کانونی دووەم 18, 2019

قسەكردن لە گۆشەخەیاڵ لە رووی تێگەیشتنی زمانەوانییەوە لە گۆشەنیگا نابێتەوە، بەڵام ئەوەی گۆشەخەیاڵ و گۆشەنیگا لێكجیا دەكاتەوە، ئەوەیە كە گۆشەنیگا گۆشەیەكی خاوەن پلەیە و بە ئاڕاستەی ئاسۆییدا دەجولێ، بەڵام گۆشەخەیاڵ پلەدار نییە و لە بەرهەمەكانی عەتا محەمەددا (بۆ نموونە) رەنگاوڕەنگ دەكەوێتەوە! من لەو نوسینەدا دوو ئاڕاستە دیاری دەكەم، ئاڕاستەی یەكەم رووە و (داهاتوو)ە و ئاڕاستەی دووەم رووە و (رابردوو)ە..
دەشێ ئاڕاستەی یەكەم جوانتر لە (شوێن)دا دەربكەوێت، بەڵام ئاڕاستەی دووەم لە (زەمەن)دا دەیدۆزینەوە، بەو مانایەش گۆشەخەیاڵ لە بەرهەمەكانیدا دوو وەزیفە لە ئەستۆ دەگرێت، لە یەكەمیاندا بونیادی (جولەی گێڕانەوە)ی لە سەر دادەمەزرێ، بەڵام لە دووەمدا (كردە-Acte)ی لە سەر بونیاد دەنرێت! دوو دەرئەنجامیشی لێدەكەوێتەوە، دەرئەنجامی یەكەم (چێژ) دەوڕوژێنێ و دەرئەنجامی دووەم لە (عەدەم)ەوە دێتەوە بوون، چێژ بەرەو (ژیان) دەبێتەوە و عەدەم (مردن) دەبزوێنێ..
دواجار ئەو هەموو بەنێویەكداچوونانە بە جۆرێك لە جۆرەكان تەكنیكی (خۆرخێ لویس بۆرخیس Jorge Luis Borges 1899- 1986))مان لە گێڕانەوەدا بیر دەخاتەوە.
بە كورتی ئەوەی لە كارەكانی عەتا محەمەددا بەرەو پێشەوەمان دەبات، جولەی گێڕانەوەیە، بەڵام ئەوەی بەرەو نەبوونی و بەرەو دواوەمان دەبات، جولەی كردەیە! لەبەر ئەوەی جولەی گێڕانەوە شوێن دەبڕێ و جولەی كردە زەمەن نیشان دەدات.. بۆیە ئاڕاستەی جولەی شوێن بەرەو پێشەوەیە و ئاڕاستەی جولەی زەمەن بەرەو دواوە دەجولێ! بەو مانایەش هەمیشە چێژ روو لە داهاتووە و هەمیشە عەدەم رابردوو و نەبوونمان بیر دەخاتەوە.
دواجار پانتایی كاركردنی گۆشەخەیاڵی عەتا محەمەد لە وەزیفەی گێڕانەوە و وەزیفەی كردەدا بە نێویەكدادەچن و لەوێشەوە دەتوانین وەزیفەی گێڕانەوە تەرجەمەی (بیركردنەوە) وەزیفەی (كردە) تەرجەمەی (ئارەزوو) بكەین.. بە شێوەیەكی گشتی ئەو بە نێویەكداچوونە بەرەو داهاتووییەك دەمانبزێوێ، كە پشتمان لێیەتی.
 (1)
بیركردنەوە لە زەمەندا دەكەوێتە سەر رابردوو، بەو مانایەش پرسیاركردن لە بیركردنەوە، پرسیاركردن نییە لە عەقڵێكی رووت، بە قەد ئەوەی بیرهێنانەوەی رابردووە، بەڵام بێ پرسیاركردن لە خەیاڵ پرسیاركردن لە بیركردنەوە كورتی دێنێت! خەیاڵ هێزی روانینمان لەو شتەی كە بیری لێدەكەینەوە واڵا دەكات، ئەو كاتەش هێزی بیركردنەوە دەردەكەوێت، كە بە (دۆزینەوەكان) دەگەین!
بەڵام ئارەزوو لە جولەی كردەدا (لە چالاكی كاراكتەرەكان) دێتە بەرهەم، هێزی چێژ لەو شتەی كە بەدوایدا دەگەڕێین دەوڕوژێنێ، ئەو كاتەش هێزی چێژ دەبزوێ، كە بە (دۆزینەوەكان) دەگەین..
ئەگەر دۆزینەوەی یەكەم هێزی خۆی لە (خەیاڵ)دا بە دەست بهێنێ، ئەوە دۆزینەوەی دووەم هێزی خۆی لە (زمان)دا دەستەبەر دەكات! نوسین ئەو شتەیە كە ئارەزووەكانمان بەتاڵ دەكاتەوە!
بە كورتی لە هەردوو باردا ئەوە گەڕان و دواتر دۆزینەوەكانن چێژمان پێدەبەخشن.. بەو مانایەش دەتوانین ئاوێتەبوونی (بیركردنەوە و ئارەزوو) وەك یەكێك لە میكانیزمەكانی كار كردنی عەتا محەمەد بخەینە روو.
(2)
ئەوەی لە كۆی كارەكانی عەتا محەمەد بە مانا تایبەتییەكەی گرنگە رۆڵی خەیاڵە، كە بەرەو رابردوومان دەبات، هەڵبەتە رابردوو لە رووی ناسنامە و رەمزەوە، نەك لە رووی مێژوو و زەمەنەوە (بۆ نموونە –سەبتاتیڵ- لە زۆربەی رۆمانەكانیدا كەسایەتییەكی رابردوو، یان شاعیرێكی رابردوومان بیر دەخاتەوە)..
كەچی زمان وەك ئەوەی لە كارەكانی عەتا محەمەددا لە حاڵەتی نوسیندا دێت، وەك ئەوەی شتێكە هەمیشە لە پێش ئێمەوەیە، وەك ئەوەی شتێكە هەمیشە بوون بە نوسین دەبەخشێ.. بە هەمان ئەندازەش بایەخی خۆی لە نەخشەسازی بۆ داهاتوودا دەبینێتەوە.
لە لایەكی دیكەوە دەتوانم بڵێم زمان لە كۆی بەرهەمەكانیدا وەك چۆن هەڵگری جوانییە، هەڵگری ئیشكالیەتێكیشە، ئەو ئیشكالیەتە لە ئێستادا (یان لە حاڵەتی نوسیندا) وا دەردەكەوێت، كە هەڵوەشێنەرەوەی رابردوو بێت، بەڵام بچووكی پانتایی (زەمەنی ئێستا) كە شوێنكەوتووی كردە و بڕی كاریگەری چركەساتی نوسینە، دواجار دەبێتە بەرئەنجامی خەسڵەتی گێڕانەوە و پەیوەندی خوێنەر بە زەمەنەوە.. لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا جیاوازییەكی ئاشكرا لە نێوان زمان و خەیاڵدا هەیە، بنەمای سەرەكی ئەو جیاوازییەش لە جەختكردنەوەی رابردووەوە هاتووە، بەڵام هەمیشە نوسەر هەمەڕەنگی و راڤەكردنە شیاوەكانی زمان ئاوێتەی یەكتر دەكات، بە مانایەكی دیكە رابردوو بە زمان دەنەخشێنێ.
بێگومان رابردوو وێڕای هەموو بۆچوونە جیاوازەكان و چارەسەرەكراو و نەكراوەكانی مەسەلەیەكە روویداوە و لە پشتمانەوەیە، بەڵام بوونی داهاتوو لە پێشمانەوەیە و لای نوسەر ئەوە زمانی نوسینە ئەو كارە دەبات بەڕێوە! زمان لای عەتا محەمەد ئەو شتەیە كە تەواوی دنیای رابردوو دابەش و پارچە پارچە دەكات، بەو مانایەش هەوڵدەدەم بڵێم چركەساتی نوسین لای عەتا محەمەد ئەوەیە كە بە زمانی دادێ، ئەو قسەیەش تێزی (مرۆڤ بەرهەمی زمانە)ی (ژاك لاكان)مان بیر دەخاتەوە، كەواتە بۆ ئەوەی لە مرۆڤ بگەین، پێویستە لە پەیوەندی بنەڕەتی نێوان (زمان) و (ئارەزوو) بگەین..
(3)
ئارەزووە تێرنەكراوەكانمان یان چەپێنراوەكانمان دەخەینە نائاگاییەوە، بۆیە ئاگامان لەو واقیعە نییە، كە تێیدا دەژین.. یان وەك (كارل ماركس) دەڵێ ئاگامان لەو دەستكەوتە كۆمەڵایەتیانە نییە، كە فۆڕمێك بە ژیانمان دەبەخشێت! دەتوانم بڵێم چركەساتی نوسین لای عەتا محەمەد لە نائاگاییەوە دەجولێ، یان بە مانایەكی دیكە بەو جۆرە دەجولێ، وەك ئەوەی ئاگای لە دەستكەوتەكانی زمان یان رووداو نەبێت، كە شێوەیەكی مردنی لە سەر خەلق دەكرێت.
بۆ زێتر روونكردنەوەی ئەو رستەیەی سەرەوە "فیلیب شملا"ی لاكانناس بیر دەخەینەوە، كە لە وتارێكی لە نێو كتێبی (اللغە الخیالی الرمزی) قسە لە تێزی مرۆڤ وەك بەرهەمی زمان دەكات و دەڵێت، تاكی مرۆیی دەكەوێتە ژێر كاریگەری زمان و لەوێوە (خود)ێك پێكدەهێنێ، كاتێك ئەو (خود)ە قسان دەكات، دەبێ هەوڵبدات ئەویدیكەی بەرامبەر (other) لێی تێبگات، كاتێك داوایەك یان ناوكۆییەك بەرز دەكاتەوە، لەسەری پێویستە ئەرزش بۆ داواكاری و ناوكۆییەكانی ئەویدیكەش دابنێ.. دەتوانم بڵێم رووداو یان زمان لە نوسینی عەتا محەمەددا پەیوەندی بەوەوە هەیە، كە كاریگەری نائاگایی لە كردەدا دەردەكەوێت، ئەوەش دەمانخاتەوە سەر تێزەكەی لاكان كە پێیوایە نائاگایی بونیادێكی زمانەوانی هەیە، هەر بەو مانایەش نائاگایی گوتاری ئەویدیكەیە، بەڵام ئەی ئەویدیكە لە كوێوە دێت؟ هەڵبەتە بە بڕوای لاكان شوێنی ئەویدیكە نائاگاییە...- (اللغە الخیالی الرمزی، ص12). لێرەوە دەتوانم بڵێم بۆگێڕەوەی عەتا محەمەد نائاگاییە...
(4)
وەك چۆن رابردوو بۆ ئێمە (لانیكەم) شیاوی گۆڕان و دەستكاری نییە، (بۆگێڕەوە)ی عەتا محەمەدیش نزیك لە نائاگاییە و كەمتر شیاوی گۆڕان و دەستكارییە! بەڵام داهاتوو بە تەواوی دیاری نەكراوە..
بۆیە لەو نوسینەدا داهاتوو تەرجەمەی زمان دەكەین، بەو مانایەش وەك پێویست رابردوو دەبێ لە خەیاڵ هەڵگرینەوە و داهاتوو لە رێگای زمانەوە نەخشەسازی لە كردەدا دابڕژێت.. دەمەوێ بڵێم لە كۆی كارەكانیدا خۆی دەداتە دەست قەڵەمڕەوی خەیاڵ و لە رێگای زمانەوە پەرت و بڵاویان دەكاتەوە..
لێرەدا خەیاڵ و زمان، لە ئامادەیی گێڕانەوە و كردەدا خۆیان دەنوێنن، بەڵام وەك چۆن خەیاڵ لە رێگای زمانەوە بەرجەستە دەبێت، زمانیش هێزی داهێنەرانەی خۆی لە خەیاڵەوە بە دەست دەهێنێت، چونكە خەیاڵ لە كردەی بونیادنانی فیكریدا لە تێگەیشتن هەڵدەقووڵێ و لە هوشیارییدا جێگیر دەبێت، بەو مانایەش خەیاڵ ئەو پانتایەیە، كە خودی بیركەرەوە تێیدا تێگەیشتنەكانی خۆی لە جوانی نزیك دەكاتەوە! بۆرخیس دەڵێت: تامی سێو لەخودی سێودا نییە، لەدەمی ئەو كەسەشدا نییە كە دەیخوات، بەڵكو لە بەیەكگەیشتنی هەردووكیاندایە.
بە كورتی كردەی زمانی، هێزی خۆی لە خەیاڵدا هەڵدەگرێتەوە، یان بە مانایەكی دیكە كردەی زمانی بە رێگای تایبەتی خەیاڵەوە بوونی خۆی لە رێگای چالاكییەوە كەشف دەكات.. كەواتە جولەی كاراكتەرەكانی عەتا محەمەد لە رێگای خەیاڵەوە هەموو ئەو شتانەی دەكرێت بكەونە پێشییانەوە و پەرت و بڵاویان دەكاتەوە!
 دواجار لای عەتا محەمەد رەتبوون بە سنوری نێوان گێڕانەوە و كردەدا وەك بەشێك لە (جوانی دەق) كە خوێنەر وەك رووداوێكی رابردوو دەیانبینێ، لە دەمی زماندا نادۆزینەوە، بەڵكو لە رێگای بە نێویەكداچوونی (رابردوو و داهاتوو)دا دەیانخوێنینەوە.

© 2017 Hawler