شوبات 27, 2021

مەبە بۆ تاعەت و پەیمانێ بە هیوای منی مەست

کە بە مەیخۆرەوە ناسراوم ئەمن ڕۆژی ئەلەست

من لەسەر کانیی ئەوین ئەو دەمی دەسنوێژم شوت

لە هەموو بوون و نەبوونێکی جیهان شوشتم دەست

بدە مەی تاکوو لە ئەسراری قەزا تێتگەیەنم

کە ئەمن عاشقی کێ بووم و لە بۆنی کێ مەست

کێو وەکوو نێوقەدی مێرولە زەعیفن لێرە

ناهومێدی کەرەمی خوا مەبە ئەی بادەپەرەست

غەیری ئەو چاوە خومارانە کە دوور بن لە بەڵا

لەبن ئەو گومبەزە نەیکردووە کەس خۆشی هەست

گیان فیدای ئەو دەمە بێ وا لە گوڵستانی وجوود

خاوەنی باغی جیهان جوانتری لەو خونچە نەبەست

وەک سولەیمان بوو بەهۆی دەوڵەتی عیشقت (حافز)

چونکە وەسڵی نەبوو لەو دەوڵەتە، بای ماوە بە دەست

ئەوە شیعری حافزە و مامۆستا حەقیقی کردوویە بە کوردی. وەرگێڕانەکەی مامۆستا حەقیقی یەکجار جوانە. ئەم وەرگێرانە، ئەگەر نەڵێم بێوێنەیە، بە دڵنیایی دەتوانین بڵێین وێنەی دەگمەنە. چەند ئاماژەی تێدان کە جێگای ئەوەن زیاتریان لەسەر بوەستین..

 

دەسنوێژ و دەستشوشتن

من همان دم که وضو ساختم از چشمه عشق

چار تکبیر زدم یک سره بر هر چه که هست

بۆ ئەوەی باشتر لە مانای شیعرەکە بگەین پێویستە بزانین "چارتکبیر زدن" یانی چی. "چارتکبیر" مەبەست ئەو نوێژەیە کە موسوڵمانانی ئەهلی سوننەت لەسەر مردووی دەکەن. "چارتکبیر" لێدان لە بابەت هەرشتێک مانای ئەوەیە ئیدی بە تەمای ئەو شتە نەبی، بە نەبووی دابنێی و چاوپۆشیی لێ بکەی. حافز دەڵێ: من هەر ئەو ڕۆژەی لە سەرچاوەی عیشق دەسنوێژم هەڵگرت، نوێژی مردووم لەسەر هەموو شتێکی ئەم دنیایە کرد و بێجگە لە عیشق هەموو شتێکی ئەم دنیایەم بە نەبوو دانا. لە نێوان "دەسنوێژهەڵگرتن" و "نوێژکردن"دا پەیوەندێک هەیە. ئەگەر وەرگێڕی ئەو شیعرە لە جیاتی "چارتکبیر" یان "نوێژی مردوو" هەر شتێکی دیکە دابنێ کە ئەو پەیوەندەی لەگەڵ "دەسنوێژ" نەبێ، ئەو جوانییە لە شیعرەکەدا نامێنێ:

مامۆستا حەقیقی، ئاوای کردووەتە کوردی

من لەسەر کانیی ئەوین ئەو دەمی دەسنوێژم شوت

لە هەموو بوون و نەبوونێکی جیهان شوشتم دەست

واتە لە جیاتی "چارتکبیر" یان "نوێژی مردوو"، "دەست شوشتنی"داناوە. دەڵێ: هەر ئەو ڕۆژەی لە سەر کانیی ئەوین دەسنوێژم هەڵگرت، دەستم لە هەموو شتێکی ئەم دنیایە شوشت. لێرەدا پەیوەندەکە بووەتە پەیوەندی "دەسنوێژهەڵگرتن" (کە تێیدا دەست دەشۆن) و "دەست شوشتن" لە دنیا. پڕاوپڕ هەموو مانای شیعرەکە دەگەیەنێ بە هەموو وردەکارییەکانی لە باری ڕەوانبێژییەوە.

لەوە جوانتر نەدەکرا ئەو شیعرە بکرێتە کوردی.

 

چاو و چاوەزار

بجز آن نرگس مستانه که چشمش مرساد

زیر این طارم فیروزه کسی خوش ننشست

واتە جگە لەو جووتە نێرگزەی تۆ (چاوت) کە لە چاوەزار بەدوور بن، لە بن تاقی پیرۆزەیی ئاسمان کەس بە خۆشی دانەنیشت. لە نێوان دێڕەکاندا وێکچوونی "تاقی پیرۆزەیی ئاسمان" و "نێرگزی چاو" لە بن "تاقی برۆ" هەیە: نێرگز لە بن تاقی ئاسمان و چاوی تۆ لە بن تاقی برۆت. هەروەها" کە چشمش مرساد" بە مانای "کە چاوی نەگاتێ" بە دوو مانا هاتووە

یەکەم: کە هیچ چاوێک بۆ جوانی نایگاتێ،

دووهەم: نزایەکە کە ئەو چاوانە ئازاری هیچ چاوێکیان نەگاتێ و دووربن لە چاوەزار. ئەو چاوانە کە بێچاوێنی بن:

مامۆستا حەقیقی ئەو دیمەنەشی یەکجار جوان بە کوردی داڕشتووەتەوەغەیری ئەو چاوە خومارانە کە دوور بن لە بەڵا.

لەبن ئەو گومبەزە نەیکردووە کەس خۆشی هەست.

 

سولەیمان و با

حافظ از دولت عشق تو سلیمانی شد

یعنی از وصل تواش نیست بجز باد به دست

 

بۆ تێگەیشتن لە مانای شیعرەکە پێویستە بزانین پەیوەندی "سولەیمان" و "با" چییە. لە گێڕانەوە دینییەکاندا دەڵێن سولەیمان پێغەمبەر کە زمانی ئاژەڵ و باڵندەی دەزانی، فەرمانی با و بۆرانیشی بەدەست بوو. بە فەرمانی ئەو با هەڵیدەکرد یان دەوەستا. یانی "با" بە دەستی ئەو بوو.

مەولەوی، (مەولانای ڕۆمی) لە دەفتەری چوارەمی مەسنەویدا بەسەرهاتێک دەگێڕێتەوە لە وتووێژی سولەیمان و با:

باد بر تخت سلیمان رفت کژ

پس سلیمان گفت بادا کژ مغژ

باد هم گفت ای سیلمان کژ مرو

ور روی کژ از کژم خشمین مشو

هەر ئەو "با"یەی جڵەوی بەدەست سولەیمان بوو، هەڕەشەی ئەوەشی لە سولەیمان دەکرد لار ببزووی، منیش لار لێت هەڵدەکەم. حافز لە شیعرێکی دیکەشدا ئاماژەیەک بەوە دەکا

در معرضی که تخت سلیمان رود به باد

که آگە است که کاوس و کی کجا رفتند

واتە لەو جێیەی تەختی دەسەڵاتی سولەیمان بەبا چوو. ئیدی کێ دەزانێ کەیکاووس و کەیخوسرەو چییان لێهات؟

"تخت سلیمان رود بە باد" دوو مانای هاوکاتی هەیە

یەکەم: تەختی سولەیمان (قالیچەکەی سولەیمان) کە سواری با دەبێ و بەسەر پشتی باوە دەڕوا.

 

دووهەم: تەختی دەسەڵاتی سولەیمان، کە بەبا چوو و لەو دەسەڵاتە هیچی نەما و کۆتایی پێهات.

 سولەیمان کە تەختی بەسەر باوە دەچوو، دەسەڵاتی بەبا چوو، ئیدی کێ لەوە دەپرسێ دەسەڵاتی فڵان و فیسار چی لێهات.

بێینەوە سەر وەرگێرانەکە. مامۆستا حەقیقی ئاگادار و شارەزای هەرتک باری مانای "با بەدەست" بوونە. وەک سولەیمان "با"م بەدەستە. سولەیمان بای بەدەست بوو بە مانای ئەوە کە فەرمانی با بەدەستی ئەو بوو، منیش بام بەدەستە، بە مانای ئەوە کە تەنیا "با"م بەدەستەوە ماوە و بە وەسڵی تۆ نەگەیشتم و دەستم بەتاڵە و هیچم بەدەستەوە نییە.

 

وەک سولەیمان بوو بەهۆی دەوڵەتی عیشقت (حافز)

چونکە وەسڵی نەبوو لەو دەوڵەتە، بای ماوە بە دەست

 

بە چەند وشە، گەیاندنی ئەم هەموو مانایە، دەسەڵاتێکی دەوێ لە چەشنی دەسەڵاتی حافز و حەقیقی.

ناسر حسامى

 

© 2017 Hawler