نیسان 15, 2021

چۆن كەسایەتی خۆمان بینا بكەین؟

كه‌م ده‌روونناس و كۆمه‌ڵناس هه‌یه‌ كه‌ ساته‌وه‌ختێ نه‌بێ بیری له‌ مانا و فۆرمه‌كانی خود نه‌كردبێ. چارڵز هۆرتن كۆڵی و هێربه‌رت مید به‌ دوای وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره‌وه‌ وێڵ بوون كه‌ «خود» چۆن درووست ده‌بێت و ده‌رده‌كه‌وێ. «خود» به‌مانای ئه‌و تێگه‌یشتنه‌یه‌ كه‌ تاك هه‌ست به‌ شوناسی خۆی ده‌كات.

 

به‌ گوزارشتێكی تر، «خود» وه‌ڵامێكه‌ بۆ پرسیارێ كه‌ ده‌ڵێ من كێم. «خود» ئه‌و ده‌ركه‌وته‌ له‌ كه‌سایه‌تی تاكه‌ كه‌ له‌خۆگری تێگه‌یشتنی ئه‌و له‌ خۆیه‌تی. له‌ شیكاركردنی كۆڵی و مێد، كارلێكی كۆمه‌ڵایه‌تی ته‌وژمی دیاریكه‌ری «خود»ـه‌، ته‌وژمه‌ بایۆلۆژیكییه‌كان به‌ پله‌ی دووه‌م بایه‌خێكی تایبه‌تیان هه‌یه‌. كۆڵی له‌ كتێبی سروشتی مرۆڤ و نه‌زمی كۆمه‌ڵایه‌تییدا به‌م چه‌شنه‌ پێیوایه‌ كه‌ «خود» له‌ رێگه‌ی كارلێكی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ پێناسه‌ ده‌كرێت و بینا ده‌كرێت. خود كۆكراوه‌ی ئه‌و ئه‌زموونانه‌یه‌ كه‌ تاك له‌ په‌یوه‌ست به‌ ئه‌وانیتر به‌ده‌ستی دێنێت. خود له‌ پرۆسه‌ی به‌ كۆمه‌ڵایه‌تیبوون و له‌ كارلێك له‌گه‌ڵ ئه‌وانیتردا دروست ده‌بێت. به‌ گوزارشتێكی تر، وێناكردنمان له‌ خود پتر ره‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و كاردانه‌وانه‌یه‌ كه‌ ئه‌وانیتر به‌رامبه‌رمان ده‌یخه‌نه‌ ڕوو. ئه‌م پرۆسه‌یه‌ هه‌مان ئه‌و پرۆسه‌یه‌ كه‌ كۆلی به‌ خۆ وێناكردن له‌ قه‌ڵه‌می ئه‌دات. منداڵێك له‌ سه‌ره‌تادا، تێگه‌یشتنێكی سیسته‌ماتیكانه‌ له‌ شوناس و تایبه‌تمه‌ندییه‌ كه‌سییه‌كانی خۆی نییه‌.

هێربه‌رت مێد له‌ كتێبه‌ به‌ناوبانگه‌كه‌یدا (زه‌ین، خود و كۆمه‌ڵگا) هه‌نگاوێكی زیاتری له‌ كۆڵی هه‌ڵناوه‌ و هه‌وڵ ده‌دات بیخاته‌ ڕوو «خود» چۆن و له‌ چ هه‌لومه‌رجێكدا دروست ده‌بێت. بۆ بۆچوونی ئه‌و، «خود» به‌رهه‌می كارلێكی ره‌مزییه‌. هێربه‌رت مێد پێیوایه‌ «خود» له‌ په‌یوه‌ست به‌ كۆمه‌ڵگا ده‌ركه‌وتووه‌ و درووست ده‌بێت و ناتوانێ له‌ كۆمه‌ڵگا جیا ببێته‌وه‌. ئه‌و ئه‌م پرۆسه‌یه‌ له‌ دوو قۆناغدا شی ده‌كاته‌وه‌:

یه‌كه‌م: «خود» ره‌گ و ریشه‌ی له‌ ئه‌زموونه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا هه‌یه‌. «خود» به‌شێك له‌ جه‌سته‌مان نییه‌ و له‌ كاتی له‌دایكبوون بوونی نییه‌. به‌ گوزارشتێكی تر، هێربه‌رت مێد نه‌یاری ئه‌و تێزه‌ی فرۆیده‌ كه‌ ده‌ڵێت كه‌سایه‌تی له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ بایه‌لۆژیكییه‌كانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌. لای ئه‌و، «خود» ته‌نها له‌ رێگه‌ی ئه‌زموونه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانه‌وه‌ گه‌شه‌ ده‌كات. له‌ نه‌بوونی كارلێكی كۆمه‌ڵایه‌تییدا، جه‌سته‌ مرۆڤ گه‌شه‌ ده‌كات، به‌ڵام «خود» ناتوانێ ده‌ربكه‌وێ.

 

دووه‌م:ئه‌زموونی كۆمه‌ڵایه‌تی شتێ نییه‌ جگه‌ له‌ ئاڵوگۆڕی ره‌مزه‌كان. بۆ نموونه‌ مرۆڤ به‌ ده‌ست جوڵاندن یان پێكه‌نین مانایه‌ك به‌رهه‌مده‌هێنێ كه‌ بناغه‌ی ئه‌زموونه‌ مرۆییه‌كانیانه‌. ئێمه‌ ئه‌توانین به‌ هۆی سزا یان هه‌ر ئامرازێكی تره‌وه‌ وایالێبكه‌ین ره‌فتاری جیاواز بنوێنین، به‌ڵام به‌دڵنیاییه‌وه‌ له‌م ره‌فتارانه‌دا مانایه‌ك نییه‌. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌؛ مرۆڤ به‌ ره‌فتاره‌كانی خۆی مانا به‌رهه‌مده‌هێنێ و ئامانجی مه‌به‌ستیان بۆ ئه‌وانیتر شایه‌نی تێگه‌یشتنه‌. به‌ زمانێكی ساكارتر، ره‌فتاری سه‌گ وه‌ڵامێكه‌ بۆ ئه‌و كاره‌ی ئه‌نجامی ده‌ده‌ی‌، به‌ڵام ره‌فتاری مرۆڤ وه‌ڵامێكه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ مێشك و زه‌ینیدایه.

 

1)أشنایی به‌ مفاهیم اساسی جامعه‌شناسی، حمید عچدانلو

2)Edgar F. Borgatta، Rhonda J. V. Montgomery، Encyclopedia of sociology، Volume 3، Macmillan Reference USA، 2000.

دانـا شوانی - هه‌ولێر

 

© 2017 Hawler