ئەم پەڕەیە چاپ بکە

رەخنەی كۆمەڵایەتی دەبێت لەتەك رەخنەی ئیپستمۆلۆژیدا بێت

پییەر بۆردیۆ

 

سۆسیۆلۆژیا، كە زانستێكە بایەخ بە دامودەزگاكان دەدات و توێژینەوە لە پەیوەندی له‌گه‌ڵ دامەزراوەكاندا و چۆنییەتی ئەو پەیوەندییە دەكات، مەودایەك دەسەپێنێت و دروستدەكات ناتوانین بیسڕینەوە، نەك هەر ئەوەندە، بەڵكو هەندێ كات ناشتوانین تێیبپەڕێنین، ئەم مەودایەش لە دامەزراوەكە جیاماندەكاتەوە. نەك تەنیا لە دامەزراوەكە، بەڵكو سۆسیۆلۆژیا لەو دۆخی بەرائەتیش داماندەماڵێ كە وامان لێده‌كات بە هەموو خواستی خۆمانەوە ئەوە جێبەجێ بكەین، كە دامەزراوەكە لێمان چاوەڕوان دەكات.

وانە دەربارەی وانە، ئەم گوتارەی كە هەر لە كردەی گووتارەكەدا لە خۆی هەڵدەگەڕێتەوە، جا چ وەك رەمز لێی بڕوانین یان ئایدیاڵ، ئەوا لایەنی كەم یەكێك لە گرنگترین ئەو خەسڵەتانەمان بۆ زەقدەكاتەوە، كە بە تێگەیشتنی من سۆسیۆلۆژیا خۆیی پێ جیادەكاتەوە و تایبەتمەند دەبێت: ئەویش ئەوەیە هەموو ئەو پرس و بابەتانەی ئەم زانستە بڕیاریان لێ دەدات، دەكرێت و دەبێت بۆ ئەو سوبێكته‌یش راستبێت و بەسەریدا بچەسپێت كە پسپۆری زانستەكەیە. كاتێك سۆسیۆلۆژیست ناتوانێت ئەو مەودا دروست بكات كە بابەتگەرایی لێدەكەوێتەوە، واته‌ مه‌ودای ڕه‌خنه‌یی، ئەوا مافی تەواودەدات بەو كەسانەی وا لێی دەڕوانن پشكنەرێكی تۆقێنەرە و دەتوانێت پیادەی رەمزییانەی سەرجەم كارەكانی پۆلیس بكات. كایەی سۆسیۆلۆژیا تێناپەڕێنین بە بێ بڕینی داوی ئەو پەیوەندییەی كە هەمیشە بە دەستەو تاقمی دیاریكراوەوە گرێمان دەداتەوە، بە بێ فەرامۆشكردنی ئەو دروشم و دۆكترینانەی كە وابەستەییمان دروستدەكەن و دیاریدەكەن، بەبێ نكوڵیكردن لە سەرجەم ئەو پابەستی و وابەستەییانەمان. بەم جۆرە ئه‌و سۆسیۆلۆژیسته‌ی كەوا مەیلی لە كۆمەڵی تاقمخوازەوە بەرەو دەستەبژێر دەجوڵێت، ناتوانێت بگاتە پلەیەكی تایبەتی ئاگایی كە پەیوەستە بە سەرجەم جۆرەكانی نامۆبوونی كۆمەڵایەتییەوە، ئەگەر بێتوو پەردە لەڕووی چەمكی میللییانەی كۆمەڵ، ئەو چەمكەی كە دەتوانێت تەنیا لایەنگرانی فریوو بدات، چەمكی دەستەبژێرانەی دەستەبژێر، كە لە یەك كاتدا هەم دەستەبژێران و هەم خەڵكانی دیكەش فریوو دەدات، لا نەدات.
ئەو كەسەی پێیوایە وابەستەیی كۆمەڵایەتی بۆ جیهان بەبێ دامەزراندنی سۆسیۆلۆژیایەكی زانستی وەك ئامرازی گۆڕین، كۆسپ و تەگەرەیە، ئەوە لەبیردەكات كە كۆمەڵناس لە زانستەكەدا چارەسەرێك دژی سنووداركردنه‌ كۆمەڵایەتییەكان دەدۆزێتەوەو بەم هۆیەشەوە ئەو سنووردارییانه‌ روون و هەستپێكراودەبن. سۆسیۆلۆژیای سۆسیۆلۆژیا، كە رێ بە بەكارهێنانی دەستكەوتەكانی زانستی تەواو پێگەیشتوو دژی زانستی تازەپێگەیشتوو دەدات، میكانیزمێكی ناچارەكییە لەبەردەم میتۆدی سۆسیۆلۆژیدا: ئێمە زانست، بەتایبەتی سۆسیۆلۆژیا، بەو ئەندازەیە دژی هەبوونی خۆی دروستدەكەین، كە لە كاتی هەبوونیدا پێماندەكرێت دروستی بكەین. تەنیا مێژوو خۆیەتی كە دەتوانێت لە مێژوو رزگارمان بكات. بەم جۆرەش مێژووی كۆمەڵایەتی سۆسیۆلۆژیا، بە لە بەرچاوگرتنی ئەو وێنەیەی كە ئیپستمۆلۆژیای مێژوویی كێشاویەتی و هەریەكە لە (ج. كانگلیم) و (م. فۆكۆ) به‌رجه‌سته‌ی ده‌كه‌نه‌وه‌، بەو مەرجەی وەك زانستی نائاگایی لێی بڕوانین، میكانیزمێك لە گرنگترین میكانیزمەكانی دەربازبوون لە مێژوو پێكدێنێت، مەبەستم لە هەژموونی رابردوویەكی بەرجەستەبووی ئەوتۆیە كە لە ئێستادا دەژی، یان هەژموونی ئێستایە، كە هەر لەگەڵ دەركەوتنیدا، هاوشێوەی مۆدێلێكی كولتووری، ئیدی دەبێتە رابردوو. ئەگەر سۆسیۆلۆژیا ئەو سیستەمە فێركاری و بوارە كولتوورییە بێت، كە من پێموایە بایەخێكی زۆری هەیە، ئەوا لەبەرئەوەیە سۆسیۆلۆژیا خۆی بەشداری لە مەعریفە و سەلیقەی سۆسیۆلۆژیستیشدا دەكات. لەمەیشەوە لە شیكارییە رەخنەییەكاندا راستەوخۆ و زیاتر رێخۆشدەكات بۆ دیاریكردنی كاتیگۆرییەكانی هزریی بیر لێ نەكراوە، ئەو كاتیگۆرییانەی هەموو ئەو شتانە دیاریدەكەن كە دەكرێت بیریان لێ بكرێتەوە و كایەی بیر تێداكراوەش دەستنیشان دەكەن. بۆ گەواهیدان و بەڵگەی ئەمە ئەوەندەمان بەسە ئەوە وەبیر بهێنینەوە، كە چەند حوكمی پێشوەخت و سنوور و چاودێری و چوارچێوە هەن، كە هەر پەروەردەیەكی كاریگەر كار بۆ قەبووڵكردن، ئینجا فەرامۆشكردنیان دەكات، تا بەم هۆیەشەوە بازنەی ئەفسوناوی ئەو قەناعەتە هەژارە بكێشێت، كە قوتابخانەكانی دەستەبژێر ئەندامەكانی خۆیانی تێدا گیردەدەن.
رەخنەی كۆمەڵایەتی دەبێت لەتەك رەخنەی ئیپستمۆلۆژیدا بێت. جا بۆئەوەی ئەو مەودایە بپێوین، كە لە سۆسیۆلۆژیای تەقلیدی جیاماندەكاتەوە، ئەوەندە بەسە سەرنجی ئەوە بدەین، نووسەری كتێبی «شێوە سەرەتاییەكانی پۆلێنكردن» هەرگیز پەی بەو مێژووە كۆمەڵایەتییەی سیستەمی فێركاری رابردوو نەبردووە، كە لە كتێبی «پەرەسەندنی پێداگۆجی لە فەرەنسا»دا وەك سۆسیۆلۆژیایەكی بیناكاریی پێشنیازی كردووە و لەو كاتیگۆری و چەمكانە دەكۆڵێتەوە كە مامۆستاكان بەكاریدێنن، ئەویش ئەو سۆسیۆلۆژیایەیە، كە سەرجەم كەرەستە پێویستەكانی بۆ رەخساوە. رەنگە هۆی ئەمە بگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە(دوركهایم)، كە راسپاردەی دابوو بەڵێنی ئاسانكردنی كاروبارە گشتییەكان بە كۆمەڵناسان بدرێت، نەیتوانیووە مەودای پێویست لە هەمبەر رەوشی كۆمەڵایەتی خۆی وەك كۆمەڵناسێك وەربگرێت، تا بیر لە رەوشەكە بكاتەوە.
مێژووی كۆمەڵایەتیی بزووتنەوەی كرێكاری و پەیوەندییان لەگەڵ تیۆرسێنەكانیشدا، چ لە دەرەوەی بزووتنەوەكەدا و چ لە ناوەوە، هەر بە هەمان شێوەیە. ئەم مێژووە دەستەبەری ئەوە دەكات، ده‌رك به‌وه‌ بكه‌ین بۆچی بانگەشەكارانی ماركسیزم هزری ماركسیان، بەتایبەت خستنەگەڕە كۆمەڵایەتییەكانی ئەو هزرەیان، نەكردە بابەتێك بۆ سۆسیۆلۆژیای زانین، ئەو سۆسیۆلۆژیایەی كە ماركس یەكێكە لە پێشەنگەکانی: وێڕای ئەوەیش بێ ئەوەی چاوەڕوانی ئەوەبین، كە ئەم رەخنە مێژوویی و سۆسیۆلۆژییە پێش بە وەگەڕخستنە لاهوتی و «شۆڕشگێڕییەكان»ی كتێبەكانی ماركس بگرێت، لایەنی كەم دەتوانین ئەوەی لێ چاوەڕوان بكەین، ماركسیستە ئاگامەندتر و خۆڕاگرترەكانیان لەو سڕبوونە دۆگماتیكەیان وەخەر بێنێت و ئەو تیۆر و چەمكانە ملكەچی توێژینەوە و پشكنین بكەن، كە جادووی راڤەكردن و شرۆڤەكردن، كە هێشتایش دووبارەدەبنەوە، مۆركی نەمرییان پێ بەخشیون.