کانونی دووەم 18, 2021

خوێندنەوەیەك بۆ کۆمەڵە شیعری (پیاوێك لە شەختە)

ویست و مەراق و خەمی مرۆڤەکان لە کۆن و نوێدا جیاواز بووە، هەریەکەو بە پێی سروشتی بوون و قەناعەتەکانی ناوەوەی، شەیدای شتگەلێکە و لای بەهادارەو هەوڵی بەدەستهێنانیان دەدات، بەڵکو هەوڵی باشترین جۆرو تەنانەت نوسخە ئەسڵییەکانیشیان دەدات نەك کۆپیکراو. منیش هەروا خۆم بە شادمان زانی کاتێك لە یەکەم وەشانی نوسخەکانی چاپی یەکەمی کۆمەڵە شیعری (پیاوێك لە شەختە)ی شاعیر سۆران محەمەد، نوسخەیەکم چنگ کەوت و لەگەڵ دەستپێکردنی ساڵێکی زاینی نوێدا و وەکو موتابەعەکارێکی کاری ئەدەبیی رەسەن و راستەقینەی هاوشێوەی ئەو پەرتووکە بە وردی دەستم کرد بە خوێندەوەی و چێژێکی زۆرم لە شیعرەکانی بینی، چێژی گیانی و فیکری و ئەدەبی. هەرچەندە ئەم شاعیرە وەکو زۆر لە شاعیرەکانی تر تا ئێستا جگە لە چەند هەوڵێکی رەخنەیی تاکوتەرا هیچ سەرەقەڵەمێکی ڕەخنەیی جدی کوردی لە ئارادا نەبووە تاکو تەلیسمی دەقەکانی واڵا بکات و رۆبچێت بە دیوە پەنهان و شاردراوەکانی پشت دال و وێنە شیعریە تازەکان و ئایدیاو سیمبوڵ و گەمە زمانەوانییەکانی نێو دەقەکان، بەڵام هەمیشە هەر وابووە، ئەوانەی جیاواز دەنووسن رەنگە لە زەمەنەکەی خۆیاندا هەر بە نەناسراوی مابێتنەوەو بایەخێکی ئەوتۆش بە بەرهەمەکانیان نەدرابێت، وەکو کافکا و بێسواو دیکنسن و زۆری دی.

بەڵام زۆر پێشتر رەخنەنووسی ناوداری مەغریبی و مامۆستای زانکۆی ڕێبازە ڕەخنەییە هاوچەرخەکان (محەمەد خەرماش) لە پێشەکی کۆمەڵە شیعری (قەسیدەی لەقلەقە کۆچەرییەکان)ی ئەم شاعیرەدا، کە لەساڵی ٢٠١٤دا بە عەرەبی چاپ کرا پەی بە هێزو پێزی شیعریی نێو تێکستی بەرهەمەکانی شاعیر بردبوو و نووسیبووی:

(شیعرەکانی سۆران محەمەد چەمك و بەهاکانی لەسەر سینییەکی زیوین پێشکەشمان ناکات، بەڵکو دەبێت خۆمان ماندوو بکەین و بە پێچوپەناکانیدا بگەڕێین تاکو بگەینە سەرەداوی خوێندنەوەکان و پرۆسەی تەواوکاریی شیعرەکە بێتە دی).

وا ئەمجارەش شاعیر لە هەوڵێکی جیاوازدا و لە دووتوێی یەك پەڕتوکدا دوو دەستە شیعری نوێی خۆی چاپکردووە، بە هەردوو زمانەکانی کوردی و ئینگلیزی و ئەوەی زیاتر منی سەرسام کرد ئەو لە خۆبووردیەی ڕەخنەنووس و شاعیرێکی ئەمریکی ناوداری وەك (دانیاڵ بریك)ـە کە لەتەمەنی ٧٣ ساڵیداو لە پێشەکی نوسخە ئینگلیزیەکەدا سەرسامی خۆی ناشارێتەوە بەو قەسیدانەی کە ئاوهای لێکداونەتەوە کە لێیانەوە فێر دەبێت، وەك لە لاپەرە (٨)دا نووسیویەتی: (مێژوو  نموونەی زۆر هاوەڵانی شاعیرانی تۆمارکردووە، کە ئیلهامبەخشی یەکتر بوون، وەك نموونەکانی لی بای و دو فو، هۆراس و فیرجیل، وۆرد وۆرت و کۆلیریدج، بایرۆن و شیلی. ئەلیۆت و باوەند، بیلی و رایت، ئێستاش من و سۆران. بە ڕاستی سەرسامی قەسیدەکانی سۆران بووم، لێیانەوە فێردەبم، لە خوێندنەوەو دیراسەکردنیاندا گەشە دەکەم، و چاوەڕوانی ئەوە دەکەم کاری داهاتووتری شاعیر چی دەبێت و چی تر دەنووسێت، و پاشان چی بە ماناو زمان دەکات، ئەم قەسیدانە قەسیدەی سەردەمەکەمانن، لە هیواو دڵەراوکێکانی ئێستامان دەدوێن، دەبێت بخوێنرێنەوە ئێستاكێ، چونکە ڕەوتی ژیانمان بەرەو پێش دەبەن، یەکەم ئەرکی شاعیریش ڕاستگۆییە بەو شێوەیەی دنیا دەبینێت، لەگەڵ ئەمەشدا دەبێت ئاماژەی جوانی جیهانیش بکات، ئەم شیعرانەی سۆرانیش ڕایەخی جوانیی ڕادەخەن بۆ داهاتوومان، داخۆ دەمانگەیەننە چ پاشەڕۆژێکی جوان کە چاوەڕوانمان دەکات).

ڕەنگە ئێمەی میللەتی کورد لەبەر هۆکارگەلێکی زاتی و مەوزوعی خاوەنی داهێنانی تەکنەلۆژی پێشکەوتوو نەبین، بەڵام لە بوارگەلێکی زۆری بابەتە ژیاری و زانستە مرۆییەکاندا گەر لە پێشڕەفتی ئاستی جیهاندا نەبین ئەوا کەمتر نین، هەر ئاوهاشە تێڕوانینی تاکێکی هوشیار کە هەرسی سەردەمەکەی خۆی بکات.

لە چاوخشاندنێك بە کۆمەڵە شیعری (پیاوێك لە شەختە)داو ئەوەی لەگەڵ خوێندنەوە یەکەمەکانی ئەم دەقانە سەرنجمدا؛ شاعیر وەکو ستایڵێکی شیعریی چەند تەکنیکێکی تایبەت و ناوازەی بەکارهێناوە بۆ ئەوەی خوێنەر پەلکێشی ناو ئایدیا تایبەت و فەزای مەجازی دەقەکانی بکات و پێکهاتەیەکی گەردوونی لێ بخولقینێت کە هیچ سنوورێك نەناسێت و لە هەموو کۆت و بەندێك سرك ویاخی خۆی قوتار بکات، لەبەر ئەمەشە خوێنەر لەسەرەتا دێڕەوە خۆی ئامادە دەکات بۆ هەڵهێنجانی زیاد لە مانایەك بۆ هەر کۆپلەیەکی شیعریی، ئەمە خەڵەتاندن نییە، هێندەی هاندانی خوێنەرە بۆ قووڵبونەوەو تێڕامانی ورد، بەهایەکی باڵای شیعریشە بۆ مافدان بە هەقیقەتی هێزی وشە، ئەو وشانەی تنۆکی هزرو ئایدیاو مەعریفەی نوێ و کۆڵنەدان و بەرەنگاربوونەوەو شکاندنی هەندێك سنووری تابۆیان لێ دەتکێت، وەك لە پێشەکی بەشە کوردیەکەیدا هاتووە :

 ( بەڵێ ئەوە شاعیرە کە بە شیعر بەرەنگاری دڵڕەقیی واقیع دەبێتەوەو جارانێکیش پێشبینییه سەیرەکانی بۆ جێ دێڵێت؛ وەك ئارسەر ڕامبۆ لە شیعری (شەوی دۆژەدا) دەڵێت:

"ئای لە لاوازی من و دڵڕەقی گێتی، خودایا میهرت.."

 

 یان لویز گلوك ی براوەی نۆبڵی وێژەی ٢٠٢٠ لە شیعری (پێشبینییەکان)دا دەنووسێت:

 

"ئێمەی شاعیر، بوار بۆ خۆ دەڕەخسێنین

لە بێدەنگیدا ببەخشین، پێشبینی ئەو ڕووداوانەی خەریکە ڕوو دەدەن

تا ئەو ڕادەی گێتی پێداویستیی قووڵی گیان بەرجەستە دەکا"

ئەو شاعیرانەی قووڵ و جیاواز دەڕوانن هەمیشە نوێبوونەوەو جیاوازی دەخولقێنن بەبێ بێزارکردن، بەڵام ڕەنگە لای بەشێك لە ئێمە مەخابن شیعری سەردەم خۆی لە خۆیداچیدی جێی گرنگی نەبێت، ئیتر چۆن لەم دیدە پێشوختەوە دەتوانین لە دەربڕینی دەستەواژەی شیعریی وردبینەوە؟ ئەو جیهانەی خود تیایدا دەبێت بە بابەت و بە ڕێگای جیاوازتر مامەڵە لەگەڵ دەستەواژە فەلسەفی و مەعریفیی و نهێنیەکانی بوون و هزرو ژیان و کێشە گرنگەکانی مرۆڤ دەکات و لە ئاکامدا بوونێکی نوێ دروست دەبێت کە نە یۆتۆپیای شیعرییەو نە ئەفسانەی ناو داستانە مێژووییە کەوناراکان.

کەواتە شیعر ئەگەر لە خەمە شەخسییەکان نەدوێت و لاپەڕە ڕەشکردنەوەی بابەتە لاوەکی و مردووەکان نەبێت، دەکرێت نەك وەکو حەسانەوەیەکی گیانیی، بەڵکو خۆراکێکی هزریی و مەعریفی؛ مانایەکی تر بدات بەو چەمکە قووڵانەی زۆرێک لە خوێنەران سەبارەتیان دۆش داماون، ئا لێرەوە گێرمەو کێشەو زۆرانبازییە حەقیقییەکان وەدیاردەکەون، بەڵام لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا لە پێشچاوگرتنی بەهای ئیستاتیکی و لایەنی هونەریی و قوربانیی نەدان بە یەکێکیان لە پێناوی ئەوی تردا بنەمایەکی گرنگی کارە وێژەییە دیارو بەرچاوەکانە، وەکو چۆن بزووتنەوەی ئەدەبی (بەرناسییەکان) لە شەستەکانی سەدەی نۆزدەدا بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە شیعر نووسین بە تەنیا بەهرە نییە، بەڵکو هەوڵ و کارکردن و بەرهەم هێنانەو زۆر بە ڕوونی جەختیان لە تیۆری هونەر بۆ هونەر دەکردەوە کە نیۆفێل گۆتە ئاڵاکەی بەرز کربووەوەو بانگەشەی بۆ دەکرد، لە هەمانکاتیشدا لای ڕەخنەگرو هزرمەندی ناوداری فەرەنسی دریدا ئەم ئەم ڕاستییە ئاوها دەربڕینی لێدەکریت بەوەی: ئەگەر منی خوێنەر نەتوانم بخزێمە نێو دێڕەکانەوەو شوێنێکی بۆ من تیا نەبێت، ئەوا ناتوانم بڵێم کارێکی هونەریی بوونی هەیە.

ئاوهاش شاعیر سۆران محەمەد بۆ نموونە لە شیعری (سەفەرەکان)دا وێنەیەکی ئیستاتیکی شیعریی وا دەخولقێنێت بۆ سەفەرو جێهێشتنە مادی و مەعنەویەکان، ئەو سەفەرانەی مرۆڤ زۆرجار هەست بە تەنیایی ولاوازیی خۆی تێدا دەکات و ئومێدی ئەوە دەخوازێت کە لە گەڕان و تێکۆشانەکەی بەرهەمێکی بەسوود و هیوابەخشی لێ شین بێت، لە هەمان کاتیشدا قوربانی نەدات بە قەناعەتە هزریی و مرۆڤایەتی و گەردوونگەراییەکانی ناوەوەی خۆی، ئەو بنەمایانەی منی خوێنەری وەکو تاکێكی جیاواز دروستکردووە لە هەر شوێنێکی دنیادا بم، ئاوها شیعر تێكەڵاوی زۆران و کێشەکانی ژیانی ئاڵۆسکاوی سەردەم دەبێت و شاعیر دنیابینی و جوانییەکانی بوونمان بۆ دەسکەنە دەکات و وەکو دیارییەك دەیدات لە یەخەمان، ئەگەر قەدری وشەو ئیکۆی پەیڤ هێشتا لە دەروونمدا کاریگەرییەكی مابێت و ڕامان و وەرچەرخاندمان لا دروست بکات:

 

ئه‌ی شاعیره‌ موسافیره‌که‌‌!

له‌گه‌ڵ لووره‌ی دوا گه‌رده‌لولی پاییزدا

دوا شیعرت بۆ شه‌وه‌ نه‌بڕاوه‌کان بخوێنه‌وه‌

ئیتر دوای ئه‌وان که‌س گوێ بۆ شیعر ڕانادێرێ‌

له‌گه‌ڵ بارینی دواین به‌فری زستاندا بە شیعر

شێرە ‌به‌فرینه‌یه‌ك بۆ زه‌مه‌ن چێکه‌

له‌گه‌ڵ توانه‌وه‌یدا بڵێ:

ماڵئاوا سه‌رده‌می دڵڕه‌قیی

 

  

  ئەحمەد عەلی

 

© 2017 Hawler