ئاب 07, 2020

پریژك و لادانێن زمانەڤانی، هەڵبەست دچاخێ كۆرۆنایی دا" هاتە بلاڤكردن

لوقمان مستەفا - هه‌ولێر

 

پەرتووكێ "پریژك و لادانێن زمانەڤانی، هەڵبەست دچاخێ كۆرۆنایی دا" لە هی نڤیسكار و رەخنەگر "ئازاد دارتاش"ـە لە دوو توێی 174 پەرە پێكدێت، دڤێ پەرتووكێ دا بە پشتبەستن بە رێبازێن ئەدەبی ێین پۆست مۆدێرن "دارتاش" ی بە دیدەكا رەخنەیی یا نوی چەند دەقێن هوزانا كوردی ێین سەردەمی خواندینە و تویشك ئێخستە سەر لایەنێن هونەری و هزری ێین وان تێكستان.

ئه‌ده‌بێ كه‌رنتینا ساخلەمی.....
دبیت د ئه‌ده‌ب و شعرا كوردی دا، مه‌ میناك لسه‌ر ئه‌ده‌بێ كه‌رنتینا ته‌ندرۆستی نه‌بن، چونكو كه‌رنتینا ته‌ندرۆستی د كوردستانێ دا بۆ جارا یێكانە پەیدا دبیت كو ب ڤی جۆرێ به‌رفره‌ه و ب پلان كه‌رنتین د جڤاكێ كوردستانیدا روی دابیت، د هه‌مان ده‌م دا، دبیت د ئه‌ده‌بێ جیهانی دا ژی ئه‌ده‌بێ هه‌نێ نه‌بوویه‌ دیارده‌ له‌وما ئاخڤتن و ڤه‌كۆلین لسه‌ر دكێمن.
لێ د ئه‌ده‌بێ جیهانی دا، چه‌ندین میناك لسه‌ر ئه‌ده‌بێ هه‌نێ هه‌نه‌، یێك ژوانا ئه‌زموونا رۆمانڤیسێ فه‌ره‌نسی یێ ناڤدار( مارسیل پرۆست)، پرۆست هه‌ڤرویشی نه‌خۆشییا ته‌نگه‌ نه‌فه‌سیێ ب ببوو، یێ نه‌چار بوو كو ژ مال ده‌رنه‌كه‌ڤیت و دیسان بوو وی نه‌بوو په‌رده‌یێن ژوورا خۆ ژی ڤه‌ بكه‌ت، د وان گاڤێن ته‌نگاڤ دا رۆمانڤیسێ ناڤدار خۆ ڕاده‌ستێ نه‌ساخیێ نه‌كر، به‌لكو هه‌ڤڕكی دگه‌ل وێ كر، هه‌ول دا پتر كار لسه‌ر بیردانكا خۆ بكه‌ت، و شیا رۆمانا ( گه‌ڕیان ل دویڤ ده‌مێ بێ سه‌روشویین) ب نڤیسیت، رۆمانا هه‌نێ نها دهێته‌ هژمارتن وه‌كو یێك ژ شاكارێن ئه‌ده‌بێ فره‌نسی و جیهانی، هه‌ر وه‌ها رۆمانا وی بۆ جهێ ڤه‌كۆلینێن زانایێن سایكولۆژی و زانایێن نیورولۆژی (ده‌مارناسی)یە. دیسان نڤیسكار( پولس سلامه‌)، ئه‌وێ بوو ده‌مێ چه‌ندین سالان ب تنێ بانێ وێ ژوورا، ئه‌وا ئه‌و تێدا رازایی ب ئه‌گه‌ڕا نه‌ساخیێ ددیت، لێ ئه‌و چه‌ند نه‌بوو سه‌ده‌م كو ژ نڤیسینێ بێ بار بیت، به‌لكو د وان سالاندا شیا چه‌ندین چیرۆك و هه‌لبه‌ست و تێڕامانێن فه‌لسه‌فی ب نڤیسیت و كوم كه‌ت د كتێبه‌كێ دا و لژێر تایتلێ ( هه‌ڤركی د هه‌بوونێ دا) به‌لاڤ بكه‌ت، نڤیسكارێ هه‌نێ ب تنێ بیردانك ( الذاكره‌) هه‌بوو و شیا هه‌بوونا خۆ د گاڤێن هه‌ره‌ ته‌نگاڤ دا وه‌كو به‌هره‌مه‌ند بسه‌لمینیت.
چه‌ندین رۆمان و تێكستێن ئه‌ده‌بی و كارێن هونه‌ری لسه‌ر چاخێ به‌ربه‌لاڤبوونا په‌تایان هاتینه‌ نڤیسین، مینا رۆمانا كولاڕه‌ش (الطاعون) یا رۆمانڤیس فره‌نسی ئه‌لبیر كامو.
گه‌له‌گ نڤیسكارێن دی هه‌ڤرویشی هه‌مان حاله‌ت بووینه‌ و شیاینه‌ هزرێ ل وی تشتی دا بكه‌ن ئه‌وێن به‌رییا وێ گاڤێ جهێ گرنگی و پۆیته‌دانا وان نه‌بوون، وه‌كو نموونه‌ داهێنه‌ر د كاریت ب دیده‌كا دی ته‌ماشه‌ی په‌یوه‌ندیێن جڤاكی و خێزانی بكه‌ت، تێڕامانان د دیۆاران و ئاماژه‌یێن په‌نجه‌ران دا بكه‌ت و ده‌نگ و ریتما چپكێن بارانێ و ده‌رهاڤێژته‌یێن ته‌نیایێ. هتد، بكه‌ته‌ مژار تیمه‌یێن كارێ خۆ یێ ئه‌ده‌بی و هزری و هونه‌ری و لسه‌ر وان چه‌ندین بیرۆكه‌ و هه‌تا تیۆران ژی دارێژیت.

_زانا خەلیل
شاعرەک د خەلوەتگەهێ دا
چاخێ گاڤێن تڕس و تەنگاڤیان و کەرنتینەیەیان درێژ دبن، ئەدیب و شاعر و هونەرمەند، بەر ب وێ شوکێ ڤە دهێن، هەنگافتنێن وێ دادعویرن و دبنە د نێڤ ناخێ خۆ دا و ب هویری دهێرن، د وێ گاڤێ دا ب شێوەیەکێ پۆزەتیڤ سەرەدەریێ لگەل دکەن، چونکو بەهرەمەند وەکو یێن دی نامینیت مڵکەچی لەرز و ترسێ و دەرهاڤێژتەیێن دەروونی یێن نێگێتیڤ، بەلکو هەول ددەت ب نێرینێن هزری و فەلسەفی یێن ئەرێنی، تێڕامانان د تەڤ لایەنێن حالەتێن هەنێ دا بکەت. پڕسیار و دید و نێڕین د هشێ وی دا جهگیر دبن و ئەو وان دکەتە تابلۆ و دەق و وێنە و ئاماژە. کار دکەت ژبۆی ب شێۆاز و فۆرمێن تازە مژارێن هەڤبەند ب وێ گاڤێ، بکەتە کەرستە ژبۆی کارێن خۆ یێن هونەری و ئەدەبی.
زانایی شاعر ئازادی دا یە ئاشۆپا خۆ و هەولدایە ب دیدەکا کویرتر ژ گاڤێن دی تەماشەی هەبوونا رەگەزێ مرۆڤان ل سەر گۆی زەوی بکەت، تەماشەی تشتێن دی بکەت و بهایی وان یێ پێدڤی بوو ڤەدگەرینیت، شاعر دبینیت کو دەلیڤەیەکا باش هاتیە پێش کو وێ پێداچوونا پێدڤی ب هێتە کرن ئەنجام بدەت، دبیت بەری یا نها ئاڵۆزیێن ژیانێ و تێکهەلیێن جڤاکی و پێگیریێن کاری و ژیارێ ئەو دەرفەت ڤە نەدیبیت، کو دایەلوکێ لگەل خۆ بکەت، لێ کۆرۆنایی ئەو دەرفەت ژێڕا بەخشی:
لەمێژە حەزم دەکرد
بۆ ماوەیێ لە ژوورێکدا
تەنیابم و ببمە دەرەختێک،
رەگم بە عەرددا ڕۆبچێ و
لە خۆم بڕوانم و بزانم
چ جۆرە درەختێکم!؟

سه‌لامێ باڵایێ، ب وێنه‌یان سرۆشتی د په‌یڤینیت
لگه‌ل هه‌ر ئالزی و قه‌یرانه‌كێ، واقعێ هه‌یی دكه‌ڤیته‌ ژێڕ دید و نێڕینێن ره‌خنه‌یی، و لگه‌ل هه‌ر نێڕینه‌كا ئه‌پستی پڕسیارێن نوی درۆست دبن. پڕسیارێن هه‌نێ هه‌ر تشته‌كی د ئێخنه‌ بازنا گۆمانێ دا و گۆمان دبیته‌ داینه‌مویا بزاڤتن و لڤین و به‌رهه‌ئینانا نێڕین و چه‌مكێن تازه.‌ د گاڤێن هه‌نێ دا ژی ئه‌ده‌ب و هونه‌ری رۆله‌كێ گڕنگ و هه‌ستیار هه‌بوویه‌ و شیاینه‌ كومه‌كا پڕسیاران ب خۆلقینن و د نێڤ هێل و ره‌نگ و ڕسته‌یێن خۆ دا، سیمایێن قوناغێ و به‌رسڤێن سه‌رده‌می ب هه‌لاویستی ب هێلن.
د گاڤا به‌ربه‌لاڤبوونا په‌تایان و د كه‌رنتینه‌یان دا، تێكست هاتینه‌ نڤیسین، شاعر و رۆماننڤیس و هونه‌رمه‌ندان، ب دیده‌كا دی ته‌ماشه‌ی هه‌بوونێ كریه‌، ب شێوازه‌كێ جودا سه‌ره‌ده‌ری لگه‌ل بها و نرخێن ئه‌ده‌بی و هونه‌ری كریه. گاڤا كه‌رنتینه‌یێ بوویه‌ ده‌رفه‌ته‌ك ژبۆی كو نه‌ ب تنێ ب چاڤ و عه‌قلی سه‌ره‌ده‌ریێ دگه‌ل لایه‌نێن دیار یێن ژیانێ بكه‌ن، به‌لكو ب هه‌ستێن خۆ گۆهدێرییا لایه‌نێ نخافتی و په‌راوێزكری یێن ژیانێ ب هێته‌كرن. به‌هره‌مه‌ند شیاینه‌ سرۆشتی و تشتێن ب چاره‌ و بێده‌نگ هه‌ڤچووت بكه‌ن ولگه‌ل خه‌یاڵ و جیهانا خۆ یا نێڤخۆیی و هه‌ر تشته‌كێ هه‌ی ب ده‌نگ بێخن، و ب ستایل و ئاماژه‌ و شێوازێن نوی ده‌ربڕینێ ژێ بكه‌ن. به‌هره‌مه‌ند شیاینه‌ د وان گاڤێن ته‌نگاڤ دا، میتود و نێرینێن نوی ده‌رباره‌ی ژیانێ و تشتێن ڤه‌گڕێدایی ب هه‌بوونێ ڤه‌ دابڕێژن و ڕسته‌یێن تازه‌ بوه‌شینه‌ دقادا زمانی دا .

دڵشاد عه‌بدوڵلا یێ شاعر، د كه‌رنتینه‌یێ دا
دڵشادێ شاعر یێك ژۆان تۆره‌ڤانا یه‌ ئه‌وێن گاڤا كه‌رنتینه‌یێ كارتێكرن لسه‌ر ناخێ وی كری و فشارێن وێ هه‌ستێن وی یێن نازك ئاراندینه‌. ئه‌ڤ چه‌نده‌ بوویه‌ سه‌ده‌ما پتر لڤاندنا هشێ وی و خه‌یاڵا وی به‌رفه‌هتر كریه‌ و تێكستێن باركری ب ئه‌زموونا كه‌رنتینێ ب نڤیسیت. شاعری ئه‌و ئه‌زموون و كارتێكرن كرینه‌ كه‌رسته‌ و مژارێن تێكستێن خۆ، هه‌لبه‌ستڤانی گاڤا كه‌ره‌نتینه‌یێ د چارچووڤه‌یێ ماڵ دا نه‌هێلایه‌، به‌لكو ب ڕسته‌ و وێنه‌یان گه‌شته‌كێ دویر دكه‌ت و مه‌ دگه‌ل خۆ دبه‌ت، ژبۆی كو ئاشنای دنیایا پشت ئه‌ڤی چاخی ببین، ژ ده‌رڤه‌ی ده‌مێ گشتی دڵشادی هه‌لبه‌ستڤان ده‌مێ خۆ یێ نه‌مازه‌یی چێكریه‌.د گاڤا هه‌نێ هه‌لبه‌ستڤانێ نێڕین و سۆز و هه‌ستێن خۆ به‌رانبه‌ر هه‌بوونێ و سرۆشتی و گه‌ردونی و چێبوویا و ئه‌وێن دی د ڕسته‌ و وێنه‌یان دا حه‌لاندی نه‌، ئازادی دایه‌ ئاشۆپا خۆ ژبۆی كو ب ته‌نیایێ جیهانه‌كا به‌رفره‌ه و ره‌ها چێبكه‌ت.

موئه‌ید ته‌یب.. و پاراستنا هه‌ڤسه‌نگییان.
د ئه‌ده‌بێ كوردی دا، نموونه‌یێن نیزیك ژ ئه‌ده‌بێ كه‌رنتینه‌یێ هه‌نه‌، وه‌كو ئه‌ده‌بێ زیندانان، كو ئه‌و ژی د نێڤ ژوورێن تاریك دا هاتیه‌ نڤیسین و پڕانییا تێكستێن هه‌نێ ب زمانه‌كێ ملڵی و ب ئاوایه‌كێ ڕاسته‌وخۆ و بۆ جه‌ماوه‌ری هاتینه‌ داڕێژتن. ئەو تێكست ب زمانه‌كێ ساده‌ هاتینه‌ نڤیسین ژبۆی كو ب هێسانی وره‌یا گه‌نجان ب درۆشم و هزرێن نه‌ته‌وەیی و شۆرشگێری تێن بده‌ن و خه‌لكی هانده‌ن ژبۆی كو به‌رانبه‌ر دۆژمن و داگیركاران ڕاوه‌ستن. هێلێن گشتی یێن ئه‌ده‌بێ هه‌نێ مینا ئه‌ده‌بێ به‌رخۆدانێ نه‌ و لسه‌ر هه‌مان مژار دپه‌یڤن و سۆز و هه‌لۆێستێن خۆ د قالبه‌كێ شعری دا دادڕێژن و وه‌ها ژی پڕانییا ده‌قێن هه‌نێ لسه‌ر یێك رێجكه‌ و فۆرم و ته‌رزه‌كێ ملڵی د هاتنه‌ داڕێژتن. له‌وما كاره‌كێ سه‌خته‌ تێكستێن هه‌نێ ژ هه‌ڤ دوو بێنه‌ ڤاڤارتن، چونكو پترییا وان وه‌ك هه‌ڤن و دێ كارین د خانه‌یا ئه‌ده‌بێ هه‌لكه‌فت و بۆنەیان دا هژماركه‌ین، ژبه‌ر كو ب مه‌ره‌مه‌كا ئایدیولۆژی و دویر ژ پێڤه‌رێن ئه‌ده‌بی د هاتنه‌ دارێژتن بۆ هه‌لكه‌فتنان ته‌رخانكریبوون و ئه‌ڤه‌ ژی خاله‌كا مه‌تڕسیداره‌.


© 2017 Hawler