تشرینی یەکەم 20, 2020

كتێبی( ڕۆڵی ڕێساکانی داب و نەریت لە ژیانی بارزانییەکان)ـدا بڵاوكرایه‌وه‌

پرۆفیسۆر دكتۆر ڕه‌شاد : تۆژەر، لە لێکۆڵینەوکەیدا، بە تێروتەسەلی کولتوور یان راستتر وردەکولتووری بارزانییانی ڕاڤەکردووە بە هەر دوو توخمەکانییەوە- ماددی (ڕاووشکار، کشتوکاڵ، ماڵات بە خێوکردن، کەرەستە و کەلوپەل.. ) و مەعنەوی ( باوەڕ و عەقیدەی دینی، دابونەریت، پرەنسیپی ئەخلاقی...).

 

    كتێبی  ( ڕۆڵی ڕێساکانی داب و نەریت لە ژیانی بارزانییەکان)ـدا بڵاوكرایه‌وه‌، ئەم كتێبە لە بنچینەدا تێزی دكتۆرای به‌ڕێز حەبیب مصطفی  ابراهیم -ە، بە ناونیشانی :

La coutume chez les kurdes de la région de Barzan

- ساڵی ٢٠١٨ لە زانكۆی Paris Nanterre لە وڵاتی فەرەنسا پێشكەش كراوە بۆ بەدەستهێنانی بڕوانامەی دكتۆرا لە پسپۆری ئەنتڕۆپۆلۆژیایی یاسایی و مێژووی یاساییە. لە لایەن توێژەر خۆیەوە وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی کوردی و له‌ لایه‌ن ئه‌كادیمیای كوردی چاپ و بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.

ناوه‌خنی كتێبه‌كه‌

بەشی یەكەم؛باس له‌ دەسەڵات لە کۆمەڵگای بارزانییەکانییه‌كان ده‌كات، كه‌ له‌ چه‌ندین ته‌وه‌ری جیاجیا پێكهاتووه‌، باسی یه‌كه‌م: دەسەڵاتی ڕێبەرایەتی کۆمەڵگای بارزانییان، باسی دووەم: دەسەڵات لە ناو گوند و لە ناو خانەوادە.

له‌ چه‌ند ته‌وه‌رێكی دیكه‌ش پێكهاتووه‌ كه‌ بریتیین له‌ تەوەری دووه‌م: دەسەڵات لەناو خانەوادە. تەوەری سێیه‌م: كاری كشتوکاڵی و بەخێوکردنی مەروماڵات. تەوەری چواره‌م: کۆمەڵگای دۆستی سروشت

باسی دووەم: داب و نەریت و دادپەروەری کۆمەڵایەتی، تەوەری یه‌كه‌م: دادگای کۆمەڵایەتی، تەوەری دووه‌م: رێكارەكانی ناوبژیوانی و دادوەرییكردن، تەوەری سێیه‌م: جێبەجێکردنی بڕیاری کۆتایی و ڕۆڵی لە یەکڕێزی و پێکەوەژیانی کۆمەڵگای بارزانییەکاندا.

له‌ پێشەکی كتێبه‌كه‌دا نووسه‌ر و توێژه‌ر به‌ڕێز دكتۆر حه‌بیب مسته‌فا ده‌ڵێت :

هەڵسەنگاندنی جێگە و بایەخی عەشیرەت لە مێژووی کورددا کارێکی سەختە، ئامادەیی عەشیرەت لە هەموو ئاستێکی ژیانی کۆمەڵایەتی کوردەوارییدا هەستی پێدەکرێ: لە پەیكەر و بنیادی دەسەڵات، لە کۆمەڵی فیکرو بیروباوڕی باودا. عەشیرەتی کوردی بنیادێكی کۆمەڵایەتی-سیاسی و ئابووریی زیندوو و بزێوە و توانایەکی زۆری مانەوە و بەردەوامیدان بە بوونی خۆی هەیە. عەشیرەت لە رۆژگارە سەختەکاندا، کە ئەم جۆرە رۆژگارانەش لە مێژووی كورددا گەلێ زۆرن، بووە بە بنیادی سەرەکیی کۆمەڵایەتی-سیاسی و فەرمانڕەوایی، لەو بوارانەی دەستی بە سەردا دەڕۆیشت، کۆنترۆڵی رەوشەکەی دەکرد.

له‌ به‌شێكی دیكه‌دا نووسه‌ر و توێژه‌ر دكتۆر حه‌بیب ده‌ڵێت بە تێگەیشتنی ئێمە، مەحاڵە بتوانین کۆمەڵگای كوردی شی بكەینەوە، ئەگەر لە عەشیرەت و دروستبوونی عەشیرەت نەگەین. بە پشتبەستن بە روانینەكانی ژاكلین سەمالی، كە لەم بارەیەوە نووسیوویەتی "عەشیرەت شێوە دەوڵەتێكە [یەكەم فۆڕمی دەوڵەتە] دەتوانێت سەرپەرشتیی كاری بەرهەمهێنان و بەڕێوەبردن و نیزامیی ناوەوە بكا و ئاسایشی دەرەوەی خۆی بپاڕێزێ" . لێرەوە ئێمە هەوڵدەدەین لێكۆڵینەوە لە کۆمەڵگای بارزانییان بكەین، وەك كۆنفیدێراسیۆنێكی عەشیرەتیی، لێكۆڵینەوەكەمان روانگەیەکی ئەنتڕۆپۆلۆژی (مرۆڤناسیی) یاسایی و مێژوویی هەیە، لە بارەی داب و نەریتی بارزانییان.

بارزانییەکان لە حەوت عەشیرەت پێکهاتوون، کە عەشیرەتی نیشتەجێین و بریتین لە: (بەڕۆژی، نزاری، هەرکی بنەجی، گەردی، شێروانی، دۆڵەمەری و مزوری). ئەگەرچی لایەنی ئایینی وای لە بارزانییان كرد پێگە و کاریگەریی خۆیان گەشە پێی بدەن، لەگەڵ ئەمەشدا شێوازی ژیان و بەڕێوەچونی كاروباری ناوخۆیان لەسەر بنەمای عەشیرەتی بووە.

سنووری جوگرافیای ناوچه‌ی بارزان

  ناوچەی بارزان، كە دەكەوێتە ئەوپەڕی باكووری کوردستانی عێراق، لە رۆژئاوا و باشووری رۆژئاوا بە سنووری ناوچەی ئاكرێ دەورەدراوە؛ باكوور و باكووری رۆژهەڵاتی سنووری توركیایە، باكوری رۆژئاوای سنوورەكەی ناوچەی ئامێدییە؛ لە باشوور و باشووری رۆژهەڵاتیش بە ناوچەی ڕواندز دەورە دراوە. ناوچەی بارزان چەندین گەلیی قووڵ و كۆمەڵێك سەرچاوەی ئاوی تێدایە، وەک زێی گەورە (ڕووی مەزن)، ڕووكوچێك، ڕووی شین و کانییەکان. عەشیرەتە هاوسێكانی ناوچەی بارزان لە باكوور ڕێكانی، لە باشوور سورچی، لە رۆژهەڵات برادۆستی و لە رۆژئاواش زێبارییەكانن.

 نووسه‌ر هه‌ر له‌ پێشه‌كه‌كه‌دا ئاماژه‌ی به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ سنووری هەر حەوت عەشیرەتی بارزانییان بەیەكەون و بە هەموویان ناوچەی بارزان پێكدەهێنن.خاكی عەشیرەتی بەرۆژی كە گوندی بارزان-ی لەسەر هەڵكەوتووە، دەكەوێتە نێوان چیای شیرین و ڕووباری ڕووكوچێك و لێواری راستی زێی گەورە. عەشیرەتی نزاری هاوسێی عەشیرەتی زێباری-یە، لە رۆژئاوای ناوچەكەیە لە لێواری چەپی زێی گەورە. عەشیرەتی شێروانی كەوتۆتە رۆژهەڵات و باشووری ناوچەی بارزان، لەسەر سنووری عەشیرەتی برادۆستی لە رۆژهەڵات و عەشیرەتی سورچی لە باشوور. هەرچی خاكی عەشیرەتی دۆلەمەری-یە، كەوتۆتە ئەوپەری باشووری ناوچەی بارزان، لەسەر سنووری ناوچەی ڕواندزە. عەشیرەتی مزوری لە باكووری ناوچەی بارزانە، لەسەر سێڕیانی سنووری عێراق و توركیا و ئێران، لەپاڵ عەشیرەتی ڕێكانی. خاكی عەشیرەتی گەردی لە باكووری رۆژهەڵاتی ناوچەی بارزانە، لەسەر سنووری توركیا. هەرچی عەشیرەتی هەركی بنەجی-یە، ئەویش لەوپەڕی باكوورە لەسەر سنووری توركیا.

ناوچه‌ی بارزان له‌ رووی ئابوورییه‌وه‌

 توێژه‌ر باسی له‌وه‌ كردووه‌ كه‌ لە ڕووی ئابوورییەوە، بە هۆی ئەوەی ناوچەكە شاخاوییە، دانیشتوانەكەی پشت بە بەخێوكردنی مەڕوماڵات دەبەستن، وەك مەڕ،بزن،گا و مانگا. لە بارەی كشتوكاڵیشەوە، ناوچەكە بە گشتی پشت بە چاندنی گەنم، برنج، نیسک و نۆک دەبەستن. لە دامێنی چیاكانیش رەزی دارمێو، دار سماق، و كۆمەڵێك درەختی دیكەی میوەجات دەچێنن. بە هۆی ئاوی کانییەکان، سەوزە و بەروبوومی وەک تەماتە، باینجان، پیاز، توتن و بەروبوومی میوەی وەك خۆخ، قەیسی، هەنار و هەنجیر دەچێنێن. لە گەلییەکانی ئاوی، دار گۆیز و دار توو دەڕوێن. ناوچەی بارزان دەوڵەمەندە بە جۆرەکانی داربەڕوو و ڕووەکی سرووشتیی شیاو بۆ خواردن، وەک کەنگر و ڕێواس.

پرۆفیسۆر دكتۆر ڕه‌شاد میران سه‌باره‌ت به‌م كتێبه‌ چی نوسیووه‌؟        

 پرۆفیسۆر دكتۆر ڕه‌شاد میران له‌ په‌یڤێكی شایسته‌دا باسی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ كردووه‌ و ده‌نووسێت: یەکێک لە تازەترین تۆژینەوەی ئەنتڕۆپۆلۆگیی کوردی، ئەوەی لە بەردەستتانە کە لە لایەن ئەنتڕۆپۆڵۆگیست دکتۆر حەبیب مستەفا ئیبراهیم ئەنجامدراوە بە سەرپەرشتیی پسپۆرانی زانکۆی پاریس نانتر. گرنگیی ئەم تۆژینەوەیە، پێش هەموو شتێک، لەوەدایە کە ئەمە بەرهەمی یەکێک لە لانە و مەڵبەندە هەرەدیار و بەناوبانگەکانی ئەنتڕۆپۆڵۆگیایە لە جیهاندا، ئەوەیش وڵاتی فەڕەنسایە؛ هەروەهاش لە بابەتەکەی دایە- ناوچەی بارزان.. ئەوەش یەکەمین تۆژینەوەی ئەنتڕۆپۆلۆگییە دەربارەی ناوچەی بارزان و دانیشوانەکەی کە ئەمەش بایەخی زانستیی خۆی هەیە.

تۆژەر، لە لێکۆڵینەوکەیدا، ڕاشکاوانە سنووری ناوچەکە و مێژووی پێکهاتەی دانیشتوانەکەیی دەسنیشانکردوون، پەرژاوەتە سەر دانیشتوانی دەوروبەری ناوچەکە و پەیوەندییە عەشیرەتییەکان؛ ئینجا، چۆتە سەر بابەتی عەقیدە و ڕۆڵی شێخانی بارزان لە بەڕێوەبردنی ناوچەکە و سەرکردایەتیکردنی بزاڤی نەتەوەیی کورد؛ دوای ئەمە بە تێروتەسەلی کولتوور یان راستتر وردەکولتووری بارزانییانی ڕاڤەکردووە بە هەر دوو توخمەکانییەوە- ماددی (ڕاووشکار، کشتوکاڵ، ماڵات بە خێوکردن، کەرەستە و کەلوپەل.. ) و مەعنەوی ( باوەڕ و عەقیدەی دینی، دابونەریت، پرەنسیپی ئەخلاقی...).

لە هەموو ئەمانەدا تۆژەر بە ڕادەیەکی زۆر سەرکەوتووبووە، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ خوودی تۆژەر و شارەزاییەکەی، هەروەهاش بۆ پشتبەستن بە زانیارییەکانی خەڵکی ناوچەکە و شیکردنەوەیان بە میتۆدێکی زانستییانە بۆ گەێشتن بە چەندین ئامانج و دەرئەنجامی گرنگ و سوودبەخش.. تاکە کەموکوڕییەک لەم بەرهەمەدا هەبێ، ئەوەیە کە لە ئەنتڕۆپۆڵۆگیادا وێنە، بە تایبەتیش وێنەی توخمە مادییەکانی کولتوور (جلوبەرگ، خانوو، خۆراک، کەلوپەل...) گرنگی و بایەخی زۆریان هەیە- مخابن، ئەم بەرهەمە دانسقەیە هیچ وێنەیەکی لە خۆ نەگرتووە.

 

لوقمان مستەفا

© 2017 Hawler