تشرینی یەکەم 20, 2020

گه‌یاندن و ئامانج له‌ زمانی شیعری ئارام ساڵحدا

بۆ پوختەیی و باڵا دەستی داهێنەرانەی دەوری شیعری هاوچەرخ، پێویستە شاعیر ڕۆڵێكی بەرچاو بەرانبەر بە وشە و زمان ببینێت، شاعیر لەسەریەتی بە سەرنجی بوونی مژار لە ناخی وشەدا هەڵسوكەوت لەگەڵ زمان و وشەدا بكات، جەوهەر و چییەتی ئەم شێوە مامەڵەكردنە لەوانەیە لەو ڕایەڵانەوە سەرچاوە بگرێت، كە زمان ڕێگایەكی ئامانجی دەگەیەنێت،نووسەری پەخشان لە داڵانی وشەكانییەوە بە ئامانج دەگات، بەڵام شیعر لە پێكهاتەی بنیاتی بونیاتیدا چەمكی ئاكام دەگەیەنێت، ئەمە ئەو لێكدانەوەیە هەڵناگرێت كە شیعر لە واتادا بەدەرە، یان ناوەندێك لە تێگەیشتن نادات بەدەستەوە، لە ڕاستیدا لە زمانی شیعرەوە (واتا) خۆی تێكەڵاوی نێوان وشەكان دەبێت. بەمەبەستێكی تر ئەنجامی بەستنەوەی وشەكان بەیەكتر، بۆ واتا بەخشین، واتایە و دەبێتە چەقێكی پێكهاتەیی بونیاتی فرێز، بەدەر لەمە، وشە هیچ دەلالەتێك ناگەیەنێت.

ئارام ساڵح زیرەكانە مامەڵە لەگەڵ وشەدا دەكات و هەڵوەستەی لەسەر دەكات، لەڕێگای زمانەوە وشەی شیعری بارگاوی دەكات و سیفەتێكی هاوبەندیی.. وشە و واتای پێ دەبەخشێت. له‌ واقیعدا زمانی شیعر بۆ پێكهاتەی دەق، بەبێ بوونی میتافۆڕم ناوەندێكی سست و سڕە،بێ گەشەیە، بۆیە وێنە شیعرییەكانی شاعیر كە لێوڕێژن لە خوازەكی و تێكهەڵكێشی كەڵتووریی بەشێكن لە پێویستییەتی پێویستی ئەو توانستەی، كە چەق و ناوەندەكانی شیعر بە ژیان دەبەستێتەوە شاعیر هەوڵدەدات وشەی زمانیی ‎ و كەڵتووریی لە دەقەكانیدا ئاڵڕەنگ بكات، ئەمە ئەوە ناگەیەنێت، كە شاعیر لەناو گێژاوی كەڵتوور ون بووە لە واقیعی ئێستا خۆی بەدوور دەگرێت، هەروەها ئەوەیش نانوێنێت كە شاعیر بۆ دەقەكانی تەنیا پشت بە بیر و وشەی كەڵتووریی زمانیی دەبەستێت، بەڵكو كارەكانی هەنوكەیی و ڕووداوەكانی واقیع و هونەر ئامادەباشی بۆ هۆشیاری بوون، سەرچاوەن، چونكە مەرجی هونەرمەندی ڕاستەقانی داهێنەر بۆ شاعیر، دەبێت لەهونەری هاوچەرخ و سەردەمیدا، دەنگی هەبێت.

 

به ڕووت و قووتی خەوتووه

له سەر تەژگەسەرمای زستان

تومەز زۆر کفته دارستان !!(ئارام ساڵح، دیوانی ئەوین ژەن – 2013)

 جوانترین وێنەی شیعری پڕ لە هاڕمۆنییەت دۆسیەیەك پێشكەش بە ڕەخنەی كوردی دەكا، پایز وەها دارودرەختی لە گەڵا وگوڵ ڕوتاندۆتەوە، كەنەفتی كردووە، ئەوەندە كفتە بەو سەرمای زستانە لەسەر پارچە بەڕێك بە ڕووتوقوتی خەوتووە، واتا دارستان لە پایزدا ڕووت دەبێتەوە ئەو ڕووتبوونەوەیە لە زستانیش بەردەوام دەبێت.

 

ناااااا

ئیتر نایەمەژوورەوه

تەڕه شوعی هەڵێناوه

دیوارەکانی سۆزی تۆ

با ئەوینم

لەو ساباقه

ڕەق هەڵ نەیەله سەرمانا (ئارام ساڵح – 2015)

* ساباق : شوین و جیگەی زۆر فراوان.

من دەمێكە وتومە، جیاوازی تۆ لە جۆری جیاوازی نووسینته، نەك نووسینەوە، بە دیوێكی تر تۆ لەپێناو جۆرێك لە داهێنان دەنووسی، نەك دەربڕین.

 

(تەلقین)

ھەورم دی

بەکوڵ دەگریا

تومەز..

لە گۆڕستانی پایزدا

با تەلقینی گەڵای دەدا

زمانی شیعر لای ئارام ساڵح لە لووتكەی هەندێ بەندی تایبەتی ڕێكخستن و داناندا، سەرتاپای بونیاتی زمان داگیر دەكا، لاسەنگی لە نێوان ماك و بنەما، زمانیی و وێنەیی و ڕیتم ئاوازەكاندا، شیعرایەتیی كز دەكا، شیعرایەتی لە ناخی بونیاتیكی پوختە و قووڵ پڕ لە چەقی پێكهاتن دروست دەبێت، شاعیر هەوڵدەدا لە پرۆسەی بونیاتی دەقدا، بە داهێنان بابەتێك بهێنیتە ئاراوە بەتەواوی لە دەقێكی تر و بابەتیكی دیكەدا جیاواز بێت. یەكێك لە كارە هەرە گرینگەكانی ئارامی شاعیر، كە لە دروستكردنی دەقدا، بەنیازی هەڵنان و داڕشتنی بونیاتیكی پوختە پێی لەسەر دادەگرێت، تەوەر پێكهێنانە. ئەم تەوەرانەش لە ناخدا بە پێوەندییە هەمە جۆرەكانەوە بەندن. پاشان یەكە و دروستبوونی هەر تەوەڕێك لە تەوەرەكان، بەڕیزبەستن و میانەی دەقی شیعرەوە دەبەسترێنەوە، لەڕوانگەی ئەم تەوەڕانەوە، لەدروست بوون و پێوەندی و هاوبەندی میانەكانەوە، ئێستێتیكای زمانی بەدیار دەكەوێت. لەم پۆستەرە شیعرەدا، وێنە لە ڤاڵای خوددا تەنیا دابەشكردن نییە، بەڵكو لەهەستی جوانی لە لایەك و لە دامەزراندنی پێكهێنانی بیر و سۆز لە لایەكی تردا لە شیعرەكە نزیك دەبێتەوە. لە بونیات و گوزارشتدا دەبێتە پانتاییەكی ڕووبەر فراوان و لەگەڵ بابەتەكانی شاعیر، لە هەڵچوون و سۆز و نیگادا، هاوكێشەیەكی هاوسەنگ ئامادە دەكات. هەموو لە دەستدانێك ئازابەخشە، بە لەدەستدانی ڕۆحیش گریانی ئاشكرا یان شاراوە بەرجەستە دەبێت، گریان پتر فرمێسك هەڵدەڕژێت، (هەور) بوونی پڕ ڕۆحە، یەكەی بوون (فرمێسك) دەڕژێنێ، كەواتە (باران) یەكسانە بە فرمێسك، هەور شین دەگێڕێ بۆ كێ؟؟ كێ مردووە؟؟ كێ تاوانی كردووە؟؟؟ ( پایز)، تاوانبارە، بكوژە، مردوو (گەڵا)یە، مردووش لە(گۆڕستان) دەنێژرێت، بە سۆنگەی ئەوەی پایز بكوژە، واتا خاوەن گۆڕستانە، مردووش لە گۆڕستان دوای ڕێوڕەسمی (تەلقین)، كە شارەزایەكی ئایینی( با ) بەڕێوەی دەبات، بە خاك دەسپێردرێت كە پایز دێت هەور دەستدەكات بە بارین، گەڵاكانیش هەڵدەوەرن، هەورنابارێت لەبەرئەوەی پایز هات، بەڵكو لەداخ و خەفەتی گەڵاڕێزانە، كە با جێبەبێ كارە.

 

تازە به تازه دارستان

تەوافی پایزی کردبوو

 با کەشیدەی سەری ڕفان

من پێویسته بڵێم چونکه قافی هاتووه: ئارام کەم، بەڵام جوان دەنووسێ، وشه گەلیی ڕەسه نایه تی، بەهێڵەگی زمان و لێکسیک دەنووسێ، ئارام دەنووسێ، نانووسێته‌وه. ئەو وێنه شیعرییه پڕ له هارمۆنییه ی سه ره وه تاساندمی، چونکه له سیستمی ڕوداوێکی سروشتی ڤاڵای شه قڵێکی پڕاوپڕ له دەلالییه، مه دلوول پانتا ئاسایه کی دەرەکی له و گوزارشته دا هەڵاوێرد دەکرێ، دالیش کەڕەمزی مه دلووله له تێکترنجانی دال و مەدلوول دایه، به و سۆنگه یه ی زمان نیشانه یەکی ڕەمزییه، یان وێنه و ڕه مزی ئەو بابه تانه ن که ده بینرێن و هەستیان پێده کرێ. (دارستان)، ( بوون ) ی مەبەستی نیازه، ( تەواف ) هۆکارو بنەمای نیاز، پایز ناخی ئامانج، ( کەشیده ) که شیده ی زەرد، ڕه مزی بوونی ( بۆبوون )، -حاجی- هاڕمۆنییه ت و هاوسه نگ و یه کسانی ( گەڵا ) ی زه ردی پایزه، ( با ) کارای گه ڵاڕێزان، ( مەبەست ) ه که ده پێکێت.

 

(پیشانگا)

سەدان بزماری ئازاری

بەدوای یه کتری داکوتا

بەسەر دیواری شیداری دڵی زارم

به ناچاری

تابلۆکانی بێ هودەیی هەڵدەواسم !

من وەك پسپۆری شیعر، كە ئەم دەقەی ئارامم خوێندەوە لەنیگەرانی ئەمرۆی شیعر ڕاچلەكیم، چونكە ئەوەی دەمویست دیتم. ئیكۆ دەڵێت: لەبەرهەمی ئەدەبیدا بەبەردەوام واتای لێدوان بۆ واتای ڕەمز و نیشانە دەگۆڕێت، هەروەها مەدلوولە تایبەتییەكان بۆ دالی مەدلوولەكانی تر دەگۆڕێت. لە ئەزموونی هەڵوەشاندنەوەی پەیامی شیعردا، پێویستە ئەم جۆرە ئەزموونە بێ تخووب و واڵا بێت، گرینكی دەق پێویستە ئەوەندە فراوان بكرێت تا بەدوای بابەتەكانی تری وەك: جۆرەكانی ڕەوانبێژی و ڕەمز و وێنە دروست كردندا بگەڕێت.

لە دەقەكەی ئارامدا بونیاتی زمانی شیعر جەخت لەسەر ( وێنە) دەكاتەوە، ئەمەیش پێوەرە دەقێك و تێكستێكی تر لەیەكتر جیا دەكاتەوە. لە شیعردا وێنە سەرچاوەی بەرهەم هێنانی (لادان)ە، ئەویش سروشت و خەسلەتی پێوەندی نێوان تەوەرەكان: ئاسۆیی و ستونی دروست دەكات. لەم دەقەی ئارامی شاعیردا ڕەمز دەلالەت لە توخم نەك جۆر دەكات، هەموو جۆرێكیش خوازە لەخۆ دەگرێت، خواستن و خوازە و دركە ڕەمزن. گۆڕانكارییەكان لەواتا دروست دەكەن، ڕەمزیش هەموو شێوەكانی ڕوونبێژی دەگرێتەوە، ئاسۆی ڕایەڵەكانی دەقەكە ئاشكرا دەكەن. دەستخۆشی لە هاوڕێی شاعیرم دەكەم پێی دەڵێم :لەبوری شیعری ئەمڕۆی كوردیدا، لە ڕەوسەی تودا وشە بەرەكەت.

 

لێوت بخەسەر لێومەوه

با تەوقەی رۆح

لەگەڵ یەکتری دا بکەین !

وێنه‌یه‌كی شیعری سه‌رنجڕاكیش و ته‌زوو به‌خش (ته‌وقه‌ی ڕۆح) نه‌ك هارمۆنیای شیعر، به‌ڵكو هاڕمۆنیای جه‌سته‌ و ڕۆحیش ده‌هه‌ژێنیت.

 

 ( تۆفان )

لەسەر شەقامی دڵم دا

قۆنگران ده کا..

دەبارێت و هەر دەبارێت

نامۆییت خۆش ناکاتەوه !!

*قۆنگران دەکا : بەرزی و نزمی ئاو کاتیک به شوینیکدا دەڕوات.

زۆر جوانه‌ ڕایه‌ڵی وینه‌كان ئه‌وه‌نده‌ لێك نزیكن، هارمۆنیه‌تی واقعی ده‌خه‌نه‌ ڕوو، چه‌قی واتاكانیش له‌ژێر سایه‌ی گونجاندن پانتایی سیمانتیكیان تیپه‌ڕاندووە و واتایی لێكسیكییان له‌ باوه‌ش گرتووه‌.

 

( ڕاچەنین)

له تەلاری

رۆژه جوانه کانی عیشقا وە دەرت نام

بێ داڵدەمام

ئێسته شەوان

لەکەچه کۆڵیتی خه ودا

لەگەڵ قرچەی

شکانی کاریتەی خەونان

له پڕ وەک شێت ڕادەجەنم !

زۆر شتی جوان ده‌بینم سه‌ره‌ڕای جوانی زمان و وشه‌كان، خاڵیك بازنه‌یه‌ك درووست ده‌كات و ده‌یان و سه‌دان بازی تری گه‌وره‌تر به‌دوای خۆیدا دێنیته‌ ئاراوه‌.

 

‎چاوەکانی

‎به ڕەفتەی هەور بەستووه

‎چاوشیلکانێ

‎لەگەڵ زەوی دا دەکا مانگ

‎شیعر بەهۆی وشەوە، باشترە بڵێم. : ( وشەی زمانەییەوە)، خەسڵەتێكی نرخی پەیدا دەكات، جاری وا هەیە و بووە، وشەیەك، یان چەند وشەیەكی : دانسقەیی، مێژوویی، دەروونی .. لە شیعرێك یان دەقێكدا لە چەشنەكانی تری هەڵاوێرد دەكات، چونكە خەستی دەكاتەوە، ئاشكرایشە چری لە شیعردا نرخێكی تایبەتی بە شیعر دەبەخشێت، هەر دەقێك ئەگەر وشەیەك یان چەند وشەیەك .. سەرنجی خوێنەر، یان ڕەخنەگەری ڕانەكێشێت، ئەوە تێكستێكی ڕووتەختییە لەپانتایی ڕەخنەدا پەراوێز دەخرێت ...

‎لەم دەقەی ئارامدا هەر یەك لە وشەكانی: ڕەفتە، چاوشیلكانێی هەرچەندە لە مێژووی كەڵتوور و نەریتدا ڕەگێكی ناخیان هەیە، بەڵام لە لێواری سڕینەوەن، وێناو جیهانبینێكی جوانیان بەدەقەكە بەخشیوە، زمانی وشە بەراییەكان بۆ دەستپێك ڕەمز دەنوێنن، لەلایەن شاعیرانی هاوچەرخی داهێنەر، نوێ دەبنەوە، بەنوێوە ئاشكرا دەبنەوە...

‎لەیاری فۆلكلۆری كوردیدا ( چاوشیلكانێی)، چاو بەستنەوە و داپۆشینی شەتەكییە، بەو حاڵەتە بۆ ڕاستییەكان دەگەڕێت، جوانترین هونەریش لە شیعرەكەدا، بەكارهێنانی ( ڕەفتە)یە، كە بۆ داپۆشین و شاردنەوەی قژ و شان و مل و گەردەنە بەكار دەهات، لێرەدا بەمەبەستی بەكارهێنانەوەی جوانكردن و دەربازبوونی لە لەناوچوون بۆ بەستنەوەی چاوی یاری كەران بەكار هێنراوە، مانگ بۆتە یاریزانی تیپی یاریكەران، هەوری پایز و زستانە بەهاتن و تێپەڕبوونی ( مانگ ) لە ( زەوی ) دەشارێتەوە وەك شاردنەوەی چاوی یاریزان لەتیپی یاریكەراندا...

‎ئەم دەقە لەتێڕوانینی یەكەمدا، تیلنیگایەكی بنەڕەتییە، بەڵام لە ناخدا چییەتێكی پڕ مەبەستی داهێنەرانەیە.

 

د.ئازاد ئەحمد

© 2017 Hawler