تەمموز 23, 2018

سامان سیوەیلی*

 

زاراوەی‌ بەهرەدار لەم وتارەدا بەرامبەر زاراوەی (ژیر باڵایی – التفوق العقلی) هاتووە، مەبەست لێی ئەو كەسانەیە كە جیاوازن لەكەسانی‌ ئاسایی، بەجۆرێك لەڕووی ئاستی ژیری و كۆمەڵایەتی و هونەری و … تد باڵاترن. هەربۆیە دەكرێت بڵێین ئەو كەسانەی (بەتایبەتی مەبەست لە منداڵان و قوتابیانە) بەپێی پێوەرە زانستییەكان بەهرەدارن دەبێت پەروەردەی تایبەت بیانگرێتەوە و گرنگی ئەوتۆیان پێبدرێت كە بەهرەكانیان زیاتر و زیاتر گەشە بكات.
دیارە پەروەردەی تایبەت لەیادگەی زۆربەماندا بۆ ئەو منداڵانە بەکاردەهێنرێت كە بیركۆڵن یان پەككەوتەی جەستەن یان نابینان یان خاوەن هەر پێداویستییەكی تایبەتی دیکەن، بەڵام لەڕاستیدا ئەو منداڵانەی كە خاوەن زیرەكییەكی باڵان یان بەهرەدارن بەهەمان شێوە دەبێت پەروەردەی تایبەت بەخۆیان هەبێت.
 ئەگەر چاوێك بە مێژووی پەروەردەی تایبەتدا بخشێنین دەبینین كە‌ پسپۆرانی پەروەردەی تایبەت سەرەتا تەنها گرنگییان بەخاوەن پێداویستییە تایبەتەكان دەدا، بەڵام ئەم توێژە گرنگەی كۆمەڵ کە بەهرەدارانن گرنگییەكی ئەوتۆیان پێنەدەدا، ئەگەرچی هەموو كۆمەڵگەیەك پێویستییەكی زۆری بەتواناكانی بەهرەدارانە، بەڵام دواجار لە نیوەی یەكەمی سەدەی بیستەمدا پسپۆرانی پەروەردەی تایبەت بەهرەداران و ژیر باڵاكانیان خستە چوارچێوەی پەروەردەی تایبەتەوە. بۆنموونە لەوڵاتێكی وەك ئەمەریكادا هەتا دەستپێكی نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم گرنگییەكی ئەوتۆیان بە بەهرەداران نەداوە، ئەم گرنگیدانەیان بەبەهرەداران لەوەوە سەرچاوەی گرتووە كاتێك بینیان ڕوسەكان (یەكێتی سۆڤێتی پێشوو) پێشڕەویان كردووە لەبواری گەردوون و هاویشتنی مووشەك و ئەستێرەی دەستكرد، ئەوسا ئەمەریكییەكان بەخۆیاندا چوونەوە و گەیشتنە ئەو ڕاستییەی كە دەبێت گرنگی بەبەهرەداران بدرێت.
توێژەران و پسپۆران دیدی جیاوازیان هەبووە و هەیە لەدیاریكردنی مانای بەهرەدار و ئەو ئامڕازانەی بەهرەی پێ دەستنیشان دەكرێت. بۆنموونە هەندێ زانا و پسپۆر لەناویاندا (لویس تێرمان – كەبەپێشەنگی توێژەرانی بواری بەهرەداران دادەنرێت) پێیان وایە كە بەهرەدار یاخود ژیر باڵا لەبەر ڕۆشنایی ڕێژەی زیرەكی كەسەكە پێناسە دەكرێت. (لویس تێرمان) كە یەكەم كەس بوو توێژینەوەیەكی بەشێوازی (درێژە ڕێگە- الگریقە الگولیە) ئەنجامدا و (٣٥) ساڵی خایاند، بەمجۆرە پێناسەی بەهرەدار دەكات: (منداڵی ژیر باڵا ئەو منداڵەیە كە ڕێژەی زیرەكی لە (١٣٥) تێپەڕ بكات ئەگەر پێوەری ستانفۆرد بێنیەی لەسەر تاقی بكەینەوە كەتایبەتە بەپێوانەی ڕێژەی زیرەكی). بەڵام چەند زانایەكی تر وەك ( دەنلاپ Dunlap ) پێیان وایە خۆبەستنەوە بەو ڕێژەیەی لویس تێرمان دایناوە زێدەڕۆیی تێدایە، دەنلاپ پێی وایە دەبێت ئەو ڕێژەیە دابەزێنرێت بۆ (١٢٠). بەبۆچوونی ئەم زانایە ئەو منداڵانەی ڕێژەی زیرەكییان دەكەوێتە نێوان (١٢٠ - ١٣٥) دەكرێت لەدەستەی نایابەكاندا پۆلێن بكرێن، هەربۆیە ئەم زانایە بەهرەدارانی دابەشكرد بۆ سێ ئاست:
١- دەستەی نایابەكان: ئەوانە دەگرێتەوە كە ڕێژەی زیرەكییان لەنێوان (١٢٠ – ١٣٥ یان ١٤٠) بەپێی پێوەری ستانفۆرد بێنیە.
٢- دەستەی باڵاكان: ئەوانە دەگرێتەوە ڕێژەی زیرەكییان لەنێوان (١٣٥ یان ١٤٠ - ١٧٠) بەپێی پێوەری ستانفۆرد بێنیە.
٣- دەستەی بلیمەتەكان ( زۆر باڵاكان ): ئەوانە دەگرێتەوە كەڕێژەی زیرەكییان دەگاتە (١٧٠) یان لەو ئاستە تێپەڕ دەكات، ڕێژەی ئەم منداڵانە‌ لەنێو كۆی منداڵانی كۆمەڵگەدا لەنێوان (٠٠١٪ – ٠١٪ ).
هەندێك لە زانایانی دەروونناسی و پسپۆرانی پەروەردەی تایبەت پێیان وایە كە تاقیكردنەوەی زیرەكی بەتەنها بەس نیە بۆئەوەی بەهرەدار دەسنیشان بكەین یان بیانناسینەوە، مشتومڕی ئەم زانا و پسپۆرانە ئەم پسپۆرانە لە چوارچێوەی ئەم خاڵانەدا بوو:
١- تاقیكردنەوەكانی زیرەكی وێنەیەكی سەراتاپاگیری ئاستی وەزیفی ژیری تاك نادات بەدەستەوە، چونكە ئەم تاقیكردنەوانە تەنها چەند توانستێكی كەم لە توانستە ژیرییەكان دەپێوێت.
٢- ئەم تاقیكردنەوانە زیرەكی بەتەنها زیرەكی ناپێوێت وەك توانستێكی ژیری، بەڵكو چەند لایەنێكی دیکە ڕۆڵ دەگێڕن و دەستێوەردانێک كار لەئەنجامەكان دەكەن وەك: شارەزایی و فاكتەری ڕۆشنبیری و ژینگەیی، بۆیە نابێت پێوەرێكی زیرەكی كە بۆ كەلتورێكی دیاریكراو دانراوە لەكەلتورێكی تردا بەكاربهێرێت.
هەندێكی دیکە لەزانایان پێیان وایە كە بەهۆی ئەو گرفتانەی دەروونناسەكان دووچاری دەبن لەدەستنیشاكردنی بەهرەداراندا كاتێك تاقیكردنەوەی زیرەكی بەجێدەگەیەنن دەبێت پشت بە نمرەی بەدەستهاتوو ببەسترێت لەتاقیكردنەوەكانی خوێندندا. بۆنموونە (پاسۆ Passow) دەڵێت: بەهرەدار ئەو كەسەیە توانای بەدەستهێنانی پلەی نایابی هەبێت لەخوێندندا. كۆمەڵەی نیشتمانیی توێژینەوەكانی پەروەردە لەئەمەریكا (N.S.S.E) ڕایان وایە كە: بەهرەدار ئەو كەسەیە كە بەبەردەوامی پلەیەكی باڵا بەدەستبهێنێت لەبوارێك لەو بوارانەی كۆمەڵگە بۆی دیاریدەكات.
لەڕاستیدا بەتەنها پشت بەستن بەنمرەی دەرچوون وەك ئامڕازێك بۆ دەسنیشانكردنی كەسی بەهرەدار، لەجێی خۆیدا نییە و نەنگی تێدایە، چونكە ئاستی بەدەستهینان لەهەر بوارێكدا بێت تەنها پشت بەتوانستە ژیرییەكان نابەستێت بەتەنها بەڵكو فاكتەری دیکەی وەك پاڵنەرێتی و ڕەوشی كۆمەڵایەتی و ئابوری و دەروونیش ڕۆڵ دەگێڕن. بۆنموونە ڕەنگە قوتابیەك ئەو توانا ژیرییە پێویستەی هەبێت كە نمرەی باڵا یان نایاب بەدەستبهێنێت بەڵام ناگاتە ئەو ئاستە خواستراوە بەهۆی بوونی گرفتێك یان فاكتەرێك لەو فاكتەرانەی ئاماژەمان پێدا. بۆیە دەكرێت ئەم جۆرە كەسانە بە خاوەن توانای باڵا ناوزەد بكەین، واتە تواناكانیان تیادا هەیە بەڵام ڕەوشێكی ڕێگر هەیە لەدەركەوتنی ئەم توانا ژیرییەدا.
دەرئەنجامی ئەم مشتومڕانەی نێوان زانایانی دەروونی و پسۆرانی پەروەردەی تایبەت، شێواز و میكانیزمی پەسەند بۆ دەستنیشانكردنی كەسی بەهرەدار ئەو شێوازە دانرا كە بە (فرە مەحەك) دادەنرێت، واتە زیاتر لەپێوانەكردنێك، بەم پێودانگە ئەو قوتابیە بەبەهرەمەند دادەنرێت كە مەرجێك لەم مەرجانەی تێدا بێت:
١- ڕێژەی زیرەكی بگاتە (١٢٠) بەپێی تاقیكردنەوەیەكی زیرەكی زارەكی.
٢- نمرەی بەدەستهاتووی لەخوێندندا بەرز بێت بەجۆرێك لەكۆمەڵی (١٥٪ - ٢٠٪)ی قوتابیە سەركەوتووەكاندا بێت لەچاو تێكڕای قوتابیاندا. بەمەرجێك قوتابیە سەركەوتووەكان هاو تەمەنی خۆی بن.
٣- دەبێت ئامادەگی تایبەتی (الاستعداد الخاص)ی هەبێت لەئاستێكی بەرزدا وەك: ئامادەگی زانستی یان هونەری یان ڕابەرێتی كۆمەڵایەتی.
٤- دەبێت توانای بیركردنەوەی داهێنەرانەی لەئاستێكی بەرزدا بێت.

خەسڵەتەكانی بەهرەداران:
توێژەرەوان و دەروونناسان گرنگییەكی زۆریان داوە بەو خەسڵەتانەی بەهرەداران لەكەسانی دیکە جیادەكاتەوە. گرنگترین توێژینەوەش لەمبوارەدا توێژینەوەكەی (لویس تێرمان و میلتا ئۆدن)ە. ئەم توێژینەوەیە لەساڵی (١٩٢١) دەستیپێكرد و (٣٥) ساڵی خایاندووە، هەتا مەرگی زانا(لویس تێرمان)ی بەسەردا هات. ئەم دوو توێژەرە لەگەشەی بەهرەدارانیان دەكۆڵییەوە و چاودێرییان دەكردن، ئەو بەهرەدارانەی ئەم توێژینەوەیە هەڵیبژاردبوون بەپێی تاقیكردنەوەی زیرەكی (ستانفۆرد بێنیە) بەبەهرەدار دەستنیشان كرابوون. ئەو منداڵە بەهرەدارانە ژمارەیان (١٥٠٠) منداڵ بوو، لە ویلایەتی كالیفۆرنیا دەژیان، ڕێژەی زیرەكییان (١٣٥) و باڵاتر بوو. سەرەتای دەستپێكردنی توێژینەوەكە ئەم سامپڵە لەمنداڵان لەتەمەنی (١٠) ساڵاندا بوون. بەكورتی گرنگترین ئەنجامەكانی ئەم توێژینەوەیە بەمجۆرە بوو:
١- بەهرەداران باڵاترن لەكەسانی ئاسایی لەڕووی گەشەی جەستەیی و كۆمەڵایەتی و هاوسەنگی دەروونی، بەراورد بە کەسانی ئاسایی.
٢- بەهرەداران لەژیانیاندا ئەنجامی باڵا بەدەست دەهێنن چ لەبواری خوێندندا بێت یان لەبواری پیشەییدا بێت، ئەگەر بەراورد بكرێن بەكەسانی ئاسایی. بۆنموونە دوو توێژەرەكە گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی كە ئەو منداڵانەی ڕێژەی زیرەكییان گەیشتۆتە (١٣٥) یان زیاتر، ئاستیان لەئاستی هاوتەمەنەكانیان باڵاتربووە بە دوو پۆل یان سێ پۆل تەنانەت چوار پۆلیش، واتە ئەگەر قوتابیەك لەپۆلی حەوتی بنەڕەتی بووبێت هاوئاستی قوتابیەكی قۆناغی دە یان یانزەی ئامادەیی بووە. سەركەوتنی ئەم بەهرەدارانە لەخوێندن و گەشەی ژیریاندا هەتا تەمەنی (٥٠) ساڵییان بەردەوامبووە.
٣- جێگیری پاڵنەر بۆ خوێندن و لەبواری ئاكادیمیدا: (٦٦٪)ی پیاوان و (٦٠٪)ی ئافرەتانی ئەو سامپڵە خوێندنی باڵایان خوێندووە پاش تەواوكردنی خوێندنی زانكۆ، (٣٠٪) خوێندنی زانكۆییان تەواو نەكردووە بەڵام بەهۆی بوونی فاكتەری ئابوری یان دەستێوەردانی كەسوكار و خێزانەوە بووە.
٤- گونجاندنی كۆمەڵایەتی لەناو بەهرەداراندا لەئاستێكی بەرزتردا بووە لەچاو ئەوەی هەیە لەلای كەسانی ئاسایی، (٩٣٪) و (٩٠٪)ی کچان و کوڕان هاوسەرگیریان کردووە، كاتێك داوایان لێكراوە ئاستی بەختەوەریی خێزانییان دەرببڕن دەركەوتووە (٨٥٪) لەئاستێكی بەرزی بەختەوەریدا بوون لەچاو كەسانی ئاساییدا، تەنها (٦٪) كەمتر بەختەوەر بوون لەكەسانی ئاسایی، هەروەها تێبینی كراوە هیچ حاڵەتێكی جیابوونەوەی خێزانی لەناویاندا ڕووینەداوە.
لەبەر گرنگی توێژینەوەكەی (لویس تێرمان و هاوڕێكەی) كە لەئاستی جیهاندا ناوبانگێكی زۆری هەیە بۆیە ئەو چەند دەرئەنجامانەمان لەسەر خەسڵەتەكانی بەهرەداران ئاماژە پێدا. دەنا پاش ئەو توێژینەوەیە چەندین توێژینەوەی دیکە ئەنجامدراوە لەبواری خەسڵەتەكانی بەهرەداراندا كە بەكورتی تیشك دەخەینە سەریان.

خەسڵەتە جەستەییەكان:
سەردەمانێك وەها بیر دەكرایەوە كە بەهرەداری لەو كەسانەدا دەردەكەوێت كە كەمسەرییەكیان (النقص) هەیە، وەك لەبری خستنێك بۆ ئەو كەموكورتییەی كەسەكە هەیەتی. بەڵام توێژینەوەكان پێچەوانەی ئەم بۆچوونەیان سەلماند، لەناویشییاندا توێژینەوەكەی (تێرمان)، كە ئاماژەیان بەوەدا كە بەهرەداران لەئاستێكی بەرزی گەشەی جەستەیی و تەندروستی گشتیدان لەچاو كەسانی ئاسایی. ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت هەر كەسێك بەهرەدار بوو، باڵای بەرزتر یان كێشی زیاتر یان تەندروستی باشتر دەبێت لە كەسانی دیكە، یاخود ئەوە ناگەیەنێت ئەوەی پەككەوتەیی یان لاوازییەكی هەبێت لەگەشەی جەستەییدا ئیدی نابێتە بەهرەدار، بەڵكو مەبەست ئەوەیە كە باڵابوونی ژیری یان بەهرەداری نابێتە هۆی تێكچوونی تەندروستی، بەنموونە ئەگەر بەهرەدارێك پێكهاتەیەكی بایۆلۆژی سەروو مامناوەندی هەبێت ئەوا باڵابوونی ژیرییەكەی كارێكی وەها دەكات گەشەیەكی باشتر و باڵاتر بكات لەچاو منداڵێكی ئاسایی تر كە هاوشێوەی پێكهاتەی بایۆلۆژی هەبێت، چونكە كەسی بەهرەدار زیاتر پەی بەپەیوەندییەكانی نێوان هۆكار و ئەنجام دەبات و باشتر فێری نەریتی تەندروستی دروست دەبێت و پەیڕەوی لێدەكات.

خەسڵەتە ژیرییەكان:
بێگومان گرنگترین خەسڵەت كە كەسی بەهرەدار لەكەسانی ئاسایی جیا دەكاتەوە، خەسڵەتە ژیرییەكەیە. گرنگترین خەسڵەتە ژیرییەكانی منداڵ (كەس)ی بەهرەدار ئەمانەن:
١- گەشەی ژیری بەهردەار خێراترە لەچاو گەشەی ژیری كەسانی ئاسایی، هەمیشە تەمەنی ژیری بەهرەدار لەپێش تەمەنە زەمەنییەكەوەیەتی، واتە وایدابنێین تەمەنی زەمەنی بەهرەدارێك (١٢) ساڵە، تەمەنە ژیرییەكەی ڕەنگە لەئاستی کەسێکی تەمەن (١٦) ساڵاندا بێت، بەواتایەكی دیکە، ئەگەر تاقیكردنەوەی زیرەكی بەپێی پێوەری (ستانفۆرد- بێنیە) ئەنجامبدەین بۆ ئەم بەهرەدارە ئەوا ڕێژەی زیرەكییەكەی بەم جۆرە دەردەهێنرێت: (تەمەنی ژیری دابەش تەمەنی زەمەنی کەڕەت ١٠٠)، لەو نموونەیەدا دەردەكەوێت كە ئەو بەهرەدارە ڕێژەی زیرەكییەكەی دەكاتە (١٣٣)، ئەم ڕێژەیەش واتا زۆر زیرەك .
٢- بەهرەداران بەزوویی فێری خوێندنەوە دەبن پێش چوونە قوتابخانە. لەتوێژینەوەكەی (تێرمان)دا دەركەوت (٤٣٪) فێری خوێندنەوە بوون پێش چوونە قوتابخانە، (٢٠٪) پێش تەمەنی پێنج ساڵی فێربوون، (٦٪) پێش تەمەنی چوار ساڵی، (٢٪) پێش تەمەنی سێ ساڵی.
٣- زووتر و زیاتر فێر دەبن.
٤- تەركیزیان بەهێزترە.
٥- بیركردنەوەی داهێنەرانەیان هەیە.
٦- توانای پەی پێ بردنیان بەرزترە، زووتر بۆ شت دەچن.
٧- ئارەزوو و گرنگی پێدانیان فراوانتر و زیاترە.
٨- باشتر و زووتر توانای چارەسەركردنی گرفتیان هەیە.
٩- توانای هاوبەستی یاخود پەیوەندی دروستكردنی نێوان زانیاری و شتەكانی دەوروبەریان زیاترە.
١٠- زووتر فێری قسەكردن و ئاخاوتن دەبن‌ و دەوڵەمەندن لە وشە و دەربڕیندا.
١١- توانای بیركەوتنەوە و بیركردنەوەی ڕەهاو لۆژیكییان بەهێزترە.
١٢- وردترن لەتێبینی كردندا.
ئەمانە و چەندین خەسڵەتی ژیری دیکە كەلێرەدا ناكرێت ئاماژە بەهەموویان بدەین.
خەسڵەتە دەروونی و كۆمەڵایەتیەكان:
ئەگەرچی وەك ئاماژەمان پێدا خەسڵەتە ژیرییەكان گرنگترین جیاكەرەوەی بەهرەدارانە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لەڕووی دەروونی و كۆمەڵایەتییەوە چەند خەسڵەتێكی جیاكەرەوەیان هەیە:
١- بەهرەداران زیاتر باوەڕیان بەخۆیان هەیە.
٢- زیاتر حەز بەسەركەوتن و دەرچوون دەكەن.
٣- جدین لەخوێندن و بەجێهێنانی ئەركەكانیاندا.
٤- زیاتر پەنا بۆ پر‌ۆسەی زیندەخەون دەبەن.
٥- زیاتر كۆمەڵایەتین.
٦- زیاتر هەست بەبەرپرسیارێتی دەكەن.
٧- زیاتر هاوسەنگی هەڵچوونییان هەیە.
٨- زیاتر ئارەزووی لێكۆڵینەوەی زانستی و گوێگرتن لەمۆسیقا و هونەرە جۆراوجۆرەكانیان هەیە.
چۆن مامەڵە لەگەڵ بەهرەداراندا بكەین؟
لەبەرئەوەی بەهرەداران جیاوازن لە كەسانی ئاسایی، كەواتە دەبێت هێندەی ئەو جیاوازییانەیان زەمینەسازی بۆ گەشەپێدانی بەهرەكانیان بكرێت. گرنگترین قۆناغ قۆناغی منداڵییە، واتە ئەركی یەكەم دەكەوێتە سەر خێزان، چۆن بتوانێت پەی بەبەهرەی منداڵە بەهرەدارەكەی ببات و دەستنیشانی بكات، تاكو مامەڵەی گونجاوی لەگەڵدا بكرێت و زەمینەی بۆ بڕەخسێنرێت. چونكە ئەگەر لەتەمەنێكی درەنگدا بەبەهرەی ڕۆڵەكانمان ئاشنابین ئەوكاتە ڕەنگە وەك پێویست نەتوانین هاوڕێ بین لەگەڵ پێداویستییەكانیدا. خێزان دەبێت دوور بكەوێتەوە لە بەكارهێنانی هەموو جۆرە توندوتیژییەكی جەستەیی و دەروونی منداڵە بەهرەدارەكەی، نابێت جەنجاڵیان بكەین و خۆمان بكەینە سەرچاوەیەكی فشار، دەبێت پشتگیرییان بكەین لەدانانی خشتەیەكی دروست بۆ دابەش كردنی كاتەكانیان، لەنێوان خوێندن و بەجێهێنانی ئەركەكانی خوێندن و كات بەسەربردن و ئەنجامدانی ئارەزووەكانی وحەوانەوە و پشوودانی. نابێت كاتەكانی پڕ جەنجاڵی بێت. دەبێت خێزان بەهرەی منداڵەكەی وەك خاڵێكی بەهێز باس بكات و شانازی پێوە بكات، زمانی گفتوگۆ و دیالۆگ بەكاربهێنێت لەگەڵیدا.
هەندێ جار بەهۆی نەبوونی هۆشیاری پێویست یان ڕەوشێكی خێزانی نادروست گوێ بەبەهرەی منداڵ نادرێت و ئەو منداڵە دەكرێتە قوربانی، بۆیە پێویستە باخچەی ساوایان و قوتابخانەی بنەڕەتی هەر لەسەرەتاوە تێبینی توانستە ناوازەكانی منداڵان بكەن، ڕێنماییکارانی پەروەردەیی دەكرێت ڕۆڵی بەرچاو ببینین لەمبوارەدا، با منداڵە بەهرەدارەكان زوو دەستنیشان بكرێن و خێزانی لێ ئاگادار بكرێتەوە و كاری پێویستیان بۆ ئەنجام بدرێت.
بەهرەداران لەهەموو کۆمەڵگەیەکدا بە سامانێکی مرۆیی و نەتەوەیی و زانستی هەژمار دەکرێن، لەهەرێمی کوردستان لە ساڵی (٢٠٠٧)دا دوو قوتابخانەی تایبەت بەبەهرەداران کراونەوە لەهەردوو پارێزگای (هەولێر و سلێمانی)، پاشتریش لە ساڵی (٢٠٠٨) لەپارێزگای دهۆک کرایەوە، ئەم هەنگاوە دەستپێشخەریەکی گرنگ بوو لەو ڕۆژگارەدا، بەڵام بەداخەوە هەتا ئێستا وەزارەتی پەروەردە نەیتوانیوە سستمی خوێندنی بەهرەداران وەک پێویست بەرەوپێش ببات، نەتوانراوە، ستافی مامۆستایانی کارایان بۆ پێبگەیەنێت و ئامادەیان بکات، تاقیگە و پێداویستیەکانی دیکەیان لەئاستی پێویستدا نیە، بەهیوای ئەوەی وەزارەتی پەروەردە ئاوڕێکی باشتر لەم توێژە گرنگەی کۆمەڵگە بداتەوە.

 

© 2017 Hawler

Please publish modules in offcanvas position.