێت. به‌لای منه‌وه‌ ئه‌م به‌شه‌ وه‌كو سه‌ره‌كیترین و گرنگترین به‌شی كتێبه‌كه‌ دێته‌ به‌رچاو، بێگومان ئه‌م قسه‌یه‌ به‌مانای ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ به‌شه‌كانی دیكه‌ گرنگ نین، به‌ڵام به‌لای منه‌وه‌ ئه‌م به‌شه‌ گرنگه‌، چونكه‌ شۆڕده‌بێته‌وه‌ بۆ نێو قووڵایی ئایین و فه‌لسه‌فه‌ی زه‌رده‌شتی.
هه‌رچی به‌شی دووه‌می ئه‌م كتێبه‌یه‌ ته‌رخان كراوه‌ بۆ یۆنان و دوازده‌ خوداوه‌نده‌كه‌ی ئۆڵۆمپ. له‌م به‌شه‌دا هه‌وڵی ناساندنی هه‌ر دوانزده‌ خواوه‌نده‌كه‌ دراوه‌ و دواتریش باس له‌ كاریگه‌ریی، یان په‌یوه‌ندی هاوبه‌شی نێوان ئایینه‌كان كراوه‌ له‌ یۆنانی كۆندا له‌گه‌ڵ ئایینی زه‌رده‌شتیدا. هه‌رچی به‌شی سێیه‌میشه‌ ته‌رخانكراوه‌ بۆ هه‌خامه‌نشییه‌كان له‌ تێكسته‌ جۆراو جۆره‌ ئایینی و مێژووییه‌كاندا. ئه‌م به‌شه‌ شۆڕبوونه‌وه‌یه‌كی چڕوپڕه‌ به‌ به‌شێك له‌و تێكستانه‌دا كه‌ باس له‌ هه‌خامنشییه‌كانی تێدا كراوه‌. هه‌رچی به‌شی دواتریشه‌ ته‌رخان كراوه‌ بۆ چۆنییه‌تی دروستكردنی په‌رستگه‌كانی مێهر و ناهید و گه‌شه‌ی شاره‌كان له‌ حكومه‌تی پارته‌كاندا. ئه‌م به‌شه‌ش به‌ چۆنیه‌تی دامه‌زراندنی حكومه‌تی پارته‌كان ده‌ستپێده‌كات‌ و پاشان باس له‌ كاره‌كان و كاریگه‌ریی ئه‌م حكومه‌ته‌ ده‌كات هه‌رچی به‌شی دواتریشه‌ ته‌رخانكراوه‌ بۆ ئایینی مێهر و هێماكانی میترا په‌رستی. وه‌ك ده‌زانین مێهر یه‌كێكه‌ له‌ خواوه‌نده‌ گرنگه‌كانی ئایینی زه‌رده‌شت و له‌ دوای ڕووخانی هه‌خامه‌نشییه‌كان و له‌ ناوچوونی ئه‌و ئایینه‌ توانرا چه‌ند سه‌ده‌ دواتر به‌ هه‌ندێك گۆڕانكارییه‌وه‌ له‌ ئێران و به‌تایبه‌ت باشووری ئه‌وروپا له‌ ئیمپراتۆرییه‌تی ڕۆمان سه‌ر له‌نوێ ستایش بكرێته‌وه‌. له‌ هۆنراوه‌كانی زه‌رده‌شتدا هه‌میشه‌ خواوه‌ندی مێهر خوازیاری ژیانێكی باشتر و پێشكه‌وتنی هه‌مه‌ لایه‌نه‌ی ماددی و مه‌عنه‌وی خه‌ڵك بووه‌.
به‌شی شه‌شه‌می ئه‌م كـتێبه ته‌رخان كراوه‌ بۆ هه‌ندێك له‌ ڕه‌مزانه‌ی نێو ئایینه‌كان و به‌تایبه‌تیش ده‌ركه‌وتنی هێمای مار له‌ بڕوا كاستی و بوزییه‌كاندا و قوربانیكردنی مانگا. له‌م به‌شه‌دا به‌ وردی له‌سه‌ر ئه‌م هێمایانه‌ و كاریگه‌رییان له‌سه‌ر خه‌ڵك و راكێشانی سه‌رنجیان بۆ نێو ئایینه‌كان ڕوون كراوه‌ته‌وه‌. هه‌رچی به‌شی كۆتاییشه‌ ته‌رخان كراوه‌ بۆ ڕۆڵی خواوه‌ندی مێهر و هێمای ئاگر له‌ شوێنه‌وار و شارستانییه‌تی ساسانیدا. وه‌ك له‌م به‌شه‌دا ڕوونكراوه‌ته‌وه‌ له‌سه‌رده‌می حكومه‌تی ساسانییه‌كاندا ئایینی زه‌رده‌شتی بۆ جارێكی دیكه‌ بووه‌ هۆ و شكۆی گه‌وره‌یی رۆشنبیریی و شارستانییه‌تی ئێرانی، له‌و سه‌رده‌مه‌دا پاشا ئێرانییه‌كان توانیان به‌ هاوكاری رێبه‌ره‌ ئایینییه‌كان و به‌رپرسانی ئایینی زه‌رده‌شتی(موبده‌) توانرا به‌شێك له‌ ئایینی زه‌رده‌شتی گه‌شه‌ پێبده‌ن و كامڵتری بكه‌ن. به‌گشتی سه‌رده‌می ساسانییه‌كان به‌ سه‌رده‌می دووباره‌ بووژانه‌وه‌ و گه‌شه‌سه‌ندنی ئایینی زه‌رده‌شتی دێته‌ ئه‌ژمار" كه‌ له‌م به‌شه‌دا به‌ وردی خراوه‌ته‌ به‌رباس.
ئه‌م كتێبه‌ به‌ده‌ر له‌وه‌ی به‌ سه‌دان سه‌رچاوه‌ بۆ نووسینی به‌كارهێنراوه‌ و هاوكات به‌ ده‌یان به‌ڵگه‌ی وێنه‌ییش بۆ پاڵپشتی بۆچوونه‌كان و راستییه‌ مێژووییه‌كان خراونه‌ته‌ڕوو كه‌ سه‌رجه‌میان خزمه‌ت به‌ ڕوونكردنه‌وه‌ی زیاتری بیرۆكه‌ و باس و فه‌لسه‌فه‌ و ئایینی زه‌رده‌شتی ده‌كه‌ن.
گرنگی ئه‌م كتێبه‌ ته‌نها له‌وه‌دا نییه‌ كه‌ فه‌لسه‌فه‌ و ئایینی زه‌رده‌شتی به‌ خوێنه‌ر ده‌ناسێنێت، به‌ڵكو باس له‌ كاریگه‌ریی ئه‌م ئایینه‌ له‌سه‌ر كولتوور و نه‌ته‌وه‌كانی دیكه‌ش ده‌كات و ره‌نگدانه‌وه‌ی ره‌مز و هێما جۆراو جۆره‌كانی ئه‌م ئایینه‌ له‌نێو كولتوور و نه‌ته‌وه‌كانی دیكه‌ خراوه‌ته‌ به‌ر باس. ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌وه‌ی وه‌رگێڕ به‌ زمانێكی كوردی پاراو و كتێبه‌كه‌ی پێشكه‌شی كتێبخانه‌ی كوردی كردووه‌ كه‌ شایه‌نی ده‌ستخۆشی لێكردنه‌.

© 2017 Hawler