ئاب 07, 2020

فینۆمینۆلۆژیا ته‌نـها له‌گه‌ڵ ڕووتكردنــه‌وه‌ی ده‌ق و ڕوونكردنه‌وه‌دا سه‌روكاری هه‌یه‌

دانـا شوانی - هه‌ولێر

 

له‌ سۆسیۆلۆژی و زانسته‌ سیاسیه‌كاندا به‌كارتانهێناوه‌ و، ڕوانگه‌یه‌كی تازه‌تان له‌م بواره‌دا هێناوه‌ته‌ كایه‌وه‌، ئه‌ویش به‌جۆرایه‌تی و وردبینییه‌كی تایبه‌ت.

چییه‌تییه‌كانی ئه‌م ده‌ستپێشخه‌ری و ڕوونكردنه‌وانه‌تان، هه‌ڵگری ڕاستییه‌كی بێكۆتایه‌ سه‌باره‌ت به‌ هه‌موو زانسته‌كان. چ به‌ لاوه‌كی و چ به‌هۆی ئاره‌زووه‌كانم، بێجگه‌ له‌ ئه‌ده‌بیات له‌م بواره‌شدا خۆم سه‌ر‌قاڵ كردووه‌، ڕیینه‌ و للكیش زۆر به‌ وریایی خستۆتیانه‌ ڕوو، خێراترین ویستمان، تیۆرێكی ئه‌ده‌بیی ڕێكخراوه‌، واته‌ «هارمۆنییه‌ك» له‌ میتۆده‌كاندا، كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی وریا و وردبینانه‌، خۆی به‌ پرسگه‌لێكی بنه‌ڕه‌تی و سه‌ره‌كی وه‌ك چییه‌تی ڕه‌وشی ئافرێنه‌ری ئه‌ده‌بی، شێوه‌ی ئۆنتۆلۆژیی به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی، و دابه‌شكاری، ڕوونكردنه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنیان سه‌رقاڵ بكات.
هه‌موو ئه‌و هه‌وڵانه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن تیۆریستانی فرۆیدگه‌را یان ماركسیسته‌وه‌ بایه‌خییان پێدراوه‌، بونه‌ته‌ مایه‌ی دروستبوونی ئاڕاسته‌یه‌كی گرینگ له‌ توێژینه‌وه‌ی ئه‌ده‌بییدا، یاخود له‌لایه‌ن چه‌ند توخمێكی ده‌ره‌كییه‌وه‌ بایه‌خییان پێ دراوه‌، یاخود به‌گشتی تاك سه‌نته‌ر‌ن. به‌ داخه‌وه‌ ئه‌وانه‌ ئاڕاسته‌گه‌لێكی ناپه‌یوه‌ستن و، واهه‌ستیش ده‌كه‌یت ناتوانن تیۆرێكی ئه‌ده‌بیی شایسته‌ بخه‌نه‌ ڕوو كه‌ بتوانێت ئاڵۆزییه‌كانی به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی له‌ ناوه‌وه‌ڕا ڕوون بكاته‌وه‌، و وه‌ك دیارده‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ و خۆفه‌رمان بیناسێنێ.
زۆرمان بۆ گرنگه ‌‌ئه‌رك بكێشن و توانامه‌ندییه‌كانی ئاڕاسته‌ی فینۆمینۆلۆژییانه‌‌ی ده‌ره‌كی یان تاك سه‌نته‌رانه‌ بۆ تیۆری ئه‌ده‌بی، و توانامه‌ندی و به‌ربه‌سته‌كانیشی بخه‌یته‌ به‌رباس.

پۆڵ ڕیكۆر: په‌یامی یه‌كه‌م ئاڕاسته‌كردنێكی فینۆمینۆلۆژییانه‌‌ بۆ ئه‌ده‌بیات، پێناسه‌ی سنووری ئایدیای ده‌قه‌. ده‌ق چییه‌؟ ئه‌مه‌ ئه‌و پرسه‌یه‌ كه بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ی‌ پرسیارگه‌لێكی هه‌مه‌چه‌شنه‌یان له‌باره‌وه ‌بكرێ‌.
یه‌كه‌مینیان: سه‌رچاوه‌ ڕه‌هاكانی بناغه‌ی قه‌سه‌كه‌ر (ئاخاوته‌) كامانه‌ن؟ مه‌به‌ستم له‌ ئاخاوته‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك زمان به‌و مانایه‌ نییه‌ كه‌ پێده‌چێت زمانناسه‌كان مه‌به‌ستیان بێت، به‌ڵكو ئه‌و په‌یامانه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ ئازادانه‌ له‌سه‌ر ستراكتۆری زمان ده‌یئافرێنین، كه‌واته‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی تایبه‌ت له‌ ئاخاوته‌دا هه‌یه‌، كه‌ له‌ به‌راوورد به‌ زمان، یه‌كه‌مین به‌ربه‌ستی ئۆبێكتی‌ ئه‌ده‌بی دروست ده‌كات. له‌ نێو تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ئاخاوته‌دا، له‌ سه‌ره‌تادا، ئه‌و توانایه‌ی پێ ده‌دات تا جیهان بكاته‌وه‌. پوختر بدوێم، ئاخاوته ‌ڕێگای ئاشكراكردنی مه‌یدانێكه‌ له‌ واقعیه‌ت، ئه‌ویش له‌ ڕێگای په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ كه‌سانی دیكه‌دا، واته‌ له‌گه‌ڵ بیسه‌ر (گوێدێر)دا. لێره‌شدا په‌یوه‌ندییه‌كی سێ لایه‌نه‌ هه‌یه‌ له‌ نێوان ئه‌و كه‌سه‌ی ده‌دوێت، ئه‌و كه‌سه‌ی گوێ ده‌گرێت و وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌، و باسی جیهانی باو ده‌كات، ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ سێ لایه‌نانه‌ ستراكتۆری بنچینه‌یی ڕه‌خنه‌ ئه‌ده‌بییه‌كانه‌، چونكه‌ ئه‌وه‌ی له‌ ئاخه‌وته‌یه‌كه‌وه ‌ده‌بیسترێ، چۆنایه‌تیی جیهان و ڕه‌هه‌ندی جیهانه‌. ئه‌و ڕه‌هه‌نده‌ی به‌هۆییه‌وه‌ په‌یوه‌ندی ده‌خولقێنێ، مه‌گه‌ر نا؟ ئه‌مه‌ یه‌كه‌مین پله‌یه‌ له‌ ئاڕاسته‌كردن بۆ پرسی ده‌ق.
دووه‌مین پله:‌ڕه‌نگدانه‌وه‌كانیه‌تی كه‌ تێیدا، نووسراو بۆ ئه‌م په‌یوه‌ندیه‌ سێ لایه‌نانه‌ی نێوان ئه‌و كه‌سه‌ی ده‌دوێت، ئه‌و كه‌سه‌ی ده‌بیستێت، و واقعیه‌تی ئاشكراكراو كه‌ له‌گه‌ڵیدا گفتوگۆی ئاشكرا ده‌كات پتر ده‌بێت، له‌سه‌ره‌تادا، له‌ ڕێگه‌ی نووسراو، ئاخاوته‌ له‌ گوێدێر ڕزگار ده‌بێت، له‌به‌رئه‌وه‌ی نوسراو ته‌وژمی پاراستنی ئاخاوته‌ی هه‌یه.‌ له‌دوای تێپه‌ڕین و په‌نهانبوونی گوێگر. كه‌واته‌ چه‌شنێك سه‌ربه‌خۆی ده‌ق له‌ ئارادایه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ ڕووداوی ئاخاوته‌وه‌ هه‌یه‌، له‌سه‌ره‌تادا له‌ سه‌رچاوه‌كانیدا ئاماده‌یی هه‌بووه‌ و، توانا به‌ ده‌ق ده‌دا تا ڕێزدار بێت، سه‌ربه‌خۆ له‌ چاره‌نووسی نووسه‌ره‌كه‌ی. نووسه‌ر ده‌مرێ، به‌ڵام ده‌ق كاری ئه‌و درێژه‌ پێ ده‌دات و، له‌ قۆناغه‌گه‌لی جۆراوجۆر كاریگه‌رییه‌كانی ئه‌و كاره‌ پێ ده‌گرێ و ده‌ئافرێ، قۆناغگه‌لی به‌رفراوانتر له‌ زه‌مه‌نی ژیانی مرۆیی. جارێ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ بۆ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ سێ لایه‌نه‌ییه‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌، تا ئه‌و شوێنه‌ی كه‌ وابه‌سته‌ ده‌بێت به‌ دانه‌ری ئاخاوته‌، ده‌بینین كه‌ ده‌ق خۆی له‌ به‌نده‌كانی مێژووی سه‌رهه‌ڵدانی ڕزگار ده‌كات و، پتر له‌ ڕووداوی گووتاردا ده‌ژێت.
 له‌ لایه‌كی دیكه‌دا، له‌مه‌ڕ گوێدێر، نووسین په‌یوه‌ندییه‌ك ده‌كاته‌وه،‌ چه‌نده‌ها جار به‌رفراوانتر له‌ په‌یوه‌ندی گفتوگۆ كه‌ به‌رده‌وام له‌ په‌یوه‌ندی نێوان من – تۆ گه‌مارۆ ده‌درێت. ده‌ق خوێنه‌رگه‌لێكی ناسنوورداری هه‌یه‌، له‌كاتێكدا په‌یوه‌ندی گفتوگۆ په‌یوه‌ندییه‌كی داخراوه‌. ده‌ق كراوه‌یه‌ به‌ ڕووی هه‌ر كه‌سێك كه‌ ده‌توانێت بیخوێنێته‌وه‌، هه‌مووان ده‌توانن خوێنه‌رێكی به‌هێزی ئه‌و ده‌قه‌ بن. كه‌واته‌ له‌ به‌راورد به‌داخراوبوونی گفتوگۆ، ده‌ق كراوه‌یه‌، ئه‌و خاڵه‌ یارمه‌تی به‌ به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ له‌ دوایدا به‌رهه‌مێكی كراوه‌ بێ، ژماره‌یه‌كی بێ پایانی خوێندنه‌وه‌كان هه‌بێت، به‌ بڕوای من، هه‌ر یه‌ك له‌و خوێندنه‌وانه،‌ ڕووداوێكی تازه‌ن له‌ گووتراودا، كه‌ ده‌ق ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ تا چالاكییه‌كی تازه‌ی پێ ببه‌خشێت.
سێیه‌م (پله‌ له‌ئاڕاسته‌ی ده‌قدا): ئه‌و جیهانه‌ی كه‌ به‌م چه‌شنه‌ بۆ نووسراو ده‌كرێته‌وه‌، خۆی ئاسۆیه‌كی بێ پایانی هه‌یه‌، له‌كاتێكدا گفتوگۆ له‌ جیهاندا گووتارێكی وابه‌سته‌یه‌ به‌ گوێگر. ئه‌ده‌بیات دنیای حه‌كایه‌ت و جیهانی ئه‌گه‌ره‌كان ده‌ئافرێنێ، له‌ئاكامدا، ئاسۆیه‌ك له‌ واقعیه‌تیش ده‌كاته‌وه‌. هه‌ست و تێگه‌یشتنمان له‌ واقعیه‌ت له‌گه‌ڵ ئه‌م جیهانی حه‌كایه‌ت و ئه‌گه‌رانه‌ ده‌بنه‌ هه‌مه‌چه‌شن و جۆراوجۆر.
من پێموایه‌ ئه‌م پرۆسه‌یه‌، دووه‌مین ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی ئێمه‌یه‌ له‌گه‌ڵ مه‌سه‌له‌ی جێی باسكردنمان سه‌باره‌ت به‌ چییه‌تی ده‌ق، (واته‌ پرسیاری) ده‌ق چییه‌؟
خاڵێكی دیكه‌ش وادێته‌ به‌رچاو، كه‌ ڕه‌نگه‌ ڕوون بێت: ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌‌، به‌كارهێنانی وته‌زای «Gatigory» كار له‌ چوارچێوه‌ی گوزاره‌ و ئاخه‌وته‌دایه‌. له‌ ڕاستیدا ئێمه‌ هه‌میشه‌ له‌ كاری هونه‌ری ده‌دوێین و «كارێكی هونه‌ری» به‌سه‌ر ده‌كه‌ینه‌وه‌. له‌ زمانی ئینگلیزیدا وشه‌‌ی Work زۆر سه‌ره‌نجراكێشه‌، واته‌ ئاخاوته‌ ده‌توانێت ببێته‌ ئۆبێكتی كارێك و، له‌ئاكامدا ده‌بێته‌ وته‌زای كار و له‌مه‌ڕیشی به‌كارده‌هێندرێ.
ئه‌گه‌ر ئێمه‌ كار وه‌ك چالاكییه‌ك بناسیین كه‌ له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ شێوه‌ و ناوه‌رۆك به‌ كه‌ره‌سته‌كان ده‌ده‌ین، ئه‌وكات ده‌توانین ئه‌ده‌بیات به‌م هۆیه‌ به‌ڕوون بزانین كه‌ زمان تێیدا هاوشێوه‌ی ماده‌یه‌كی فۆرمداره‌. تیۆری فۆرم له‌م ڕوه‌وه‌ بۆته‌ به‌شێك له‌ ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی كه‌ جۆراوجۆری فۆرمی تیا هه‌یه‌، هاوشێوه‌ی ڕۆمان، شیعر و شانۆنامه‌نووسی. پێش هه‌ر شتێك، گه‌ر پێمانوابێ كردار پێكدژه‌ له‌گه‌ڵ گووتار، به‌ربوونه‌وه‌یه‌ بۆ ته‌ڵه‌ی ناكۆكییه‌ك، ئه‌ده‌بیات بوونی هه‌یه‌ وه‌ك كارێك له‌ ڕێگای گووتار و، سه‌باره‌ت به‌ گووتار ئه‌نجام ده‌درێت تاوه‌كو له‌و ڕێگایه‌وه‌ به‌ پێدراوه‌كانی كارێك، «به‌رهه‌مێك» دابهێنێ. ئه‌م خاڵه‌ به‌چه‌شنێكی تایبه‌ت له‌مه‌ڕ شیعر ڕوونه‌ كه‌ تێیدا كارێكی واقیعی به‌سه‌ر زمانه‌وه‌ ئه‌نجام ئه‌درێت، ئه‌و كاره‌ی ده‌نگ و مانا له‌ یه‌ك ده‌كات، ئه‌ویش له‌ ڕێگای ڕه‌هه‌ندی یه‌كلایه‌نه‌ی نه‌گه‌ڕانه‌وه‌، به‌و فۆرمه‌ی كه‌ شیعر چه‌شنێك ئۆبێكتی‌ كامڵ ده‌وڵه‌مه‌ند ده‌كات، شتێ له‌ خۆی داخراو، ڕێك هاوشێوه‌ی په‌یكه‌رێك، ئه‌گه‌ر كه‌سێك ئه‌م سێ وته‌زایه‌، واته‌ وته‌زای یه‌كه‌م یان ئاخاوته‌ «وته‌زای دووه‌م یان نووسراو» و وته‌زای سێیه‌م یان كار به‌ یه‌كه‌وه‌ كۆبكاته‌وه‌، ئه‌وكات بۆی كه‌شف ده‌بێ ده‌ق ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ ته‌ئویل ده‌كرێ، چونكه‌ به‌ ڕووی ژماره‌یه‌كی ناسنوردار له‌ خوێندنه‌وه‌كاندا كراوه‌یه‌ كه‌ ده‌توانن نووسراو بۆ گووتارێكی زیندوو بگۆڕن. خوێندنه‌وه‌ كرده‌یه‌كی مرۆییه‌ به‌ گرنگییه‌كی زۆره‌وه‌، هه‌ڵگری ڕێساگه‌لێكی یه‌كلایه‌نه‌ی جیاوازه‌ له‌ گوێدێرانی گفتوگۆیه‌ك. له‌ گوته‌یه‌كدا، خوێندنه‌وه‌ی ده‌قێكی ئه‌ده‌بی كارێكی جیاوازه‌ له‌ گوێگرتن بۆ ئاخاوته‌ی گووتاری. ڕێك به‌م هۆیه‌یه‌ كه‌ ده‌ق لاڵه‌ و وه‌ڵام ناداته‌وه‌، ده‌بێ ژیانی پێ ببه‌خشرێ، شێوازێك له‌ زیندووكردنه‌وه‌ی گووتار له‌ ده‌قدا په‌نهان و كه‌ڵه‌كه‌ بووه‌. به‌ بڕوای من، ئه‌ركی هێرمنوتیكا، گه‌شه‌دانه‌ به‌ تیۆری كرده‌ی خوێندنه‌وه‌ كه‌ خۆی وابه‌سته‌یه‌ به‌م توانامه‌ندیه‌ی ئاخاوته‌ له‌ نووسراو و كاری هونه‌ریدا. تیۆری هێرمنوتیكا، له‌ په‌ره‌سه‌ندنی تێۆره‌ هاوڕێكه‌كانی سه‌رچاوه‌ی ده‌ق و خوێندنه‌وه‌دا، له‌ نمایشی په‌رتاڵكردنی هه‌ریه‌كه‌یان له‌ویدیكه‌، بیچمی گرتووه‌. ئه‌م ئه‌ركه‌، خۆی پێویستی به‌ كارێكی تاكلایه‌نه‌ی جیاوازه‌، چونكه‌ كرده‌ی خوێندنه‌وه‌، دواجار كۆكردنه‌وه‌ی چالاكیگه‌لێكی زۆره‌، كه‌ له‌ ته‌فسیری ساده‌ی ڕسته‌كاندا و، له‌ ستراكتۆری شێوه‌یی و ماناناسیانه‌یاندا، تا تێگه‌یشتنی كاری نوسه‌رێك له‌ گشتێتیه‌ زیندووه‌كانی ده‌گرێته‌وه‌. ماناناسی له‌ چوارچێوه‌ی تاكڕسته‌كان باڵاتر ناڕوات، به‌ڵام هێرمنوتیكا له‌ داسه‌پاندنی كار «به‌رهه‌م» وه‌كو گشتێتیه‌كی به‌مانا ده‌ستپێده‌كات، ئه‌و گشتێتییه‌ی كه‌ له‌ كۆمه‌ڵه‌یه‌كی ساده‌ی ته‌واوی ڕسته‌كاندا نییه‌، به‌ڵكو په‌یوه‌ندی نێوان ته‌واوی به‌شه‌كانه‌ كه‌ یاسای خۆی هه‌یه‌.
كه‌واته‌، لێره‌دا ده‌ق له‌ نوسه‌ر و له‌ خوێنه‌ر، جیاوازه‌، به‌دڵنیاییه‌وه‌ ده‌توانین له‌ هه‌مان هه‌نگاوی یه‌كه‌مدا شتێك به‌ده‌ستبهێنین كه‌ له‌هه‌ردوو نوسه‌ر و خوێنه‌ردا سه‌ربه‌خۆیه‌، ده‌بێت ئه‌وشته‌ «وه‌ك» ئۆبێكتێكی‌ ڕه‌ها دابنێین. ئه‌مه‌ هه‌مان ئه‌و ڕه‌وته‌ بونیادگه‌راییه‌ فه‌ره‌نسییه‌ كه‌ ده‌ق وه‌كو بونیادێك داده‌نێ و‌ یاسای تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌، ده‌توانین ئه‌و یاسایه‌ به‌ چه‌شنێكی ئۆبێكتیڤ تاوتوێ بكه‌ین، بێ ئه‌وه‌ی «هێنده‌ی» گه‌ردیله‌یه‌ك هاوشان بێ به‌ چاوه‌ڕوانیی، په‌سه‌ندكردن و، پێشدادوه‌رییه‌كان، یان هیوا و دۆستایه‌تییه‌كانی خوێنه‌ر. ئه‌م به‌ڵێنه‌ بۆ ده‌ق به‌ ته‌واوی په‌سه‌ند كراوه‌، چونكه‌ ئاڕاسته‌ ده‌كرێ به‌ چییه‌تی خودی ده‌ق، هاوشێوه‌ی جۆرێ له‌ واقیعه‌ته‌ كه‌ خۆی له‌و ڕه‌وشه‌ ده‌روازییانه‌ی تێیدا به‌رهه‌مهاتووه‌ سه‌ربه‌خۆ ده‌كات، له‌م ڕوه‌وه‌، له‌ گفتوگۆكردنیشدا سه‌ربه‌خۆ ده‌بێت، ته‌نها بۆ من یه‌ك خاڵ ده‌مێنێته‌وه‌ كه‌ ئه‌م توێژینه‌وه‌ ئۆبێكتیڤ‌ و جیا له‌ هه‌ر ڕه‌قبوونێك كه‌ به‌ مانای وردی وشه‌‌كه‌ هیچ خزمایه‌تییه‌كی به‌ هۆگریمانه‌وه‌ نییه‌، پله‌یه‌كی ڕووت و ئاماده‌كاریه‌ له‌ تێگه‌یشتنمان بۆ ده‌ق له‌ ڕێگای به‌ خۆتایبه‌تبوون، بوارێكی زیندوو دروست ده‌كه‌ین، «هاوشێوه‌ی» ئه‌و كاره‌ی كه‌ له‌ شتێكی بێگانه‌دا، بوارێك دروست ده‌كه‌ین له‌ ناو ئێمه‌ و ئاشناش به‌ ئێمه‌‌. من له‌و بڕوایه‌دا نیم كه‌ ئه‌م دوو ئاڕاسته‌یه‌، یه‌كێكیان به‌ سه‌ختی ئۆبێكتیڤه‌ و له‌ بونیادگه‌راییدا زاڵه‌، ئه‌ویدیكه‌یان به‌ سه‌ختی سوبێكتیڤ، كه‌ له‌و بواره‌دا زاڵه‌ هه‌نوكه‌ ناونمان لێنا «به‌خۆتایبه‌تبوون»، له‌گه‌ڵ یه‌كدی پێكدژ بن، چونكه‌ ئه‌وان به‌ چه‌شنێكی دوولایه‌نه‌ یه‌كدی په‌خش ده‌كه‌نه‌وه‌. تاوتوێكردنێك به‌ چه‌شنێكی ته‌واو ئۆبێكتیڤ، ده‌ق له‌نێو ده‌بات، له‌به‌رئه‌وه‌ی كاره‌كه‌ له‌سه‌ر یه‌ك جه‌سته‌ ئه‌نجام ده‌درێ. به‌ڵام به‌پێچه‌وانه‌وه‌، ئه‌و خوێندنه‌وه‌یه‌ ته‌واو ساده‌ بێت، و له‌ ڕێچكه‌ی ته‌واوی قوڵبوونه‌وه‌كانی ئاڕاسته‌ی ئۆبێكتیڤ و بونیادی دائه‌نێت، ته‌نها خوێندنه‌وه‌یه‌كی ڕواڵه‌تی ده‌بێت له‌ سوبێكتیڤ و كاری زه‌ینیی خوێنه‌ر له‌سه‌ر ده‌ق. پێویست ده‌كا له‌ ڕووبه‌رووبونه‌وه‌ی سوبێكتیڤ تاڕاده‌ و سنورێك دوور بكه‌وینه‌وه‌ و «به‌خۆتایبه‌تبوون» له‌ ڕێگاگه‌لێ، به‌ ئاڕاسته‌یه‌كی ته‌واو ئۆبێكتیڤ ڕاست بكرێته‌وه‌. به‌ بڕوای من لێره‌وه‌یه‌ فینۆمینۆلۆژیا زۆر ڕوونتر ده‌رده‌كه‌وێ، چونكه‌ نیشانی ده‌دات گشت شێوه‌كانی په‌یوه‌ندی به‌رده‌ممان (له‌ هه‌موو شته‌كانی ڕابردوو، نووسینی كه‌میونیكه‌یشن) كه‌ڵك له‌ نێوانجگیری كرده‌ ئۆبێكتیڤه‌كان وه‌رده‌گیردرێ. ئه‌مه‌ ئه‌و ڕوانگه‌یه‌یه‌ هۆسرێڵ له‌باره‌ی پرسه‌كانی لایه‌نێكی جیاواز گه‌شه‌ی پێدا، واته‌ له‌مه‌ڕ تیۆری تێگه‌یشتن و، له‌مه‌ڕ تیۆری ئاگایی. ئه‌م پله‌ی تاوتوێكردنی ئۆبێكتیڤیزمه‌ له‌ ته‌واوی ئه‌و وانانه‌ی كه‌ من له‌باره‌ی تیۆری كۆمه‌ڵایه‌تیی و سیاسیی خستومه‌ته‌ ڕوو، ڕوون بۆته‌وه‌ و ڕۆڵێكی زۆر گرنگیان تێیدا هه‌یه‌. ده‌توانین ببینین هه‌موو په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان له‌ ڕێگه‌ی ناوه‌ندگیرییه‌كانی تێز، ڕه‌مز، و ئه‌و ڕێسایانه‌ ده‌گوزه‌رێنن، كه‌ زۆر نه‌ناسراون و په‌ی پێ نه‌بردراون. جارێ، ئه‌ده‌بیات یه‌كێ له‌م ناوه‌ندگیریانه‌یه‌، به‌ڵام به‌پێچه‌وانه‌ی ته‌مومژاوی كایه‌ی سیاسه‌ت، ناوه‌ندگیرییه‌كی شه‌فافه‌ كه‌ تێیدا تێز به‌ فۆرمێكی ورد ده‌گۆڕدرێ بۆ ده‌قێك. له‌كاتێكدا، زۆربه‌ی تێزه‌كان په‌ی پێ نه‌بردراون، له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌و مێژووه‌ی ئه‌وانی ئافراندووه‌ له‌ چنگمان ده‌رچووه‌. ئه‌دگاری ئه‌ده‌بیات ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ناوه‌ندگیرییه‌كی شه‌فافمان بۆ ده‌ئافرێنێ، چونكه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی كامڵ به‌ ئامرازی گووتار تێر ده‌بێ و تێیدا ده‌ژێ.
 
ئه‌ریك نه‌خجه‌وانی: باستان له‌ فینۆمینۆلۆژیای ده‌ق كرد. هه‌نوكه‌ ئه‌مه‌وێت بپرسم كه‌ سه‌باره‌ت به‌ توانای فینۆمینۆلۆژیی ڕه‌خنه‌گرێك چۆن بیر ده‌كه‌یته‌وه‌، چونكه‌ به‌ڕای من لێكدانه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیی ڕه‌خنه‌گر به‌ ده‌قه‌وه‌ زۆر كارا و چالاكه‌.
ڕیكۆر: ئه‌م پرسیاره‌ زۆر دژواره‌ كه‌ من ئاماده‌ی وه‌ڵامدانه‌وه‌یم نییه‌، به‌ڕای من، له‌به‌رئه‌وه‌ی ئێستا ئامرازگه‌لێكی زۆر پێویستمان له‌به‌رده‌ستدا نییه‌، ئه‌و ئامرازه‌ی كه‌ له‌ زه‌مینه‌گه‌لی هه‌مه‌چه‌شن له‌ فینۆمینۆلۆژیا به‌ده‌ست بهێنرێت، بۆیه‌ لێره‌دا بیر له‌ ڕه‌خنه‌ی ئایدۆلۆژی ده‌كه‌مه‌وه‌، ئه‌ویش به‌ ستایلی قوتابخانه‌ی فرانكفۆرت كه‌ چه‌شنێك میراتی ماركسیزمه‌. ئه‌گه‌ر بیر له‌ ڕه‌خنه‌ی ئایدۆلۆژی ده‌كه‌ینه‌وه‌ به‌م هۆیه‌یه‌ كه‌ ڕه‌خنه‌گر هه‌میشه‌ له‌ ڕه‌وشێكی مێژووییدایه‌. ئه‌و وابه‌سته‌یه‌ به‌ چه‌شنێك كولتوور، له‌ئاكامدا، ئه‌وه‌ سوبێكتی ڕه‌ها و جیا له‌ ڕه‌قبوونێك نییه‌، تاكه‌ «منێك» نییه‌ كه‌ ده‌رگیری شتێك نه‌بێت. ئه‌و خۆی ده‌رگیر و گرفتاری بزوتنه‌وه‌ی كولتوورییه‌، كه‌واته‌ نه‌ پێگه‌یه‌كی باڵاتری هه‌یه‌ و، نه‌ دیدگایه‌ك له‌ باڵا. ئه‌و خۆی خه‌یاڵكردنه‌وه‌یه‌كی له‌ كاره‌ ئه‌ده‌بییه‌كاندا هه‌یه‌. له‌م ڕوه‌وه‌،‌ به‌ وردی له‌ ڕه‌وشی سوبێكتی بینه‌ردا هه‌یه‌ كه‌ هه‌میشه‌ له‌ گۆشه‌یه‌كی تایبه‌ت ده‌ڕوانێ، لێره‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێ ئه‌وه‌ حاڵه‌تی ڕه‌خنه‌گرتن له‌ خودی ڕه‌خنه‌گره‌، كه‌ به‌دڵنیاییه‌وه‌ به‌شێكی گرنگه‌ له‌ تیۆری ئه‌ده‌بیدا.
هه‌ق به‌ ئێوه‌یه‌ كه‌ ئه‌م پرسیاره‌ ده‌كه‌ن، له‌به‌رئه‌وه‌ی تاوه‌كو ئه‌مرۆ، ئێمه‌ پتر له‌ یه‌ك تیۆری ئۆبێكتی ئه‌ده‌بی، و كرده‌گه‌لێك سه‌باره‌ت به‌ ئۆبێكتی ئه‌ده‌بیمان له‌به‌رده‌ستدایه‌. به‌ڵام ئه‌و كردانه‌ی وابه‌سته‌ن به‌ ڕه‌خنه‌گر كامانه‌ن؟ لێره‌دا ئێمه‌ دوو دیدگای توندڕه‌وه‌ ده‌هێنینه‌وه‌ كه‌ به‌ڕای من هه‌ردووكیان قبوڵ نه‌كراون. یه‌كێ له‌ ڕه‌خنه‌گره‌كان بونه‌وه‌رێكی لایه‌ندار دروست ده‌كا، ئه‌و كه‌سه‌ ئاده‌میزادێكی به‌ ئامانجه‌ و، له‌ئاكامدا ئه‌یه‌وێ‌ به‌ هۆی ئه‌ده‌بیاته‌وه‌ نیشانی بدا كه‌ چه‌شنێك ئه‌خلاق، چه‌شنێك مه‌زهه‌ب، یان چه‌شنێك سیاسه‌تی ڕاست و دروسته‌. له‌م بواره‌دا ڕه‌خنه‌گرتن بۆ‌ ئاڕاسته‌كردن ده‌گۆڕدرێت. دیدگایه‌كی توندڕه‌وه‌ی دیكه‌ش ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ ڕاده‌گه‌یه‌نێ، كه‌ ڕه‌خنه‌گرتن هیچ ئامانجێكی له‌ پێش بۆ دانراوی نییه‌، و ڕه‌خنه‌ بێ لایه‌نانه‌یه‌.
له‌ نێوان ئه‌و ڕه‌خنه‌گرتنه‌ لایه‌نداره‌ی كه‌ چه‌شنێ كرده‌ی توندخوازانه‌یه‌ له‌ هه‌قی ده‌قدا، و ته‌نانه‌ت له‌ هه‌قی خوێنه‌ر، و ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ دووڕووانه‌‌ی كه‌ ده‌ڵێ ڕه‌خنه‌گر وابه‌سته‌ نییه‌ به‌ هیچ جێگه‌یه‌كه‌وه‌، ڕه‌خنه‌گرتن له‌ خودی ئه‌و ڕه‌خنه‌گره‌ی شوێنی گرتووه‌ كه‌ به‌باشی ده‌زانێ هه‌میشه‌ به‌گوێره‌ی ئه‌و پێشدادوه‌رییه‌یه‌ كه‌سێ شتێك تێده‌گا. به‌ ده‌ربڕینێكی دیكه‌، پێویسته‌ بزانین ته‌واوی تێگه‌یشتن له‌ خۆگری پێش –تێگه‌یشتنه‌، واته‌ چه‌شنێك هاوبه‌ندی به‌ ئۆبێكته‌‌وه‌ هه‌یه‌، له‌م ڕوه‌وه‌‌، په‌یوه‌ندی به‌ پێویستییه‌ گشتییه‌ كولتوورییه‌كانه‌وه‌ ده‌بێت. له‌ قوڵایی ئه‌و كولتووره‌ تایبه‌تدا كامیان سه‌ره‌نج له‌ ئۆبێكتی‌ كولتووری ده‌ده‌ن‌. له‌ئاكامدا پێش تێگه‌یشتن و پێشداد‌وه‌ری به‌شێكن له‌ تێگه‌یشتن. ڕه‌خنه‌گرێكی بێلایه‌ن ناتوانێت هیچ چه‌شنه‌ ڕه‌خنه‌یه‌ك له‌ خۆی به‌ ئه‌نجام بگه‌یه‌نێت، له‌ لایه‌كی دیكه،‌ ڕه‌خنه‌گر ناتوانێ بێلایه‌ن بێت. كه‌واته‌ دواجار خاڵێكی یه‌كسانیی شكێنه‌ر بوونی هه‌یه‌ له‌ نێوان ئه‌و بڕوا جێگر و پایه‌داره‌ی كه‌ پێش تێگه‌یشتن و پێشدادوه‌ری به‌شێكی گرنگی تێگه‌یشتنی هه‌ر ئۆبێكتێكن و، ئه‌و ڕه‌خنه‌گرتنه‌ گومانه‌ویانه‌ی سوبێكت كه‌ ده‌توانێت به‌ هاوكاری ماركسیزم یان ده‌روونشیكاری پێشبكه‌وێت.
به‌ڵام له‌و بڕوایه‌دا نیم كه‌ ڕه‌خنه‌گرتن یه‌كه‌ی ئایدۆلۆژییه‌ شایسته‌كان بێت، چونكه‌ ڕاستێتی له‌ پێش تێگه‌یشتندا هه‌یه‌. پرسه‌كه‌ جارێكی دیكه‌ له‌ به‌رده‌م ڕه‌خنه‌گری ئایدۆلۆژی ڕاده‌وه‌ستێت: خۆیشی له‌ كوێ وه‌ستاوه‌ و، پێویسته‌ چ كه‌سێك ڕه‌خنه‌ی ڕه‌خنه‌ ئه‌نجام بدات؟ زمانی ئه‌ڵمانی له‌م ڕوه‌وه‌ زۆر سه‌ره‌نجڕاكێشه‌، چونكه‌ له‌و زمانه‌دا تێرمی vorurteil به‌ كارده‌هێنرێ كه‌ هه‌ردوو مانای پێش -تێگه‌یشتن و پێشدادوه‌ری ده‌دات. فینۆمینۆلۆژیای ڕه‌خنه‌، له‌سه‌ر دیاله‌كتیكی نێوان پێش -تێگه‌یشتن و پێشدادوه‌ری جێگیره‌.

ئه‌ریك نه‌خجه‌وانی: مایكڵ دوو فرێن له‌ كتێبی جوانیناسی و فه‌لسه‌فه‌دا له‌ ئه‌ركی سێ لایه‌نه‌ی ڕه‌خنه‌گر دواوه ئه‌وانیش‌: ڕووتكردنه‌وه‌ی ده‌ق، ڕوونكردنه‌وه‌، و دادوه‌ری. ئه‌مه‌وێت ڕای خۆتان سه‌باره‌ت به‌م ڕێسابه‌ندیه‌ی ئه‌و ده‌رببڕن، چونكه‌ به‌ڕای من، ئه‌مه‌ بنچینه‌یه‌كی سه‌ره‌كییه‌ له‌ تێگه‌یشتنی ئه‌ركی ڕه‌خنه‌گرێكدا.
ڕیكۆر: به‌ بڕوای من، \ چونكه‌ ڕووتكردنه‌وه‌ی كارێكی ئه‌ده‌بی، له‌ زمانێكدا كه‌ من له‌ سه‌ره‌تاوه‌ هه‌وڵمداوه‌ تا كامڵی بكه‌م، هه‌ر هه‌مان مه‌عریفه‌ی بونیادی ناوه‌كی به‌رهه‌مه‌: بینینی ئه‌وه‌ی كه‌ چۆن ڕه‌مزه‌ جیاوازه‌كان و، بونیاده‌ زێرینه‌ جۆربه‌جۆره‌كان، ده‌بنه‌ په‌یامی به‌رده‌وامی به‌رهه‌م و ڕوونكردنه‌وه‌، واته‌ ڕێژه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ دانه‌ر، گوێگران، و جیهانی به‌رهه‌می ڕوونكردنه‌وه‌دا، واته‌ له‌ هه‌ر په‌یوه‌ندیگه‌لێكی سێ لایه‌نه‌ كه‌ من پێشتر به‌سه‌ریانم كردۆته‌وه‌، ده‌ڵێم له‌گه‌ڵ ئاخاوته‌ ده‌ست پێده‌كه‌ن، به‌ڵام وا هه‌ست ده‌كه‌م كه‌ دادوه‌ری له‌ بوارێكی دی به‌كار بێت، بوارێك كه‌ ئه‌توانین ناوی لێ بنێین جوانیناسی، و دادوه‌ری له‌وه‌ی كانت دایناوه‌ له‌ دادوه‌ری زه‌وقی پتر ئه‌ڕوات. من نامه‌وێت له‌ فینۆمینۆلۆژیی زانستێكدا هه‌موو هونه‌ره‌ هاوپیشه‌كان دروست بكه‌م، هه‌موو شتێك دیارده‌ناسانه‌ نییه‌. به‌ڕای من فینۆمینۆلۆژی له‌ بازنه‌ی دادوه‌رییدا ده‌وه‌ستێ، لێره‌دا، ئه‌ركی جوانیناسی ده‌ستپێده‌كات كه‌ جۆرێكه‌ له‌ بڕیار، مه‌گه‌ر نا؟ له‌ فینۆمینۆلۆژیا مه‌یلێك بۆ نادادوه‌ری هه‌یه‌ -(بۆ نموونه‌ ئه‌و شته‌ی) به‌ جوان، ناشرین، مه‌به‌ست، بێ مه‌به‌ست (ناوزه‌د ناكرێ)– كورته‌ی قسه‌، جیایه‌ له‌ هه‌ر هه‌ڵسه‌نگاندنێك كه‌ له‌ دواییدا دادوه‌ری به‌هاییانه‌ بێت. له‌وانه‌یه‌ پاشان فینۆمینۆلۆژیای ئه‌م كرده‌ی هه‌ڵسه‌نگاندنه‌، له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌وه‌ی من ده‌كارێم به ‌فینۆمینۆلۆژیای ڕه‌خنه‌ بیخه‌مه‌ ڕوو، دێته‌ ئاراوه‌. به‌ڵام پێموایه‌ به‌رده‌وام ئه‌ركی ڕه‌خنه‌گر ئه‌مه‌یه‌ كه‌ هاوكاری به‌ته‌واوی گوێگران بكات تاوه‌كو له‌ ڕێگای ئه‌و دادوه‌رییه‌ی بۆیان ده‌یخاته‌ڕوو، خۆی بپه‌رژێته‌ سه‌ر دادوه‌ری، ئه‌م ئه‌ركه‌‌ له‌بنه‌ڕه‌تدا فێركارییه‌، به‌م ده‌لیله‌ سه‌ره‌كییه‌مان ده‌ئاڵۆزكێنێ كه‌ به‌رهه‌مه‌ گه‌وره‌كان له‌ به‌رهه‌مه‌ بچوكه‌كان جیا بكه‌ینه‌وه‌، چونكه‌ دواجار ڕه‌خنه‌گران ئه‌وانه‌ ده‌خه‌نه‌ به‌ر دادوه‌رییه‌وه‌. ده‌بێت بڵێین ئه‌وه‌ی ئێمه‌ ناوی ده‌نێین نه‌ریت، چه‌شنێك دادوه‌ری به‌رده‌وامه‌. نه‌ریت به‌ چه‌شنێك پشتڕاست ده‌كاته‌وه‌، بۆ نموونه‌ تراژیدیا یۆنانیه‌كان گه‌وره‌ن. كورته‌ی ئه‌وه‌ی كه‌، وه‌رگرتن و په‌سه‌ندكردنی گه‌وره‌یی، به‌ته‌واوی كاری ڕه‌خنه‌گرێك نییه‌، به‌ڵكو چه‌شنه‌ ڕه‌خنه‌گرتنێكی به‌رده‌وامه‌ به‌ درێژایی سه‌ده‌كان. ئه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م خاڵه‌ش ڕاسته‌ به‌رهه‌مه‌كان له‌ ڕۆژگارێكی تایبه‌تی وه‌ك به‌رهه‌مه‌ گه‌وره‌كان هه‌ڵده‌سه‌نگیندرێت، به‌ڵام پاشان فه‌رامۆش ده‌كرێن. مێژووی ئه‌م دادوه‌رییه‌ ڕه‌خنه‌گرییه‌ ناسراوه‌، ئه‌مه‌ مێژووی لایه‌نێكی تایبه‌ته‌ كه‌ یاسای تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌.

ئه‌ریك نه‌خجه‌وانی: پرۆڤیسۆر ڕیكۆر، زۆر سوپاست ده‌كه‌م كه‌ ئه‌و چاوپێكه‌وتنه‌ت له‌گه‌ڵ ئه‌نجامداین.

© 2017 Hawler