ئاب 05, 2020

دژه‌باوه‌كان له‌ شیـــــــعری هاوچه‌رخی كوردیدا

 خالید عه‌بدل   - بەشی چوارەم و كۆتایی

 


1-بوێری (جورئه‌ت) له‌لای فه‌رهاد به‌رده‌وام بوونی هه‌بووه‌، بووه‌ته‌ هۆكار شتی چاك بڵێت .
2هه‌ردوو بواری دڵداری و سیاسه‌ت له‌شیعره‌كانیدا گرنگییان پێدراوه‌ .
3 ئه‌فسانه‌و هێما خۆماڵی و جیهانییه‌كانی به‌كار بردووه‌ .
سه‌رچاوه‌كان :
1-پرۆژه‌ی كوده‌تایه‌كی نهێنی – دیوانی شیعر، فه‌رهاد شاكه‌لی، ساڵی 1973 .
2-زمانی گه‌رده‌لوول، خه‌ونی شنه‌با – كۆمه‌ڵه‌ دیدارێك –فه‌رهاد شاكه‌لی، ده‌زگای ئاراس،هه‌ولێر، چاپی دووه‌م / ساڵی 2011، ژماره‌ ( 1120 ) .
3- دیدارێكی تایبه‌تی بڵاونه‌كراوه‌ی خۆم، له‌گه‌ڵ شاعیر .
4- فڕین به‌باڵی شیعر – توێژینه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی - حه‌مه‌ سه‌عید حه‌سه‌ن،چاپی یه‌كه‌م /ساڵی 2018 له‌چاپكراوه‌كانی ناوه‌ندی ئاوێر، ژماره‌ (430)، ل 265 .

سه‌باح ره‌نجده‌ر
له‌ هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی رابردووبوو، له‌ سنووری شاری هه‌ولێر لاوێك شۆڕشێكی نوێی له‌ شیعری كوردیدا به‌رپاكرد . به‌ته‌كنیك و شێوازێكی نوێوه‌ ده‌ركه‌وت . ئه‌و لاوه‌ نوێخوازه‌ش ( سه‌باح ره‌نجده‌ر ) بوو . بێ ئه‌وه‌ی گوێ به‌ ده‌ورووبه‌ر و وته‌ ناحه‌زه‌كان بدات، ورد و له‌سه‌رخۆ هه‌نگاوی هه‌ڵنا، به‌جۆرێك ده‌قه‌ شیعرییه‌كانی له‌ ده‌قه‌ شیعری شاعیرانی ئه‌و ساڵانه‌زۆر جیاوازتر بوو، مۆركێكی تایبه‌تی خۆی هه‌بوو .
هاتنه‌كایه‌ی سه‌باح ره‌نجده‌ر له‌ نیوه‌ی دووه‌می هه‌شتاكاندا پێویستییه‌ك بوو بۆ پڕكردنه‌وه‌ی ئه‌و بۆشاییه‌ی كه‌له‌ شیعری كوردیدا هه‌بوو . به‌تایبه‌تی خاسیه‌تی رۆمانه‌ شیعر .
سه‌باح ره‌نجده‌ر ته‌كنیكێكی ناوازه‌ی به‌كار برد، كه‌ هیچ هاوسه‌رده‌مێكی نه‌یان وێرا وه‌كو ئه‌و به‌و كاره‌ هه‌ڵسن .هه‌رچه‌نده‌ دژه‌باوگه‌لێك پێش ئه‌م هه‌بوون، رێیان خۆش كردبوو وه‌ك: ( جه‌لالی میرزاكه‌ریم وله‌تیف هه‌ڵمه‌ت و فه‌رهاد شاكه‌لی )، به‌ڵام ئه‌م له‌ئه‌وان دژه‌ باوتر بوو، سه‌رپێچی كرد و به‌ئه‌و كاره‌ناوازه‌یه‌ی ئه‌وان دڵی ئاوی نه‌خوارده‌وه‌ و‌ ئه‌وانیشی تێپه‌ڕاند . ده‌ربڕینێكی جیاوازی خسته‌ روو. ده‌قه‌كانی به‌ وشه‌و رسته‌ی جیاوازه‌وه‌پڕ له‌ بابه‌تگه‌لی سه‌رنج راكێش كرد . خه‌ڵكانێكی تووشی سه‌ر سووڕمان كرد، هه‌ندێكیش گاڵته‌یان پێكرد، به‌ڵام به‌بای خه‌یاڵیدا نه‌هاتن .
نه‌فه‌س درێژی شاعیر له‌م رۆمانه‌ شیعرییه‌دا له‌گه‌ڵ ته‌كنیكه‌ شیعرییه‌كه‌ی ده‌رده‌كه‌وێت .

زێوان
( زێوان ) ناوی یه‌كه‌م كتێبی شیعری سه‌باح ره‌نجده‌ره‌، كه‌له‌ نێوان ساڵانی ( 1983 بۆ 1987) داپێوه‌ی سه‌رقاڵبووه‌ و نووسیویه‌تی و له‌ساڵی 1988 دا له‌شێوه‌ی كتێب به‌چاپی گه‌یاندووه‌ . چاپی دووه‌میشی له‌ ساڵی 2009 دا بڵاو كراوه‌ته‌وه‌ . له‌ساڵی 2018 یش له‌ دوو توێی به‌رگی یه‌كه‌می (دیوانی سه‌باح ره‌نجده‌ر ) دا چاپكراوه‌ته‌وه‌، كه‌ حه‌فتا لاپه‌ڕه‌ی كتێبه‌كه‌ی له‌لاپه‌ڕه‌( 5 )ه‌وه‌ هه‌تا لاپه‌ڕه‌( 75 )یگرتووه‌ته‌وه‌ .ئه‌م ده‌قه‌ده‌قێكی كراوه‌یه‌، درێژترین شیعره‌ له‌ شیعری هاوچه‌رخی كوردیدا، شیعرێكه‌ ده‌توانم بڵێم : ( رۆمانه‌ شیعر ) ه‌، چونكه‌ هه‌ر هه‌موو بنه‌ماكانی رۆمانه‌ شیعری تێدایه‌. هه‌ر وه‌كو من بزانم كاتی خۆی بۆچاپكردن، چه‌ند جارێك ره‌تكراوه‌ته‌وه‌ و نه‌یان هێشتووه‌ دیده‌ی خوێنه‌ران بڕێژێت و خۆی پێیان بناسێنێت . هه‌ر جاره‌ی به‌چه‌ند بیانوویه‌كه‌وه‌ ره‌تكراوه‌ته‌وه‌.یه‌كێك له‌و بیانووانه‌ ئه‌وه‌بووه‌ كه‌ ئه‌م جۆره‌ نووسینانه‌ ده‌بێ نووسینی نووسه‌ری به‌تواناو ناوداربێت، ئه‌وكات ئه‌م لاوێك بووه‌كه‌ ده‌یه‌ی سێیه‌می ته‌مه‌نی ته‌واو نه‌كردبوو.
( زێوان ) ناوێكی كورته‌، ساده‌یه‌، به‌ڵام پڕ ماناوسه‌رنج راكێش‌ و فانتازییه‌ . به‌لای منه‌وه‌ دووره‌ له‌ ته‌مومژ، ناوی كاراكته‌رێكه‌ له‌ شیعره‌كه‌دا رۆڵی هه‌یه‌. ناوی پیشه‌یی كاراكته‌ره‌كه‌یه‌، چه‌ند جارێك ناوه‌كه‌ هاتووه‌. زێوان ناوی ئه‌وكه‌سه‌یه‌ كه‌پاش به‌خاك سپاردنی مردوو، له‌دوای گه‌ڕانه‌وه‌ی خه‌ڵكه‌كه‌له‌سه‌ر قه‌بران،وه‌ك چاودێر بۆ ماوه‌یه‌ك به‌دیار گۆڕه‌كه‌یه‌وه‌ هه‌تا خۆرئاوابوون ده‌مێنێته‌وه‌ و به‌رده‌وام قورئان ده‌خوێنێت،بۆ ئه‌وه‌ی مردووه‌كه‌ له‌گۆڕه‌و شاردان به‌دوور بێت. ئه‌و رۆژگاره‌ ئه‌و داب و نه‌ریته‌كورده‌وارییه‌له‌هه‌ندێك ده‌ڤه‌ردا، له‌ناو گوند نشیناندا باو بووه‌، ئه‌م ڕووداوه‌ش په‌یوه‌ندی به‌ مه‌رگی باوكی شاعیره‌وه‌ هه‌یه‌ .

ناونیشان
ناونیشان یه‌كێكه‌ له‌ ره‌گه‌زه‌گرنگه‌كانی ده‌ق . كلیله‌ بۆچوونه‌ ناو تێكست و راڤه‌ی ده‌ق . رووداوه‌كانی ده‌ق له‌ ناونیشاندا چڕ ده‌بێته‌وه‌ . به‌بۆچوونی من ناونیشان هه‌میشه‌ جێی سه‌رنجی خوێنه‌ره‌ و خوێنه‌ریش بۆ لای خۆی راده‌كێشێت . بۆیه‌ هه‌میشه‌گرنگی خۆی هه‌یه‌ .
له‌ساڵانی حه‌فتاكان و هه‌شتاكان بارودۆخی سیاسی ناونیشانی جۆش و خرۆشیان ده‌ویست، چونكه‌ تێكستی به‌رگری بوون، ئه‌وه‌ش ده‌بووه‌ هۆكار و رێگر له‌ به‌رده‌م ناونیشانه‌ ناسك و جوان و فه‌نتازییه‌كاندا . هه‌ر بۆیه‌ توانا هونه‌رییه‌كان له‌دانانی ناونیشاندا رۆڵیان نه‌ده‌بینی، به‌ڵام سه‌باح ره‌نجده‌ر به‌پێچه‌وانه‌ی هاوسه‌رده‌مه‌كانی ناونیشانێكی ئاسایی، له‌هه‌موو روویه‌كه‌وه‌ ئاسایی بۆ شیعره‌كه‌ی هه‌ڵبژاردووه‌ .هه‌رچه‌نده‌ له‌ شیعره‌كه‌دا ئاماژه‌ به‌ دوو رووداوی سیاسی مێژووی نه‌ته‌وه‌كه‌ی ده‌كات، ئه‌وانیش رووداوی ساڵی (هه‌زارو نۆسه‌دو شه‌ست و سێ و هه‌زارو نۆسه‌د و حه‌فتاو پێنج)ن .
نواڵه‌ هێنده‌ی ئاگری شه‌ست و سێ دڕنده‌ی
گوندی گه‌نجینه‌ی منداڵیمی كرد به‌پاشماوه‌ی باخچه‌یه‌كی سڕ
نواڵه‌ هێنده‌ی ئاگری حه‌فتاو پێنج دڕنده‌ی
گوندی گه‌نجینه‌ی منداڵیمی كرد به‌پاشماوه‌ی باخچه‌یه‌كی سڕل 54
گونده‌كه‌یان دووجار له‌( شه‌ست و سێ و حه‌فتاوپێنج ) راگوێزراوه‌، كه‌ئه‌وانه‌ش دوو رووداوی زه‌قن له‌ مێژووی ژیانی شاعیر، بۆیه‌ هه‌ر به‌ زیندوویی له‌ یادگه‌ی شاعیردا ماونه‌ته‌وه‌ . یه‌كه‌م هێرشه‌ ناڕه‌واكه‌ی حه‌ره‌س قه‌ومییه‌كانه‌ كه‌دوای تاڵان كردن گونده‌كانیشیان ده‌سووتاند . دووه‌میش نسكۆی شۆڕشی ئه‌یلووله‌ كه‌ هیواو ئاواتی خه‌ڵكی كوردستان بووه‌ . دیسان گونده‌كه‌یان سووتێندراوه‌ته‌وه‌ و خه‌ڵكه‌كه‌ی راگوێزراون .
خۆشه‌ویستی هه‌موو كات نه‌رم و نیانی و سۆز نییه‌، ئه‌وه‌تانێ خۆشه‌ویست غه‌درێكی وه‌های له‌ سه‌باح ره‌نجده‌ر كردووه‌، به‌دڕنده‌ ناوی ببات، به‌ڵكو له‌ رووداو و كاره‌ساته‌گه‌وره‌كان رۆڵی خراپتر بێت . ئه‌وه‌ ئه‌و په‌ڕی بێ ئومێدییه‌ مرۆڤ بتوانێت به‌ خۆشه‌ویسته‌كه‌ی بڵێت تۆ دڕنده‌ی !!

رۆمانه‌ شیعر
رۆمانه‌ شیعر له‌ئه‌ده‌بی كوردیدا ژانرێكی تازه‌یه‌پێشینه‌یه‌كی وه‌های نییه‌، كه‌ بمانه‌وێت ئاماژه‌ی پێبكه‌ین و باس له‌ سه‌رهه‌ڵدانی بكه‌ین . سه‌رهه‌ڵدان و پێگه‌ی رۆمانه‌ شیعر له‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا بۆپسپۆڕانی خۆی به‌جێده‌هێڵین، چونكه‌ ئه‌گه‌ر ده‌ستمان بۆ برد ئه‌وا له‌م كورته‌ نووسینه‌ی ئێمه‌دا مافی خۆی وه‌رناگرێت و سته‌می لێده‌كه‌ین، كه‌ره‌نگه‌ لێمان نه‌بوورن .
زاراوه‌ی ( رۆمانه‌ شیعر ) به‌ناوه‌كه‌یدا دیاره‌ كه‌ له‌ دوو لایه‌ن پێكدێت ئه‌وانیش : شیعر و رۆمانن . رۆمان له‌چه‌ند چیرۆكیك پێك دیت كه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ به‌ستراونه‌ته‌وه‌ وتوخمه‌كانی وه‌ك : كات و شوێن و دیالۆگ و ته‌كنیكی تێدایه‌ . رۆمانه‌ شیعر به‌ شیعر ده‌نووسرێت، هه‌ر بۆیه‌ هونه‌ره‌كانی شیعر زاڵترن له‌ نووسینه‌كه‌دا . ده‌توانین بڵێین بنه‌ماكانی شیعر زیاتر به‌ر چاو ده‌كه‌ون . له‌هه‌مانكاتدا بنه‌ماكانی رۆمان لێره‌شدا بوونیان هه‌یه‌ وله‌گه‌ڵ بنه‌ماكانی شیعر پێكه‌وه‌ رۆمانه‌ شیعرییه‌كه‌پێك ده‌هێنن .
زایر رۆژبه‌یانی نووسه‌رو ره‌خنه‌گر ده‌ڵێت : ( رۆمانه‌ شیعر هه‌مووبنه‌ماكانی شییعریی تێدا ره‌چاو كراون، هه‌ندێ جار به‌ كێش و سه‌روایشه‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌ زۆربه‌ی كاتیش زاتییه‌تی شیعری تێدا پارێزراوه‌ ) . له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌شیعر ده‌نووسرێت، بۆیه‌ زمانی شیعری ده‌یچنێت . زمانی شیعریش جیاوازی زۆری هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ شیعرییه‌تی زماندا .چونكه‌ زمانی شیعری پابه‌ندی بنه‌ماكانی شیعره‌ . ده‌توانێت به‌جوانی رووداوه‌كان به‌چه‌ند وشه‌و رسته‌یه‌ك كورت و چڕ بكاته‌وه‌و به‌وێنه‌وه‌ بۆ خوێنه‌ری باس بكات .

فه‌رهه‌نگی شیعری شاعیر
فه‌رهه‌نگی شیعریی سه‌باح ره‌نجده‌ر گه‌لێ ده‌وڵه‌مه‌نده‌، فره‌وگشتكیره‌ . نیشانه‌ی فراوانی و قووڵی مه‌ودای بیركردنه‌وه‌و رۆشنبیری شاعیره‌ . له‌م رۆمانه‌ شیعرییه‌دا ئه‌و ئاسته‌ به‌رزه‌مان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت، ده‌شزانین كه‌ شاعیر چه‌نده‌ ماندوو بووه‌ به‌ نووسینه‌وه‌ی ئه‌م رۆمانه‌ شیعرییه‌وه‌ :(قیژه‌ی یه‌كه‌مین كتێب، جزدانی ئارام به‌خشی دایكم، پاكه‌ت ده‌قوپێنمه‌وه‌، شار ده‌موچاوی ئاوڵه‌یی بووه‌، كات كۆیله‌ی رووداوه‌، ده‌سڕێژی هه‌ور، شاخی شوانان و كانیان، ده‌سرازه‌ی ریشه‌دارو به‌گوڵینگی پشت لانك، دڵه‌راوكێ لوولت نه‌دات، ترس له‌چێورمه‌ی گۆڕه‌كان، گوندی گه‌نجینه‌ی منداڵی، سه‌كۆی لاساری،پرچی په‌رتی منداڵی،چرای ژووری گه‌نجیم، شه‌ونمی گه‌رم، ته‌می ته‌ڕ، په‌نجه‌ی پڕ شیله‌، ئازاره‌كان پرشنگڕێژی ده‌كات،چاڵی بیر چوونه‌وه‌،بازه‌ زه‌مینییه‌كان، كۆڵان خه‌و چاوی كه‌واندووه‌، هه‌ور بنی مه‌مكی دانا، چاوی په‌نجه‌، تریفه‌ی عیشق، گه‌ڵای پڕتریقانه‌وه‌، چڵكی ناخ، دڵئاگابه‌ نه‌خلیسكێیت،ئێواره‌یه‌كی دڵگوشراو، جغاره‌ی ته‌مه‌ن، هه‌وری گه‌نجی، پیری نسرمه‌رۆژێكی زه‌رده‌، په‌نجه‌كانم به‌ربوونه‌وه‌،ده‌ستاڕ له‌ خه‌رمانی ئێسك گێڕان، خه‌وێكی كه‌روێشكی، تاسه‌ی ماڵئاوایی، كسپه‌ی ته‌نیایی، مووچڕكی خۆشه‌ویستی،به‌ژنی نیوه‌ڕۆ به‌لادا كه‌وتن، وه‌شاندنی زلله‌ی زریان، .. هتد ) . ئه‌مه‌ فه‌رهه‌نگه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كه‌ی سه‌باح ره‌نجده‌ره‌، كه‌ هه‌ر وشه‌یه‌كی ‌بیرو هۆشت بۆلای ده‌یان رووداو و لێكدانه‌وه‌ی جۆراو جۆر په‌لكێش ده‌كه‌ن .

زمانی شیعری
سه‌باح ره‌نجده‌ر خاوه‌نی زمانی شیعری تایبه‌تبه‌خۆیه‌تی، خوازه‌ی خه‌ڵكی تری تێدا نییه‌ . له‌به‌ر ئه‌وه‌ی وه‌ك پێشتر له‌ فه‌رهه‌نگه‌ شیعرییه‌كه‌یدا باسمان كرد، ئه‌و ده‌وڵه‌مه‌ندییه‌ وای كردووه‌ زمانه‌ شیعرییه‌كه‌ی ناسك و جوان بێت .
مناڵه‌كان بسپێرن به‌ ره‌نگ
ره‌نگیش به‌ وه‌فا و دۆستایه‌تی په‌لكه‌زێڕینه‌   ل6
په‌لكه‌ زێڕینه‌ دۆستێكی دڵسۆز و به‌وه‌فایه‌ له‌گه‌ڵگروی مرۆدا ساڵانه‌ له‌كاتو سات و واده‌ی خۆیدا دێته‌وه‌ بۆ سه‌ر دانی كردنی مرۆڤه‌كان، چاوه‌كان به‌ڕه‌نگه‌ زێڕینه‌ جۆراو جۆره‌كانی شادو خۆش ده‌كات . منداڵه‌كان وه‌ك ره‌نگه‌كان جوانن، پێویسته‌ به‌ ئه‌وان بسپێردرێن، به‌ڵكو له‌ ره‌نگ و په‌لكه‌زێڕینه‌وه‌ وه‌فا و دۆستایه‌تی فێر ببن .په‌لكه‌ زێڕینه‌ ده‌ستبه‌رداری ره‌نگه‌جوانه‌كانی خۆی نابێت، هه‌ر به‌ئه‌وانیشه‌وه‌ جوانه‌ .
لافاو له‌و جۆگه‌یه‌ نیشته‌وه‌
خوداناس بۆ ده‌ستنوێژ ده‌چنه‌ سه‌ری     ل7
له‌ ئاییندا وایه‌ كه‌ خوداناس له‌هه‌ر كوێیه‌ك بێ ئارامی و ئاسووده‌یی له‌وێیه‌ .بۆیه‌كاتێككه‌لافاو گه‌یشته‌ناو جۆگه‌ی خوداناسه‌كان ئارام بوویه‌وه‌ .
به‌ختیاری خدری زینده‌یه‌
چاوه‌كانی بنوقێنێت
خودا خۆی پیشان ده‌دات    ل10
بیرێكی سۆفیانه‌ له‌م كۆپله‌ و كۆپله‌ی پێشوودا بوونی هه‌یه‌ .واته‌ بیرێكی جوانی سۆفیانه‌ له‌لای شاعیر بوونی هه‌یه‌، باسی خدری زینده‌یه‌ . ره‌مزێكی ئایینییه‌ بۆ زیندوویی، بیروباوه‌ڕێكی وه‌ها له‌ناوخه‌ڵكدا هه‌یه‌ كه‌ به‌هانای خه‌ڵكێكه‌وه‌ ده‌چێت، خه‌ڵكانێك كه‌پێویستیان به‌هاوكاری ببێت . ده‌ڵێن: خدر هه‌تا رۆژی په‌سڵان زیندووه‌ . خدر پیاو چاكه‌، په‌روه‌رده‌ی خودایه‌، له‌لایه‌ن ئه‌وه‌وه‌پێگه‌یه‌ندراوه‌و تێگه‌یه‌ندراوه‌ . ‌له‌ سووره‌تی (كه‌هف) دا باسی موسا پێغه‌مبه‌ر و پیاو چاكێك‌ ده‌خوێنینه‌وه‌، ئا ئه‌و پیاو چاكه‌ خدری زینده‌یه‌ كه‌ له‌ موسای پێغه‌مبه‌ر زیاتر ده‌زانێت، موسا ده‌یه‌وێت له‌ئه‌وه‌وه‌ هه‌ندێ شتفێر ببێت . ئه‌م ئاماژه‌یه‌ی شاعیر به‌ خدری زینده‌ ئاماژه‌یه‌ به‌ژیری و به‌توانایی كه‌سی خوداپه‌رست ئه‌وه‌ش له‌ته‌سه‌وفدا، له‌لای سۆفییه‌كاندا بوونی هه‌یه‌ . واته‌ ئه‌و جۆره‌ژیره‌په‌روه‌رده‌ی بیروباوه‌ڕی سۆفییانه‌یه‌ .
منداڵیم له‌ راوه‌ماسی و كۆلاره‌هه‌ڵدان و هێلكه‌شكان داماڵدرا   ل14
منداڵ بۆخۆی ره‌وایی به‌ هه‌موو شتێك ده‌دات، هه‌موو هه‌ڵسوكه‌وتێك به‌ مافی خۆی ده‌زانێت، ئه‌میش له‌و روانگه‌یه‌وه‌ یاری كردووه‌، لاساری كردووه‌، هێلكه‌شكاندن یه‌كیكه‌ له‌ لاسارییه‌كان.
ساڵی حه‌فتاو پێنج كاتێگونده‌كه‌یان ده‌ڕووخێندرێت هه‌موو خه‌ون و خه‌یاڵه‌كانی لێداگیر ده‌كرێت و مه‌وداكه‌ی جارانی له‌به‌ر ده‌ست نامێنێت .
ئه‌م دنیایه‌
سێ به‌شی ئاوه‌
به‌شێكی زه‌وی،
منیش سێ به‌شم گوندی گه‌نجینه‌ی منداڵی
به‌شه‌كه‌ی دیكه‌ حه‌كایه‌تی پاڵه‌وانه‌كانی ده‌م ئاگردانی داپیره‌  ل21
به‌راوردێكی جوانی كردووه‌، فه‌لسه‌فه‌یشی تێدایه‌، گوند گه‌نجینه‌ی سێ به‌شی ژیانی منداڵییه‌تی، واته‌ : كانگای هه‌ڵسوكه‌وت و كرداره‌كانیه‌تی كه‌تایبه‌تن به‌كرداری رۆژ، به‌شه‌كه‌ی دیكه‌شی گوێگرتن بووه‌ له‌داپیره‌ كه‌ داستان و مه‌ته‌ڵی بۆگێڕاونه‌ته‌وه‌،كه‌تایبه‌تن به‌كرداری شه‌و .
شاره‌زایی شاعیر
لێره‌دا باس له‌ شاره‌زایی شاعیر له‌ كه‌ره‌سته‌كانی كاروبار و گیانداران و مه‌ڕو ماڵات وژینگه‌ی لادێ ده‌كه‌ین . شاعیر ژماره‌یه‌ك كه‌ره‌سته‌و گیاندارو باڵنده‌و دیارده‌مان پێده‌ناسێنێت وه‌ك :((لرفه‌ی ئاگر، بڵندایی چیا، ده‌شتایی رووت، گۆزه‌ شكاو، گوێچكه‌ ماسی، لافاوی جۆگه‌، جانه‌وه‌ر، لكه‌دار، دار شه‌خس،پووش، پنج، باز، ئه‌سپ، تاژی، به‌یانیانی به‌هار، زێوان، گۆماو، سه‌وسه‌ن و حاجیله‌، سه‌وزایی، داروپه‌ردووی هێلانه‌، بێچوه‌ قومری، خێوی كێوان، سه‌رماست، لانك، گۆپاڵ، په‌رژین، كه‌وی مه‌ند، نێرگزه‌ جاڕ، خاڵخاڵۆكه‌، بای په‌له‌، گوڵه‌ ئه‌ستێره‌، گورگ، هه‌ڵه‌ كۆك، كه‌ڵه‌كێوی، په‌رییان، بزنه‌كێوی، ریشۆڵه‌، گای چاو سوور، نسرم، بالیفی په‌ڕ، ماسیگره‌، كێڵگه‌ی لۆكه‌، خه‌ناوكه‌، ته‌خته‌شاخ، مۆرانه‌، ئێوارانی ناو بێستان، دێو، گوڵه‌گه‌نم، كارێز، هێلكه‌ی هه‌ڵۆ، شه‌وله‌بان، گورگانه‌ شه‌وێ، قه‌تێ، گوڵه‌ شه‌و بۆ، ره‌ز،شه‌ربه‌ئاو ))، ئه‌میش فه‌رهه‌نگێكی دیكه‌یه‌و پێشكه‌ش به‌ خوێنه‌رانی ده‌كات .

گوندی گه‌نجینه‌ی منداڵی
شاعیر به‌ ژماره‌ (44) جار رسته‌ی ( گوندی گه‌نجینه‌ی منداڵی ) له‌ شیعره‌كه‌دا به‌كار بردووه‌ . ئه‌مه‌ شانازیكردنێكه‌ له‌لایه‌ن شاعیره‌وه‌ به‌ ژیانی رۆژانی منداڵی له‌گونده‌كه‌یدا . جوانی بۆ چووه‌ كه‌ به‌ گه‌نجینه‌ی داناوه‌ . وه‌ك پێشتر باسی شاره‌زایی شاعیرمان كرد، ئه‌و شاره‌زاییه‌ی له‌ رۆژانی منداڵی له‌گونده‌وه‌ ده‌ست كه‌وتووه‌، شتگه‌لێكی ناسیوه‌ له‌وێ نه‌بوایه‌ به‌ئاسانی نه‌یده‌ناسین . ئه‌وه‌ش پابه‌ند بوونی شاعیر ده‌گه‌یه‌نێت به‌زێدی له‌دایك بوونییه‌وه‌ . شانازی به‌ژیانی منداڵی لادێوه‌ ده‌كات .
لێره‌دا ڕه‌سووڵ هه‌مزاتۆڤی شاعیری داغستانمان به‌بیر دێته‌وه‌ كه‌‌ شانازی به‌ گونده‌كه‌ی و داغستانه‌وه‌ كردووه‌كه‌ ده‌ڵێت: (تسادا به‌ناو كێڵگه‌و شیناییه‌كانتدا ده‌گه‌ڕێم و خووناوی فێنكی به‌ره‌به‌یان قاچی ماندووم ده‌شواته‌وه‌).
گوندی گه‌نجینه‌ی منداڵیم بۆ من هه‌موو شتێكه‌
نان و
شه‌راب و
ئومێد و
خه‌ون و
بنه‌ماڵه‌ و
خانه‌دانی    ل 8

یادگارییه‌كانی رۆژانی قوتابییه‌تی
له‌گه‌ڵگێڕانه‌وه‌ی یاده‌وه‌رییه‌كانی رۆژانی قوتابییه‌تی كه‌ره‌سته‌كانی قه‌تابخانه‌مان پێده‌ناسێنێت)قه‌ڵه‌م، ره‌نگ، كتێب، ته‌خته‌ره‌ش، پیت، وشه‌) . ئه‌مانه‌ شتگه‌لێكن كه‌ منداڵ بۆ یه‌كه‌مین جار پێیان ئاشناده‌بن بۆ هه‌میشه‌ له‌یاده‌وه‌رییاندا ده‌مێننه‌وه‌ .واته‌: شاعیر له‌ رۆمانه‌ شیعرییه‌كه‌یدا باسی یه‌كه‌به‌یه‌كه‌ی قۆناغه‌كانی ژیانی خۆی كردووه‌ . ته‌خته‌ره‌شی پۆلی یه‌كه‌می له‌لا شكۆداره‌ :
ئه‌ی هه‌قیقه‌ت
روونتر له‌ حه‌كایه‌ته‌كانی داپیره‌ و شكۆدار كردنی
ته‌خته‌ره‌شی یه‌كه‌مین پۆلی قوتابخانه‌ی گوندی گه‌نجینه‌ی منداڵیم   ل36


پیرۆزی باوك
باوك كه‌سه‌ مه‌زنه‌كه‌ویه‌كه‌م دروستكه‌ری خێزانه‌ . له‌ كورده‌واریدا پێی ده‌گوترێت ( كۆڵه‌كه‌ی ماڵ ) . مه‌رگی باوك یه‌كێكه‌ له‌گه‌وره‌ترین ئه‌و كاره‌ساتانه‌ی كه‌له‌چوارچێوه‌ی خێزاندا رووده‌دات .
مه‌رگی باوكی كاریگه‌ری له‌سه‌ر ده‌روونی داده‌نێت، بۆیه‌ به‌شیكی شیعره‌كه‌ی له‌سه‌ر باوكی و مه‌راسیمی به‌خاك سپاردنی باوكییه‌تی، زێوانیش به‌هۆی مه‌رگی باوكییه‌وه‌ هاتووه‌ته‌ ناوشیعره‌كه‌یه‌وه‌و شوێنێكی داگیر كردووه‌، تائه‌و ڕادده‌یه‌یی شیعره‌كه‌یشی به‌ناو ئه‌وه‌وه‌ ناوناوه‌. ئه‌وه‌تا خۆی كاریگه‌ری ئه‌و كاره‌ساته‌مان پێ ده‌ڵێت :
منداڵیم له‌ راوه‌ماسی و كۆلاره‌ هه‌ڵدان و هێلكه‌ شكان داماڵدرا   ل14
له‌ژیانی مرۆڤدا هه‌ندێ جار خه‌ون بینین، ئاماژه‌یه‌بۆ روودانی رووداوێك، چونكه‌په‌یوه‌سته‌ به‌توانا په‌نهانه‌كان و كاریگه‌رییه‌ ده‌روونییه‌كانه‌وه‌، له‌م خه‌ونه‌یشدا شتێك هه‌یه‌، كه‌ ئاماژه‌یه‌ بۆ رووداوێك شاعیر خه‌ونی بینیوه،‌ كه‌ ریزه‌ ددانێكی كه‌وتوونه‌، ئه‌وه‌ش وه‌ك ئاماژه‌یه‌كه‌ بۆ مردن، كه‌ بێگومانمردنی كه‌سێكی ئازیزی نزیكه‌ :
خه‌وێكی كه‌روێشكیم كرد
له‌ خه‌ونمدا ریزێك ددانم به‌ر بوونه‌وه‌
ده‌ڵێن ئازیزێكت
ده‌ست ده‌نێته‌په‌نجه‌وانه‌ی نسێ   ل48
لێره‌دا شاعیر زۆر به‌ ئه‌مه‌كانه‌ باسی مه‌زنی باوكیمان بۆ ده‌كات، به‌ڵكو وه‌ك ڕابه‌ری ماڵ وێنای ده‌كات:
باوكم پیاوێكی زۆر باش بوو
له‌ ناو دڵی تاوێره‌ به‌رد
ماڵێكی ساكاری رازاندبووه‌وه‌
رابه‌رایه‌تی له‌ناو ده‌كرد
خودای له‌گه‌ڵ    ل 60
ئه‌م شیعره‌ ئه‌و قسه‌یه‌ی ڕه‌سووڵ هه‌مزاتۆڤ مان به‌بیر دێنێته‌وه‌ كه‌ده‌ڵێت: (باوكم به‌هره‌یه‌كی تایبه‌تی له‌ دۆزینه‌وه‌ی گوڵی زۆرجوانی ئه‌و ڕێگایه‌ هه‌بوو).
ئه‌فسانه‌و داستان
له‌ هه‌موو كات و سه‌رده‌م و بارودۆخێكدا ره‌مز و ئه‌فسانه‌ كاریگه‌ری و قورسایی خۆیان هه‌بووه‌. ره‌مز و ئه‌فسانه‌ی خۆوڵاتی زۆرن، به‌ڵام هه‌مان كات ره‌مزو رووداوی گه‌لان سوودیان لێوه‌رگیراوه‌ . زۆرله‌ شاعیرانمان سوودیان له‌ داستان و ئه‌فسانه‌كان وه‌رگرتووه‌ . سه‌باح ره‌نجده‌ر باسی پیره‌ژنه‌ بكوژه‌كه‌ی فه‌رهاد ده‌كات، ئه‌و فه‌رهاده‌ی كه‌به‌ هۆی عیشقی (شیرین) ه‌وه‌ كه‌وته‌ كه‌ندنی بێستوونی مه‌زن و دواجار به‌ درۆیه‌كی ئه‌و پیره‌ژنه‌هه‌ر له‌و چیایه‌كۆتایی به‌ژیانی خۆی هێناوه‌ :
پیرێژنێك گره‌وی له‌گه‌ڵچیایه‌
ده‌می كوڵینگ بپه‌ڕێنێ
فه‌رهاد په‌یمان شكێن بكا   ل 55


ئه‌نجام
1_ به‌هه‌موو پیوه‌ره‌كان یه‌كه‌م رۆمانه‌ شیعری نووسیوه‌.    
2_ ره‌مزو ئه‌فسانه‌ی له‌ رۆمانه‌ شیعره‌كه‌یدا به‌كار بردووه‌.
3_ بیرێكی سۆفیگه‌رانه‌ له‌ ڕۆمانه‌ شیعره‌كه‌دا بوونی هه‌یه‌.
4_ تاكه‌ شاعیره‌ شانازی به‌ گونده‌كه‌یه‌وه‌ ده‌كات، كه‌به‌ گوندی گه‌نجینه‌ی منداڵی داده‌نێت.

سه‌رچاوه‌كان :
1-    قورئانی پیرۆز.
2-    دیوانی سه‌باح ره‌نجده‌ر _ به‌رگی یه‌كه‌م،چاپی یه‌كه‌م / 2018
3-     سه‌باح ره‌نجده‌ر _چوار كتێب له‌باره‌ی شیعره‌وه‌، گوتارو بیروڕای ئه‌ده‌بی، چاپی یه‌كه‌م، چاپخانه‌ی رۆشنبیری _ هه‌ولیر / 2019
4-    ڕه‌سووڵ هه‌مزاتۆڤ- داغستانی من، و. عه‌زیز گه‌ردی، به‌رگی یه‌كه‌م، به‌غدا،ساڵی/ 1985.
5_ سه‌ڵاح حه‌سه‌ن پاڵه‌وان - شیعری كراو‌ - له‌ئه‌زموونی شیعری نوێی كوردیدا، ده‌زگای ئاراس،هه‌ولێر،ساڵی/2010.
6-زاهیر رۆژبه‌یانی- شیعرییه‌ت له‌ده‌ره‌وه‌ی شیعر، ده‌زگای ئاراس،هه‌ولێر، ساڵی/2008،

© 2017 Hawler