ئازار 21, 2019

ئینتەرتێکست کوالێتی..دایەلوگ و کــارتێکرن دنێڤبەرا تێکستان دا.

د قادا ئەدەبی دا. کارتێکرن و کارلێکرن، پرۆسەیەکا سرۆشتییە، دیسان تەڤایا ژانرێن ئەدەبی کارتێکرنێ ل ھەڤدوو دکەن و پڕانییا ھەلبەستڤانان داخبار بووینە ب ھەلبەستڤانێن خۆدی ئەزموونێن سەرکەفتی، لێ وەکو تێ گۆتن چ ھەلبەستێن ئەدەبێ رۆژئاڤایی یێ مودرن،مینا ھەلبەستا ( عەردێ ھۆشک) یا ھەلبەستڤانێ ئینگلێزییێ ناڤدار (ت.س.ئیلیوت) کارتێکرن نەکریە سەر ئەدەبێ زمانێن دی، ئەو ژی ژبەر کومەکا ئەگەڕان، ژوانا (ت.س.ئیلیوت) ژبلی کو ھەلبەستڤانەکێ بەھرەمەند و خودان شیان بوو، ئێک بوو ژ پێشەنگێن نۆیکارخوازان و ھەر وەھا رەخنەگرەکێ بەرنیاس بوو د قادا رەخنەیا ئەدەبی دا و خودان دید و جیھانبینی و پرۆژەیەک مەزن و سنۆر بەزین بوو، لەوما شیا کارتێکرنێ بکەتە سەر ئەدەبێ جیھانی، ژوانا ئەدەبێن رۆژھەلاتی، ئەڤ ھەلبەستڤانە شیا کارتێکرنێ بکەتە سەر ئەدەبێ عەرەبی، نەمازە ئەدەبێ نۆی و ھەلبەستا ئازاد. پێشەنگێ شیعرا ئازاد د ئەدەبێ عەرەبی دا( بەدر شاکر ئەلسەیاب) ئێک ژوان ھەلبەسڤانانە ئەوێن داخباربووین ب خۆیندگەھا ئینگلو/ئەمریکی نەمازە ب ئەزموونا(ت.س.ئیلیوت)ی. دیسان کومەکا ھەلبەستڤان و رەخنەگر و ڤەکولەرێن دی پێ داخباربوون، مینا (نازک ئەلمەلائیکە و عەبدول وەھاب ئەلبەیاتی و ئەدونیس و مەحمود دەروێش..ھتد).
ئەدەب و شیعرا کوردی ژییێنڤەدەر نەبووینە ژ کارتێکرنا ھەنێ، بەلکو دێ کارین بێژین، ل ژێر باندوڕا ھەلبەست و بەرھەم و بەرکارێن (ت.س.ئیلیوت)ی، پێلێن نۆیکرنێ گەھانە ئەدەبێ کوردی، ھەر دوو شاعرێن ناڤدار (گۆران و قەدری جان)، سەرھەلی ئەدەبێ ئینگلێزی بوون ب تایبەت بەرھەمێن ئیلیوتێشاعر و رەخنەگر، ئەڤ چەندە و ژبەر چەند ئەگەرێن دی، نۆیکرن د ئەدەب و شیعرا کوردی دا رووی بدەن وەکو پێدڤیەکا بابەتی.
هەر وەک مە خۆیا کری کو ئەدەبێ رۆژئاڤا کارتێکرن کرە سەر تەڤایا ئەدەبێ جیھانی، تا نھا ژی ھێلێن کارتێکرنا پێلێن ھەنێ لسەر ئەدەبێن دی د بەردەوامن، لەوڕا دوور نییە، ھەلبەستا ئیلیوتی و ئەدەبێ ئینگلێزی ب گشتی کارتێکرن لسەر جیھانبینییا ھەلبەستڤان شەمال ئاکرەیی کربن، نەمازە ئەگەر بزانین شەمالێشاعر ل زانکویێ ب شێوەکێ ئەکادیمی ئەدەبێ ئینگلێزی خواندییە و یێ سەرھەلی نەھێنیێن ئەدەبێ ھەنێیە.
دەما ئەم ھەلبەستا (لێ ئادارێ یان ئادار و پرسیار) د خویننین، دێ ھەست کەین کو شەمالێ شاعریێ داخباربووی ب ھەلبەستا (عەردێ ھۆشک) یاشاعرێ ئەمریکی (ت.س.ئیلیوت)،لێ ئەڤ داخبارییە، ب ئاوایەکێڕاستەڕاست نەبوویە، بەلکو دبیت ھێلێن ھەڤپشک دنێڤبەرا روودانێن جڤاکێن ھەر دوو شاعر تێدادژین ھەبن، چونکو روودان د ناخێ خۆ پڕێن ھەڤگەھشتنێ نە، بوویەر و رووداو باندۆرێ ل ناخێ مرۆڤان دکەن، جڤاکێ ئەورۆپی پشتی جەنگا جیھانییا ئێکان، جڤاکەکێ بڕیندار بوو، جەنگێ ھەنێ وێرانی و ھەرفاندن و شەکەست ل دووڤ خۆ ئیناین، ئیلیوتێ شاعر ژ جیاتی مەھا نیسانێ ب بینیت، وەکو مەھاڤەژاندن و ژیانەکا نۆی و ڤەبوونا پشکۆژان، تەماشەی مەھا ھەنێ کر وەکو بێ دلۆڤانیترین مەە، ژبەر کو شەر و جەنگان نەھێلای مەھا نیسانێ وەک خۆ و ب سرۆشتێ خۆیێ چاڤەرێکری ب ھێت،یان مەھا نیسانی بڕینێن وی ئاراندی نە،یانشاعرێ ھەنێیێ مەزن، مەھا نیسانێ کریە دەمامکەک و تەڤایا نێرینێن خۆ ب شێوەیەکێ فەلسەفی و ب کارئانینا سۆمبولێن ئایینی و ئەفسانەیێ لسەر جەنگان تێدا ب ئاوایەکێ شیعری تێز بکەت.
ھەلبەست مینا ھەر بزاڤتنەکا دییا ئەستاتیکی / ھزری، ب کەتواریڤە گرێدایە، لێ ب تنێ ھەلبەست لژێر فشارا بارودوخان ناھێتە نڤیسین، ژبلی جیھانا دەرەکی، ھەلبەستڤانی جیھانەکا دی ھەیە، جیھانا وییا ناڤخۆیی، جیھانەکاڤەشارتی د خۆدی وییێشاعر دا ھەیە، جیھانا ھەنێمینا جیھانا ھەر تاکەکێ دی نییە. جیھاناشاعری پر تەم و مژە، تشتێڤەشارتی تێدا ھەیە، کەسێ ھەلبەستڤان سەرەدەریێ دگەل ھەردوو جیھانان دکەت، نەشێت وان ژ ھەڤدوو جودا بکەت، لەوما دەما بویەرەک کارتێکرنێ ل وی دکەت، ئەو ب ئاوایەکێڕاستەراست دەربرینێ ژ وێ کارتێکرن و داخباربوونێ ناکەت، بەلکو ل وی دەمی دا، ریالست و ئاشوپ، ھەست و نەست و ھوش و نەھوشێن وی تێکھەلی ھەڤ دوو دبن، ل وی دەمی دا، جوداھی دنێڤبەرا تێکستا (من و ئەوێ دی) دا دروست دبن، چونکو ھەر ئێک ژ مە ل پەی بەھرەمەندی و شارەزایی و میکانیزم و پاکراوەندێ خۆیێ ئەپستی و ئالاڤێن خۆ دەربرینێ ژ دید و نێرین و ھەلوێستێ و بیرداناکا خۆ دکەت، ھەر چەندەیاڤەشارتی نییە، ھەلبەستڤانێ ئاکرەیی، نەمازە د ھەلبەستا (لێ ئادارێیان ئادار و پرسیار) دا، یێ داخباربووی ب ھەلبەستڤانێ ھەنێ، لێ کارتێکرنەکا پۆزتیڤ بوویە، دێ کارین بێژین، ئینتەر تێکستکوالێتی،یانکارتێکرنا تێکستەکێ بوویە لسەریا دی، ئینتەر تێکستکوالێتی، دایەلوگە دنێڤبەرا ھەر دوو تێکستان دا،یان کارتێکرنا تێکستەکێیە لسەریا دی، دایەلوگ دنێڤبەرا تێکستاندا ژی جۆرەکێ ھەڤ تێکستبوونێیە، گشت تێکست ب تێکستێن دی داخبار بووینە، ھەتا ئەگەر ب شێوەیەکێڤەشارتی ژی بیت،ڤەکولەر و رەخنەگر (امانیڕبو رحمە) د بێژیت: (( دایەلوگ دنێڤبەرا تێکستان دا، یاریەکاڤەکرییا بێ دووماھیکە، د بزاڤتنەک بەردەوام دایە، دنێڤبەرا ( تێکست/ دانەر) و ( مژار/ وەرگر) و ( تێکست و تێکستێن دییێن چاندی )،)).یارییا ھەنێ ناھێلیت تێکست د حالەتەکێ سەقامگیر دا بمینیت، بەلکو ھەر تێکستەک ئاسویەکێ دیڤەدکەت، تێکستەکا دی لسەر ئاڤادبیت، لەوما پرۆسەیا چاندی ب تێکرایی،پرۆسەیەکە لسەر بنەمایێ کەلەکەبوونێ(التراکم) ب رێڤەدچیت، ئەڤ دیاردە ژی تەڤ بزاڤتنێن ئەدەبی و ھونەری و سیاسی و ئایینی...ھتد، ڤەدگڕیت.
ئیلیوتێ شاعر ژ مەھا نیسانێڕا دبێژیت: تۆ بێ دلۆڤانترین مەھی، ئاکرەیی ژ ئادارێڕا دبێژیت( ھێبەتی ترین ھەیڤ)، لێ ھەیڤ) نیسان، ئادار) بووینە ستوونا ھەڤپشک دنێڤبەرا ھەر دوو دەقان دا، لێ شەمالی ب ئاوایەک دی سەرەدەری دگەل ئەڤێ مەھێ کریە،ڕاستە دەربارەی مە کوردان مەھا ئادارێ، مەھەکا پڕ روودانە، لێ ب تنێ روودانێن نەخۆش و تاڵ نیینە مینا ئەپریلێ د ھزرا ئیلیوتی دا، بەلکو مارس د رۆژ ژمێرییا مەدا، مەھەکا پر یادێن ھەڤ دژن، تێدا رۆژێن پڕ تاڵ و کارەساتی ھەنێ، لێ بەرانبەر ژییادێن شیرین و سەرکەفتن ژی تێدا ھەنە، مەھا ئادارێ د بیردانکا کوردی دا، مەھەکا زەنگین و دەولەمەندە، لەوما ژ وێ مەھێڕا تێ گۆتن (مەھا کوردان)، شەمالێ شاعر دایەلوگێلگەل ئەڤێ مەھێ دکەت، ب شێوەیەکێ سۆمبولیک بویەر و روودانێن ئەڤێ ھەیڤێ کارئیناینە، ب رەنگەکی ئەگەر خویندەڤان لسەر دیرۆکا کوردان یێ شارەزا نەبیت، نکاریت ب ھێسانی سەرھەلی ئانکو و رامانێن رسەتیێن تێکستێ ببیت، چونکە پڕانییا رۆژێن ئەڤێ ھەیڤێیادەکا کوردان ھەمبێز دکەن.
"لەوما شەمال دبێژیت:
لێ ئادارێ...
ھەیڤایادێن ھەڤدژ
حەوینکا رۆژێن بکوژ
ب چ پەسن و پەیڤان
سیە و یەک بەرپەرێن پەرتوکان
ب بیر ئانینا تژی بکەم؟"
ھەر وەکو بەرییا نھا مە گۆتی، ھەلبەستڤان دایەلوکێ دگەل ئەڤێ ھەیڤێ دکەت، بەلکو ھندەک جاران دبینین، گازندەیان لێ دکەت، ناڤێ وێ و گشت رۆژێن د ئێخیتە ژێر فوکسان و پرسیارا وی سەرەکی ژی ل ئادارێ دبیتە:
"ب چ ماف
یادێن تال
یادێن شیرین
ب ھەڤرا تە ھەمبێز کرینە؟"
ھەلبەستڤانی، ھەلبەستا خۆ لسەر کومکرنا ھەڤ دژان د ئێک قەوارە دا ئاڤاکرینە و ھەڤرکییا دنێڤبەرا وان دا کریە داینەمویان فاکتەرێ بزاڤ و لڤاندنان د ھوندری تێکستێ دا، جاران ناڤێ ئەڤێ ھەیڤێ لبەر چاڤێن وی بچویک دبیت و جاران ژی دبیتە ستێر و ئەلندەک گەش، ب بڵندبوون و نزمبوونێ، رەشبوون و گەشبوونێ، تالبوون و شیرینبوونێ...ھتد، ریتمەکا نیڤخۆیی د ھوندری تێکستێ دا درۆستبوویە، وەرگر ھەست دکەت، ریتمیا لسەر ستراکتورێ ھەڤرکییا ھەڤ دژان بڵند و نزم دبیت،یان ریتما ھەلبەستێ لسەر ناڤەرۆکێ وێ ھاتیە بونیاتنانیان ریتم دەڕبرینێ ژ تەنگژین و ئینفیعالاتێن دەرۆنییێن ھەلبەستڤانی دکەت و کارتێکرنا روودانان ھەنێ لسەر ناخێ وییێ ھەلبەستڤان دکەت.
ریتما ھەلبەستا ھەنێ مینا ریتما مەھا ئادارێیە دەربارەی مە کوردان، د بیردانکا مە دا، ھەیڤا ئادارێ، ھەیڤا پارادوکسانە، مەھا روودانێن ھەڤ دژە،ژیانا تاکێ کورد، ژیانەکا پرە ل روودانێن ھەڤ دژ، عەردێ کوردان ژییێ مشتە ژ ئەڤرازی و نشیڤیان، ئەڤێ ئێکێ ژی باندور لسەر تەڤ لڤاندن و بزاڤتنێن مرۆڤێ کورد کریە، لێ ئەو ستراکتورێن مەعریفی و ئالاڤێن رەخنەیێ نەبووینە کو ئەڤێ چەندێ بکەنە فاکتەرێ کارتێکرنێ لسەر ھش و عەقلێ تاکێ کورد، ھەلبەستڤانێن نۆیکارخواز ئێک ژ مەبەستێن وان ژی ئەو بوویە، وەرگری پاڵدەن ژبۆی کو ب ھوویری ھزرێ د ھەبوونا ھەڤ دژ و پارادوکسان دا بکەت.
دێ کارین بێژین، ھەلبەستا (ئادار و پڕسیار)، ھەلبەستەکا چەسپانکاری ( انگباعی)یە، چەسپانکاری( impressionism) ژی خۆیندنگەھەکا ھونەری ئەدەبییە، لسەر ستراکتوورێ چەمکێ ( ئەز ھەست دکەم، واتە ئەزیێ ھەی) ھاتیە ئاڤاکرن، بەرۆڤاژییا خۆیندەگەھا عەقلانی ئەوا دبێژیت( ئەز ھزر دکەم، واتە ئەزیێ ھەی)، شەمالێ شاعیر ھەلبەستا( ئادار و پڕسیار) ل ژێر کارتێکرنا روودان و بویەرێن ھەیڤا ئادارێ لسەر ھەستێن وی نڤیسییە، کا مەھا ھەنێ چ ئاسەوار لسەر دەرۆنێ وی ھێلاینە.
 ئێک ژ سیما و ساخلەتێن خویندگەھا چەسپانکاری، پێدڤییە ھونەرمەند، نڤیسکار، ھەلبەستڤان . ئازادیێ ب دەتە ھەستێن خۆ و ب وێرانە دەبڕینێ ژ ھەست و کارتێکرنا ھەنێ بکەت و دیسان فەرە ( ھەتا کارێ وییێ سەرکەفتی بیت)، دانەر خۆدان فەرھەنگ و ئالاڤێن دەڕبرینێیێن ب ھێزو زەنگین بیت، لێ تێبینی لسەرڤێ خۆیندنگەھێ ھەنە، ژوانا ئەلیمێنتا ئەندێشەیی( تخیلی) تێدایا لاوازە، خۆیندەڤانێ ژیر ھەست دکەت، تێکستیا بەرڕاپۆرتیەت و راستەوخۆیێڤە دچیت، لەوما شاعیر پێدڤییە دەربڕینێ ژ وێ ھەستێ ب زمانەکێ ھونەری بکەت.
شاعیر د ھەلبەستەکا دی دا،( خوزییا ئەلھۆی) ب ئاوایەک دی دید و نێرینێن خۆ تێز کرینە، ھەر چەندە ئەڤ ھەلبەستە ژی لسەر ستراکتورێ پارادۆکس و ھەڤرکییا ھەڤ دژان ئاڤاکریە، لێ ل ڤێرێ تێکھەلیەک د نێڤبەرا چەسپانکارییێ و سومبۆلیزمێڕا چێبوویە:
"ئەلھۆی ل دژی پێلێن ھاڤیبوونێ...
ھەڤرکی دکر"
بنێرە نھا ھەلبەستڤان پتر پەنای بەر ب ئاشۆپێ دبەت، ئاشوپگەری چێکەڕاڤەبوونێن نۆییە، خۆلقێنەرا دونیایێن دییە، ھونەرمەند نەشێت دەڕبرینێ ل تەڤایا ھەبوونا بکەت، لێ دێ کاریت ب رێکا ئاشۆپگەریێ( التخیل) جیھانێ د ئێکیان د چەند و ێنەیان دا خەست بکەت و جیھانا بینراو ب سمیت و تێپەراندنێ لسەر بکەت، مینا خەونێن ھوشیاریێ چەوا ھەبوونێ دئێخیتە بازنێ رەتکرنێ دا، ژبۆی ل نەبوونێ ھەبوونەکا دی درۆست بکەت، ھەلبەستڤانێ چێکار ب ئالاڤ وێنەیێن خۆ، تێکھەل دگەل فاکتەرێ ئاشۆپگەریێ، ئەزموونا خۆ دکەتە تابلۆیەکیان پارچەکا ھونەرییا تێندار ب بھا و نرخێن ئەستاتیکی، ھەلبەستڤان پێدڤییە پەنای بەر ب ئاشۆپگەریێ ببەت، ژبۆی بکاریت ل چارچوونێ چاڤلێکرنا کەتواری دەربکەڤیت، ئاشوپ رۆلەکێ ھەستیار د پرۆسەیا پێکئینانا وێنەیێ شیعری دا دبینت،یان بێ فاکتەرێ ھەنێ د تێکستێ دا پۆەتیکا بەرجەستەنابیت، بێ ئاشۆپ تێکست دێ بیتە رەنگڤەدانا واقعی و زمانێ وێ دێ بیتە زمانێ ئاخفتنێ، ب بەرفرەھبوونا بازنێ ئاشۆپا وی،ڤەبوون و دید و ڕستەیێن تازە د ھوندری ئاڤاھیێ تێکستێ جھگیر دبن، دیسان دوو دیاردەیێن سەرەکی د مژارا ھەلبەستیبوونێیێن گرێدایی نە ب شیانێن ئاشۆپییا ھەلبەستڤانیڤە، ئەو ژی (مژداری و ڤارێبوون)، مژادارییان نەخۆیایی( غموچ)، دەرئەنجامێ دەرکەفتنا شاعیرییە ل زمانێ کەھی، دەما زمانێ ئەم لسەرڕاھاتین بمینیت پەریشان( عاجز) ل ھەمبەر ھێزا خۆلقێنەرایا ئاشۆپا شاعیری، پەیڤ ل ڕامانێن خۆیێن فەرھەنگی دەرکەڤیت،یان وەکو رەخنەگر دبێژن( پەقینا پەیڤێ) رووددەت، ب پەیڤێن ھەنێ ھەلبەست دھێتە چێکرن، ل وی دەمی مژداریەک درۆست دبیت، ئەو مژداریکارتێکرنێ ل وەڕگری دکەت، بەلکو وی تووشی ھەنگافتنێ دکەت، د نێڤبەرا مژدارییێ و ڤارێبوونێ پەیوەنیەکا دیالیکتیی ھەیە، مژداری درۆست دبیت دەما د ھوندریڕستەیێن ھەلبەستڤانی دا ڤارێبوون رووبدەن،
ئەلھۆی ل دژی پێلێن ھاڤیبوونێ...
ھەڤرکی دکر .
تایتل، نەھێنییێن تێکستێ نا پارێزیت:
تایتل ناسنامەیا تێکستێیە،ڤەکولەر نھا پتر لسەر تایتلی رادوەستن، چونکو د وێ دەرازینکێڕا دچنە ھوندری وی ئاڤاھی دا، دیسان شەمالی د ھەلبەستا( مال ئاڤاھییا ئەلھوی)، پێشگۆتنەک نڤیسییە( ؛؛سەما، خەون، ھاڤیبوون؛ سێ پێکا تژی کەنی و روندک و؟؛؛ )، پێشگۆتنا ھەنێ وەکو تایتلەکێ لاوەکی ب شێوازەکێ ھاوتا دگەل تایتلێ سەرەکی ھاتیە تێزکرن، کەنی و روندک دوو ھەڤدژن لێ ھەڤ دوو تەمام دکەت، ئاماژەیێن ژیانەکا تەندرۆستن، ژیان واتە خۆشی و نەخۆشی و ھێسانی و سەختی، لێ د ڤی تایتلی و پێشگۆتنا ھەنێ دا، پتر ئاماژەیێن ژیانا سەخت و ھەڤرکیێن دژوار تێدا زالن، پتر ھەستا ھاڤیبوونێ د کەسینییا کەسێ شاعردا یا زالە، بەلکو دوودلی و نەسەقامگیرییا دەروونی د ناخێ گشت مرۆڤان دا ھەیە و ب شێوەیەکێ دیار د کەسینییا تاکێن بەھرەمەندا خۆیا دبیت. داھێنەر ھەردەم د حالەتێ دوودلییێ دا دژیت، دنێڤبەرا جیھانا وییا نێڤخۆیییا ئاڤاکری لسەر ستراکتورێن ھەڤگڕتنێ و ھەڤجوتی و جوانییێ، و جیھانا دەرەکییا ئاڤاکری لسەر پڕت پڕت بوونێ و قەیرانا و بێھودەیێ، ئەڤ چەندە تنگژینەکا گڕان د درۆنێ وی دا چێ دکەت، لەوما تێ گۆتن (ب تنێ کاغەز و پێنووس بەس نینە ھەتاشاعر بکاریت ھەلبەستێ ب نڤیسیت، لێ پێدڤییە دوودلی ژی دگەل دابیت)، ل ڤێرێ دنیڤبەرا شاعری و جیھانا دەرەکیڤەقەتیانەک درۆست دبیت، لێ دابرانەکایە، داھێنەر دێ بەر ب ناخێ خۆڤە چیت، د وێ گاڤێ دا شاعر وەکو کەسێداھێنەر، دەربڕینێ ژ جیھانا خۆیا نەمازەیێ دکەت، پتر ھێما و سومبۆلان ب کاردئینیت، جیھانا خۆیا نێڤخۆیێ زال دکەت لسەر جیھانا دەرەکی، پتر دەربڕینێ ژ ھەستێن خۆیێنڤەشارتی دکەت،ئەڤ چەندە ژی نە رەڤینە ژ واقعی، بەلکو سمتنا واقعییە، دیسان نە ل ژێر فشارا سۆزا ھاتیە نڤیسن، بەلکو ھەلبەستڤان دنێڤبەرا ھەر دوو ئالیان دا ھەڤسەنگییێ د پارێزیت، ھەر وەکو رەخنەگرێ ناڤدار( ت.س. ئیلیوت) دبێژیت، ( شیعر نە دەڕبرینە ل سۆزێ، بەلکو رەڤینەژ سۆزێ،داکو وێ سۆزێ بکەتە کار)، سۆزیا تێدا ھەی لێ شاعر وێ سۆزێ دکەتە ھونەر، وێ سۆزێ دکەتە کارەکێ ئەستاتیکی،شاعریێ راستەقینە ب ئاوایەکێ خەست تر دەربڕینێ ژ ھەست و نەستێن خۆ دکەت، ب ئاوایەکێ ھوویرتر، تەماشەی دیاردەیێن جڤاکی دکەت، دیارە د ڤێڕستەیێ دا مژداریەکا ھەی، لێڕستەیەکا خەستە، دەربڕینێ ژ دوو دلی و نەسەقامگیرییا دەرۆنییا مرۆڤێ ئەڤی سەردەمی دکەت، خەستکرن فاکتەرەکێ پێدڤییە، ژبۆی تێکستیا نازک و ھەلگڕائاماژەیان بیت، زمانێ شیعری زمانەکێ ئاماژەیییە، خەستکرن و کۆرتکرناڕستەیان زمانێ شیعری ل زمانێ ئاسایی جودا دکەت.
ھەر وەھا ھەلبەستڤان شەمال ئاکرەیی، د ھایکویەکا خۆ دا ( بای) وەکو سومبۆل ب کاردئینیت و دبێژیت:
"نزانم
پێنگاڤا من د دەمێ خۆ دایە
یان...
با دێ لگەل خۆ بەت."
دیارە تشتێن ھەڤپشک دنێڤبەرا گشت نەتەوە و ملڵەتان دا هەنە، نەمازە ئەوێن ھەمان گرفت و پرسگرێک ھەینیان د ھەمان قوناغ و گاڤا دیرۆکی دا دەرباز دبن، بێ گۆمان ریالیست و کاودانێن ھەنێ کارتێکرنا لسەر ناخی تاکەکەسی دکەن و رەنگدانەڤەیە، بەلکو لسەر ئاستێ گشت گۆتاران ئەڤداخباربوون و داخباربین، کارتێکرن و کارلێکرن ھەیە و ب تایبەت د گۆتارا ئەدەبی و ھونەری دا، ئەڤ ب ھەڤچوونە دیار دبیت، لێ شەمال ب ئاوایەکێ جودا سەرەدەریێ دگەل ھێمایا ھەنێ دکەت، (با) ل جەم شەمالێ ھەلبەستڤان ئاماژە بوو حالەتێ وەندابوون و بەرزەبوون و چارەنڤیسەکێنەدیار، دەما دەربڕینیێ ژ سۆز خۆ ژی دکەت، دەما ب ئاوایەکێ دی و وان سۆزا دکەتە ھونەر، پەنای بەر جەڤەنگان دبەت و(با) دبیتە ھەمبەرێ بابەتی ( المعادل الموچوعی)، (با) دبیت کومەکا سیمبۆلان د فەرھەنگا شیعری دا ھەبن و ژئالیێ چەند ھەلەبستڤان ھاتبنە ب کارئینان، کوردان بەرییا نھا گۆتییە ( ب ئاڤێ دا چوو) وەکو ئاماژە بوو لێ ھەلبەستڤانێ سەرکەفتی ئەوە ب کاریت ل پەی پێدڤیێن ھەست و نەست و ھزرێن خۆ ئەڤی سیمبۆلییانیێ دی بکاربینیت، وەکو میناک، باپیر د ھەلبەستا شەمالێ ھەلبەستڤان ئاماژەیە بوو دیرۆکێ و نفشێن بەرێ، دبیت ل جەم ھەلبەستڤانەکێ دی ئەڤ ھێمایە ھەڤسەنگا بابەتییێ مەبەستەکا دی بیت.
لێ ھەر ( با ) کریە سۆمبول ژبۆی ب ئاوایەکێ بابەتیانە و ب دەنگەکێ نخافتی دەربرینێ ژ گاڤا خۆ بکەت، ھەر وەھا خالەکا دییا ھەڤپشک ل پشت ڕستەیێن ھەر دوو ھەلبەستڤانان ھەیە، ئەو ژی (دوودلی یە) دوودلیەکاڤەشارتی ھەیە، و بریێا ئەنالیزەکرنا ئەڤی ھێمایی نەدیار و لڤوک و پر بزافتن دێ کارین ب ھێسانی لسەر ئەڤێ دوودلیێ ھەلببین،یان دەما شەمال ئاکرەیی دبێژیت:
"گەر رۆژگار دووبارە زڤڕی با،
گرنژینا تە دا کەمە کەڤالەکێ گەش..
ب سوتنا خۆ."
خۆ سۆتن ژی ئاماژەیێن دوودلییێ ھەمبێز دکەت، لێ ئەم دێ پتر لسەر ئاماژەیێن ئەڤی جۆرێ مرنێ راوەستین،یان ژیشاعر بۆ ئەڤی جورێ مرنێ ھەلدبژێریت؟ ئەڤ بڕیارە رەھەندەکێ ستاتیکی ژ ڕستەیاڕا د بەخشیت، خۆ سۆتنیان خۆ تافیلکرنا رەھا د ریتوالەکێ ئاھەنگیێ پیرۆز دا، ئاماژەیێن سیمبۆلیک و ورەیی ددەتە مڕنێ، ھەلبەستڤان کودەتایێ لسەر سەھما مڕنێ دکەت، مرن د بیتە شێوازەکێ خوە قوربانی کرنێ، د بونیاتێڤەشارتیێ ئەڤێ ھایکویێ دا، یان ل پشت ئەڤانڕستەیان دا، دبینم کو ھەلبەستڤانیێ ھەست ب ئازارەکا دەرونی دکەت، ھەست ب ڤالاتیەکا کنیاتی دکەت، خۆ سۆتن ژبۆی شادییێیە، ل بێخەمەتی گرنژینەکایارێیە، بەردەوامبوونا ژیان و ئەڤینییێیە، دەربرینە ژ خوشەویستیەکا بن نەھاتی لێیا ھاتیە ژ دەست دان دکەت، لەوما دخوازیت خۆ بکەتە قوربانی، لێ دخوازیت ئەڤێ مرنێ بکەتە گەشاتی، رۆژ و ئاگرێ گەش و رووناھیێ د بیردانکا مرۆڤان دا ھەڤچووتێن پیرۆزیانە، ھەتا نھا ژی دناڤ مە دا ھەنە سۆیندێ ب رۆژێ و ئاگری دخۆن، ئەم دگەل ھلگرنا ئاگری دەستا قوتین و دیلانان دکەین، لەوما ژی خۆ سۆتن دبیتە بڵند ترین شێوازێن خۆ قوربانی کرن، د ھەلبەستێ دا خۆ سۆتن دکاریت پتر ژ خۆ کۆشتنێ سیمبۆلان ب بەخشیت، مرن ب خۆ کۆشتنێ گیان دێ بیتە تەرم، تەرم ژییێ تارییە، تەرم تشتەکێ نەلڤە و کێم ئاماژەیە، و پەیڤەکا کێم ئاماژە نابیتە جەڤەنگ، ئەگەر نەھێتە تێن دا، لێ خۆ سۆتن د ئەفسانە و ھەلبەستان دا ئاماژەیە بوو بەردەوامییا ژیان و ڤەژینێ، رزگاربوونا روحێیە ل گیانێ پیس، ب خۆ سۆتنێ روح ل دەمی فیزیکی بەر دەمەکێ سەرمەدی دچیت، لەوما دبینین ھەلبەستڤانیێ سۆتنا خۆ، خۆ قوربانیکرنێ ب ئەڤی جوری دکەتە ئێکسان دگەل گرنژین و کەڤالێ گەش،یان بەردوابوونا پرۆژەیێ ژیانێ لێ ژیانەکا پر شاد و ئەڤینی، ژیانەکا دوور ژ ئیش و ئازاران، پەیدابوونەکا نۆی د دەمێ سەرمەدی دا، دیسان خۆ سۆتنا ھەنێ رەھەندەکێ سوفی ھەیە، ل ڤێرێ خۆ سۆتن دبیتە ئاماژەیەک بوو داخوازا خۆ بوھژتنێ و ھەڤگرتنێیە دگەل لایەنێ دی، بوھژتنا دوو روحایە د ئێک گیاندا ئەو ژی کەڤالە، گەڤال ژی گیانەکێ سیمبۆلیکە و ئاماژەیە بوو مانەکا ھەتا ھەتایی، ھەڤدژە دگەل مڕنا فیزیکێیان گەریانە ل دیڤ نەمرییێ، ئەڤ حەزە ژی ھەردەم خەما مرۆڤی بییە، (گلگامشی ژبەر ئەڤێ ئەگەرێ دەست ب گەشتا خۆیا ئەفسانەیی کر).
ھەلبەستڤان ب شارازەییڤە ئەڤ ھێمایە بەرامبەر خۆ قوربانیکرنێ بکارئینایە ژبۆی تەڤ نێرینێن خۆ د ڤێ جەڤەنگێ دا خەست بکەن، ب گۆتنەک دی مرن ب خۆ سۆتنێ بھایەکێ ئەستاتیکی و بلانسەکێ سیمبۆلیک دایە ھایکویا وییا شیعری.
جارەکا دی دێڤەگەرێم و لسەر جەڤەنگا ( با ) ڕاوەستم، ئاکرەیی د ھەلبەستەکا دییا بناڤێ ( نڤێژەکا وێرەکیێ) دا دبێژیت:
"داستانا کەلھا دمدم ژبۆ ھەژاران بوویە نان و ....
باپیرێن مە بسەر ھەڤسویێن مە پارڤەکرین
پەیڤێن مە دگەل بای دفڕن،
گازیێن مە د گوھێن جیھانێ دا..
کانیکێن بوھارانە..."
ھەمان دوودلی و چاڤەرێبوونا کێم ئۆمێد د ڤانڕستەیان دا دبینین و با وەکو سیمبۆل ھەمان ئانکو وەردگریت، لێ ھەر دوویان پتر پۆیتە ب شێوازی دارێژتناڕستێ دا یە، گرنگی ب وێ فۆرمێ وێ دا یە.
ھەلبەت حالەتەکێ ئاسایییە، ھژمارەکا ھەلبەستڤانان ھەمان ھێما و سومبۆل بکاربینن، لێ ھێزا زمانێ ھەلبەستی و مەودایێ ئاشوپییا ھەلبەستڤانی ل وی دەمی دیار دبیت، دەما ھەلبەستڤان ب شێوازەکێ دی ئەڤی سومبۆلی بکاربینیت و وزەیا نۆی بدەتێ،یان دبیت ھوشیاریڤە ئەڤ کارە ب ھێتەکرن ل وی دەمی دبیتە تێخستن ( التچمین)، د ڤی حالەتی دا دبیت ھەلبەستڤانەک ب ھەلبەستەکێڤە داخبار ببیت و ب پێدڤی ببینیت رێزەکا ھەلبەستییان کۆپەلەکا ھەلبەستڤانەکێ دی وەردگریت دێ کاریت مفای ژێ وەربگریت د ھەلبەستا خۆ دا، ل وی دەمی دڤیا ئاماژە ب وێ وەرگرتنێ ب ھێتە دا، ھەر وەھا دبیت ھەلبەستڤان کەسینیەکایان روودانەکا دیرۆکییان ئەفسانەکێ وەربگریت و د کارێ خۆ دا ب کاربینیت، بوو ھەمان مەبەستیان دەستکاریێ تێدا بکەت و دوورتر ببەت و بەرۆڤاژی بکەت، وان سومبۆلانڤالا بکەت ژ ڕامانێن وانیێن بەری و ب وزەیەکا نۆی تێندار بکەت و بوو مەبەستەکا دی ب کاربینیت، یان ژی د ھەمان چارچووڤەدا ب ھێلیت وکاربینیت، داکو مەبەستا وی دڤێت بگەھینیت و مەرەما خۆ ب جھبینیت، ھەر وەکو رەخنەگر ( لوران چینی) د کتێبا خوە دا( ئیستراتیژیا فۆرمێ) ڤان سێ جۆرێن ب ھەڤدەقیان (کۆنتێکستان) دیار دکەت و دبێژیت، سێ جۆرێن کۆنتێکستان ( التناێ) ھەنە، ئەو ژی: ( دەستکاریکرن، سمتن، ب جھئانین).
دیسان دبیت ھەلبەستڤان، کەسینیەکا دیرۆکییان روودانەکا بەرنیاسیان سومبۆلەکا نەتەوییان سیاسییان ئایینی د ھەلبەستێن خۆ دا بکاربینیت، ژبۆی ب جھئانینا مەرەما وی دڤیتیان مەسجا وی داخواز، جولیا کریستینا، دھێتە ھژمارتن وەکو ئێکەمڤەکولەرا ئەڤ تێگەھە( ھەڤ تێکستی) ب کارئینایە، دبینیت کۆنتێکست ئاماژە پێکراوێن ھەلبەستی د کەتە ئاماژەپێکراوێن گۆتاریێن جودا، ب فورمەکی کو د شیان دا بیت چەندین گۆتارێن دی تێدا ب ھێنە خویندن، ھەڤ دەقی، ئەو بیاڤا ھەڤبرە کو چەندین کود تێدا خۆ تێکھەل و پێکگوھۆرایێن ھەڤ دوو دبینن.*

© 2017 Hawler