ئاب 18, 2018

باكگراونده‌ فیكرییه‌كـــانی ئه‌میل دۆركایم

له‌ مێژوو و ئه‌ده‌بیاتی كۆمه‌ڵناسییدا پێگه‌ و تیۆر و تێگه‌یشتنه‌كانی ئه‌میل دۆركایم، له‌ ئاستێكی باڵا و دره‌وشاوه‌دایه‌، نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌ش، به‌ڵكو بۆته‌ سه‌رچاوه‌ و ئیلهامبه‌خشی زۆربه‌ی كۆمه‌ڵناسه‌كانی تر به‌تایبه‌ت بۆ تێگه‌یشتن له‌ كۆمه‌ڵگا و واقعه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیان، دۆركایم نه‌ك ته‌نیا كۆمه‌ڵناسیی كرده‌ دیسپلینێكی ئه‌كادیمی و، له‌ زانكۆكان گرنگییه‌كی زۆری پێ درا، به‌ڵكو ده‌كرێ بڵێین، به‌شێكی سه‌ره‌كیی پایه‌كانی ئه‌و زانسته‌ی بینا كرد. هه‌ر بۆیه‌ بێ تێگه‌یشتن له‌ كۆمه‌ڵناسیی و تیۆره‌كانی ئه‌میل دۆركایم، ئه‌سته‌مه‌ بتوانین له‌ به‌شێكی زۆری كۆمه‌ڵناسه‌ مۆدێرنه‌كانیش تێبگه‌ین. ته‌نانه‌ت ده‌كرێ بڵێین دۆركایم ڕووحی كۆمه‌ڵناسییه‌.

پێشینه‌ی دۆركایم وه‌ك ئه‌كادیمییه‌ك دانسقه‌ بوو. نزیكه‌ی پێنج سه‌د وتار و كتێبی به‌ چاپ گه‌یاند و، بووه‌ سه‌رپه‌رشتیاری سه‌دان قوتابی خوێندنی باڵا، ئه‌وا بێجگه‌ له‌ دامه‌زراندنی یه‌كه‌مین دامه‌زراوی تایبه‌ت به‌ توێژینه‌وه‌ی كۆمه‌ڵناسیی له‌ جیهان و یه‌كه‌مین گۆڤاری كۆمه‌ڵناسی، هه‌روه‌ها زۆربه‌ی دید و بۆچوونه‌كانی له‌باره‌ی سروشتی شیرازه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی، گۆڕانی كۆمه‌ڵایه‌تی، خۆكوشتن، میتۆدلۆجیای كۆمه‌ڵناسی، كۆمه‌ڵناسیی په‌روه‌رده‌، كۆمه‌ڵناسیی زانست، كۆمه‌ڵناسیی ئه‌خلاق و كۆمه‌ڵناسیی ئایینه‌ كه‌ بووه‌ ده‌روازه‌یه‌ك كه‌ كۆمه‌ڵناسه‌كانی دوای خۆی له‌ ڕێگه‌ی چه‌مك و بیركردنه‌وه‌كانی ئه‌وه‌وه‌ بیر له‌و پرسانه‌ بكه‌نه‌وه‌.
لێره‌دا هه‌وڵ ده‌ده‌ین ئه‌كادیمییانه‌ و به‌وردی به‌شێك له‌ تیۆر و تێگه‌یشتنه‌كانی سه‌باره‌ت به‌ كۆمه‌ڵگا، ئایین، دیاره‌ده‌كۆمه‌ڵایه‌تیی و په‌روه‌رده‌ بخه‌ینه‌ ڕوو، ئه‌ویش به‌ پشتبه‌ستن به‌ سه‌رچاوه‌ و تێگه‌یشتنی كۆمه‌ڵناسه‌كانی تر سه‌باره‌ت به‌ دۆركایم.
ئه‌میل دۆركایم له‌ ساڵی 1858 له‌ فه‌ره‌نسا له‌ دایكبووه‌، هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ به‌گوێره‌ی نه‌ریت و ڕێوره‌سمه‌ یه‌هودییه‌كان په‌روه‌رده‌كراوه‌ و، زمانی عیبری به‌ باشی فێربووه‌، پاش ته‌واوكردنی قۆناغی ئاماده‌یی تاقیكردنه‌وه‌ی ئه‌گریگاسیۆنی فه‌لسه‌فه‌ بۆ بوون به‌مامۆستا له‌ ئاماده‌یی ئه‌نجام ده‌دات و دوو جار شكست ده‌خوات، به‌ڵام دواجار، بۆیه‌ له‌گه‌ڵ هێنری بێرگسۆن و ژان ژورس ده‌ست به‌خوێندن ده‌كات. هه‌ر له‌وێ دكتۆراكه‌ی ده‌نووسێت و تێزه‌كه‌شی به‌ناوی دابه‌شكردنی كاری كۆمه‌ڵایه‌تیی ده‌بێت كه‌ دواتر به‌ وردی تیشك ده‌خه‌ینه‌ سه‌ر ئه‌و تێزه‌.
دۆركایم له‌ ساڵانی یه‌كه‌می خوێندنی هاوسه‌رگیری كردووه‌ و، دوو منداڵی هه‌بووه‌ به‌ناوه‌كانی ماری و ئه‌ندرێ، هه‌ر زووش ئه‌ندرێ وه‌ك قوتابیی دۆركایم ده‌ستی به‌خوێندن كردووه‌، ته‌نانه‌ت به‌شێك له‌ برازاكانیشی وه‌ك قوتابی لای ئه‌و وانه‌ی كۆمه‌ڵناسییان ده‌خوێند.
له‌ سه‌ره‌تای جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م زۆربه‌ی قوتابییه‌كانی دۆركایم بۆ خزمه‌تی سه‌ربازی ده‌چنه‌ سوپاوه‌، هه‌ر بۆیه‌ خودی دۆركایمش بۆ ماوه‌یه‌كی كاتی وانه‌كانی هه‌ڵده‌په‌سێرێت و له‌و ماوه‌یه‌شدا سه‌رقاڵی نووسینی كتێب و توێژینه‌وه‌كاتی ده‌بێت، له‌و شه‌ره‌دا دۆركایم ئه‌ندرێی كوڕی له‌ده‌ست ده‌دات، به‌هۆی له‌ده‌ستدانی كوڕه‌كه‌یه‌وه‌ دۆركایم تووشی خه‌مۆكی و گۆشه‌گیرییه‌كی توند ده‌بێته‌وه‌و ته‌نانه‌ت پێی وابوو ئه‌نجامدانی توێژینه‌وه‌ی كۆمه‌ڵناسیی ڕۆژ له‌ دوای ڕۆژ ئه‌سته‌متر ده‌بێت. دۆركایم له‌ پانزه‌ی نۆڤه‌مبه‌ری 1917 كۆچیی دواییكرد.
ڕه‌گ و ڕیشه‌ فیكریه‌كانی دۆركایم هه‌مه‌چه‌شن و فره‌ن و ته‌واوی ژیانی خۆی له‌ هه‌رزه‌كارییه‌وه‌ بۆ په‌ره‌سه‌ندنی كۆمه‌ڵناسیی وه‌ك زانست خستبووه‌ گه‌ڕ. ئه‌و پێیوابوو كۆمه‌ڵناسیی بۆ كۆمه‌ڵگا وه‌ك گشتێك سوودمه‌ند ده‌بێت و ته‌نانه‌ت پێیوابوو ئه‌م زانسته‌ په‌یامێكی ئه‌خلاقی هه‌ڵگرتووه‌. كۆمه‌ڵناسیی بۆ باشتركردنی كۆمه‌ڵگا و بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ سه‌ره‌كییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی تایبه‌ت و كۆی كۆمه‌ڵگا مۆدێرنه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ڕووبه‌رووی ده‌بنه‌وه‌، دیسپلینێكی پێویست و گرنگه‌. به‌گوێره‌ی بۆچوونه‌كانی دۆركایم، كۆمه‌ڵگای مۆدێرن له‌ دۆخی پشێویی و ناڕێكی ئاخلاقی و له‌یه‌كدابڕان و داته‌پینه‌. كۆمه‌ڵناسی وه‌ك ئامرازێك به‌ مه‌به‌ستی دۆزینه‌وه‌ و شیكردنه‌وه‌ی گرفت‌ و نه‌خۆشییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و دۆزینه‌وه‌ی ڕێگاچاره‌یه‌ك بۆیان له‌ئه‌ستۆ ده‌گرێت. دۆركایم به‌ سوودوه‌رگرتن له‌ میتۆده‌ زانستییه‌ پۆزه‌تیڤگه‌راكان به‌مه‌به‌ستی پێناسه‌كردن، تێبینی، به‌راوردكردن و فۆرمه‌ڵه‌به‌ندكردنی یاساكان ئه‌رگومێنته‌كانی ده‌خاته‌ گه‌ڕ. كۆمه‌ڵناسیی ده‌توانێت ئه‌وه‌ بخاته‌ڕوو كه‌ به‌رامبه‌ر په‌ره‌سه‌ندنی كۆمه‌ڵگایه‌كی باشتر، چۆن هه‌نگاو بنێین. دۆركایم پێیوابوو ته‌نیا له‌ ڕێگه‌ی په‌ره‌سه‌ندن و به‌كارهێنانی پره‌نسیپه‌ زانستییه‌ پۆزه‌تیڤگه‌راكان شیكردنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگا به‌ره‌و پێش ببردرێ و ئه‌و گرفتانه‌ له‌ نێو ببات كه‌ بونه‌ته‌ هۆی نایه‌كسانی كۆمه‌ڵایه‌تی و ته‌فره‌قه‌ی ئه‌خلاقیی. هه‌ر بۆیه‌ دۆركایم له‌ پێشه‌كی یه‌كه‌مین كتێبی خۆی به‌ ناوی دابه‌شكردنی كاری كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌ڵێت: (ئه‌گه‌رچی ئێمه‌ كاره‌كه‌مان به‌ دیراسه‌كردنی واقیعه‌ته‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كه‌ین، به‌ڵام ئه‌مه‌ به‌و مانایه‌ نییه‌ كه‌ هه‌لومه‌رجه‌كه‌ی باشتر بكه‌ین؛ ئێمه‌ ده‌بێ له‌مه‌ڕ توێژینه‌وه‌كانمان به‌م جۆره‌ دادوه‌ری بكه‌ین كه‌ ئه‌گه‌ر جۆره‌ ڕه‌وتێكی زه‌ینی بگیرێته‌به‌ر، به‌ها‌كه‌ی له‌ده‌ستده‌ده‌ن. ئه‌گه‌ر به‌ وردی گرفته‌كانی گریمانه‌یه‌ك له‌ گرفته‌ زانستییه‌كان یه‌كاڵا بكه‌ینه‌وه‌، ئه‌مه‌ به‌ مانای بایه‌خنه‌دان به‌ گرفته‌ زانستییه‌كان نییه‌، به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، له‌ پێگه‌یه‌كی باشترداین به‌مه‌به‌ستی چاره‌سه‌ركردنییان.)
دۆركایم له‌ زۆربه‌ی به‌رهه‌مه‌كانی جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌م ئه‌رگومێنته‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگای مۆدێرن كۆمه‌ڵگایه‌كی لێوانلێو له‌ قه‌یران و نه‌هامه‌تییه‌ و پێویستی به‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی كۆمه‌ڵناسانه‌ هه‌یه‌، ئه‌م پێداگرییه‌ زۆره‌ بۆ سێ دیارده‌ی سه‌ره‌كیی له‌ كۆمه‌ڵگای فه‌ره‌نسای سه‌رده‌می منداڵیی دۆركایم ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ئه‌وانیش یه‌كه‌م؛ شكستیی فه‌ره‌نسا له‌ جه‌نگی فه‌ره‌نسا و پرۆس، دووه‌م؛ قه‌یرانه‌ سیاسییه‌ دووباره‌كان و سـێیه‌م؛ ململانێ و قه‌یرانه‌ به‌رده‌وامه‌ ئابووریی و پیشه‌سازییه‌كان.
له‌ هه‌مان كاتدا، دۆركایم به‌هۆی ئامۆژگارییه‌كانی مامۆستاكه‌ی ئه‌میل بۆترۆ (Emile Boutroux)، له‌ ئیكۆڵ نۆرمال سوپه‌ریۆر، توانی به‌شێوه‌یه‌كی باشتر و ڕوونتر له‌ كۆمه‌ڵناسیی كۆنت بگات. هه‌روه‌ها دۆركایم توانی ئه‌و دیده‌ له‌ بۆترۆ و كۆنت هه‌ڵبهێنجێنێت كه‌ زه‌مینه‌ هه‌ر زانستێك بۆ زه‌مینه‌ی زانستێكی تر كورت ناكرێته‌وه‌ و له‌م ڕێگه‌یه‌وه‌ش، ناكرێ كۆمه‌ڵناسی بۆ سایكۆلۆژیایی پشتئه‌ستوور به‌ بایه‌لۆژی كورت بكرێته‌وه‌، ڕێك به‌و چه‌شنه‌ی كه‌ ناكرێ بایه‌لۆژی له‌ زانسته‌ فیزیكی و كیمیاییه‌كان كورت بكرێته‌وه‌، پێویسته‌ كۆمه‌ڵناسیی بابه‌ت و پره‌نسیپی ڕوونكردنه‌وه‌ی تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌بێت.
سەرچاوەكان
1. .David Ashley and David Orenstein، sociological theory: classical statement، allyan and bacon، fourth edition، 1998، p110.
2. .ken Thompson، Emile Durkheim، Routledge، London، 2002، p30.

دواترین دەستکاریکردن لەسەر پێنج شەممە, 17 ئایار 2018 00:09
© 2017 Hawler

Please publish modules in offcanvas position.