تەمموز 10, 2020

"ماسكی مه‌رگی سوور" له‌ چیرۆكێكیدا

هاوار محە‌ممە‌د - هه‌ولێر

 

ئه‌م چیرۆكه‌ی ئالان پۆو هێنده‌ی باس له‌ خۆدزینه‌وه‌ له‌ مه‌رگ ده‌كات هێنده‌ باس له‌ حه‌تمیه‌تی مه‌رگ ناكات. مه‌رگ حه‌تمییه‌تی سروشتییه‌ و بۆ هه‌مووان به‌دیهییه‌، به‌ڵام له‌نێو حه‌تمیه‌ت و به‌داهه‌تیشدا درزێك، كه‌لێنێك هه‌یه‌ كه‌ دانه‌خراوه‌، درزێكی وه‌همی كه‌ ناوی ئومێده‌. مرۆڤ بۆ ئه‌وه‌ی به‌رگه‌ی مه‌رگ بگرێت ئه‌بێت له‌ حه‌تمیه‌ته‌وه‌ بیكات به‌ ڕێكه‌وت، له‌ ئاشناوه‌ بیكاته‌ بێگانه‌. گه‌ر مه‌رگ ڕێكه‌وت بێت ئه‌وا لایه‌نی كه‌م ئومێدی ئه‌وه‌ هه‌یه‌ به‌پێشبینیكردنی ڕێكه‌وته‌كه‌ مه‌رگ دوور بخرێته‌وه‌.

لای فرۆید جه‌نگ ئه‌م تێڕوانینه‌ ته‌قلیدییه‌ بۆ مه‌رگ تێك ده‌شكێنێت و مرۆڤ ده‌خاته‌وه‌ به‌رده‌می مه‌رگی خۆی، جه‌نگ ناچارمان ده‌كات دان به‌ مه‌رگی خۆماندا بنێین، چونكه‌ فه‌زاكه‌ به‌ ته‌واوه‌تی ده‌بێته‌ فه‌زای مردن و جوڵان له‌نێو تارماییه‌كانیدا. لای فرۆید جه‌نگ سه‌ر به‌ غه‌ریزه‌ی تاناتۆسه‌، غه‌ریزه‌ی وێرانكاری و خۆپه‌رستی و كینه‌. تاناتۆس هه‌ر یه‌كێتی و كۆبوونه‌وه‌یه‌ك له‌گه‌ڵ ئه‌وانی تردا هه‌ڵده‌وه‌شێنێته‌وه‌، ڕه‌گه‌زێكی خۆپه‌رست و ڕه‌ق و موشاغیب و تێكده‌ره‌، به‌رده‌وام به‌نێو خۆیدا چڕ ده‌بێته‌وه‌ و هه‌ر ڕه‌گه‌زێكی بێگانه‌ فڕێ‌ ده‌داته‌ ده‌ره‌وه‌ی سوبێكت. خۆشه‌ویستیش سه‌ر به‌ غه‌ریزه‌ی ئیرۆسه‌، غه‌ریزه‌ی ژیان و شارستانی و ئه‌خلاق. ئیرۆس ڕه‌گه‌زی كۆبوونه‌وه‌ و ئاشته‌وایی و كرانه‌وه‌یه‌ به‌سه‌ر ئه‌وانی دیكه‌دا، توخمێكی نه‌رم و گونجێنه‌ره‌ و بنه‌مای په‌یوه‌ندییه‌ ئینسانییه‌كانه‌ له‌گه‌ڵ كه‌سانی ده‌وروبه‌ردا. ئه‌م دوو غه‌ریزه‌یه‌ له‌ یه‌كتری دابڕاو نین و هه‌ر یه‌كێكیان به‌شێك له‌وی دیكه‌یان له‌ خۆیاندا هه‌ڵگرتۆته‌وه‌. له‌نێو خۆشه‌ویستیدا كینه‌یه‌كی شاراوه‌ هه‌یه‌ و پارچه‌یه‌ك له‌ تاناتۆس په‌ڕیوه‌ته‌ دڵییه‌وه‌، له‌نێو كینه‌یشدا خۆشه‌ویستییه‌كی نوستوو هه‌یه‌ و به‌شێك له‌ ئیرۆس دزه‌ی كردۆته‌ نێوییه‌وه‌. ئێمه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌دا خۆمان بگونجێنین و كه‌سانی ده‌وروبه‌رمان خۆشیان بوێین و خۆشمان بوێن، هه‌وڵی شاردنه‌وه‌ی غه‌ریزه‌ی تاناتۆس ده‌ده‌ین و له‌پشتی خۆمانه‌وه‌ ده‌یچه‌پێنین، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌وانی تر خۆشیان بوێین خۆپه‌رستی و ئه‌نانیه‌تی خۆمان له‌ژێر ماسكه‌وه‌ ده‌شارینه‌وه‌. لای فرۆید مه‌حاڵه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م دوو غه‌ریزه‌یه‌ باس له‌ مه‌رگ بكرێت.

"ئێدگار ئالان پۆو" له‌ چیرۆكێكیدا به‌ ناوی "ماسكی مه‌رگی سوور" حیكایه‌تێك ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ پوخته‌یه‌كه‌یه‌تی: له‌ نێو شاردا په‌تایه‌كی نا ئاسایی مه‌رگی سوور [تاعون] بڵاو بۆته‌وه‌ و ته‌نیا به‌ نیو كاتژمێر تووشبووه‌كه‌ ده‌كوژێت، كاتێك نیوه‌ی خه‌ڵكی شاره‌كه‌ به‌م تاعونه‌ ده‌مرن، ئه‌میر (پرۆسپرو) بۆ خۆپاراستن و هه‌ڵهاتن له‌ مه‌رگ له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێك له‌ داروده‌سته‌ متمانه‌ پێكراوه‌كانیدا بۆ یه‌كێك له‌ دێره‌ كۆنه‌كانی شاره‌كه‌ هه‌ڵدێن، دێره‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ئه‌ندازه‌یی زۆر ورد و توندوتۆڵ دروست كراوه‌ كه‌ دزه‌كردنی هه‌ر شتێك له‌ ده‌ره‌وه‌ی دێره‌كه‌ بۆ ناوه‌وه‌ی دێره‌كه‌ مه‌حاڵه‌، دێره‌كه‌ زیاتر له‌ قه‌ڵا ده‌چێت. پاش پێنج مانگ ژیانی ئاسایی له‌نێو دێره‌كه‌دا، جه‌نابی ئه‌میر بۆ دوورخستنه‌وه‌ی تارمایی مه‌رگ له‌ زه‌ینی داروده‌سته‌كه‌یدا، بڕیار ده‌دات ئاهه‌نگێك بۆ سه‌رگه‌رمی ڕێك بخات و سه‌ماكاره‌كان سه‌ما بكه‌ن و شه‌راب ناو دێره‌كه‌ بكاته‌ فه‌زای مه‌ستی. له‌ كاتی ئاهه‌نگه‌كه‌دا ده‌نگ و باس وا بڵاوده‌بێته‌وه‌ كه‌سێكی بێگانه‌ و نائاسایی به‌ ماسكێكی سووره‌وه‌ دزه‌ی كردۆته‌وه‌ ژووره‌وه‌. به‌هه‌حاڵ ئه‌وه‌ی دزه‌ی كردۆته‌ نێو دێره‌كه‌وه‌ مه‌رگ خۆیه‌تی، مه‌رگی سوور، تاعون.
سیگمۆند فرۆید له‌ كتێبی "خۆشه‌ویستی و جه‌نگ و ژیار و مه‌رگ"ـدا تێزێكی نزیك له‌ بۆچوونه‌كه‌ی ئالان پۆو ده‌خاته‌ ڕوو. لای فرۆید ئه‌گه‌رچی مه‌رگ مه‌رگی ئێمه‌یه‌ به‌ڵام ته‌نیا وه‌ك مه‌رگی ئه‌وانی دیكه‌ بیری لێ‌ ده‌كه‌ینه‌وه‌. واته‌ له‌ قووڵایی ناخمانه‌وه‌ پێمان وا نییه‌ كه‌ ده‌مرین، نه‌مری له‌ نائاگایی هه‌ر یه‌كێكماندا نووستووه‌. ئێمه‌ له‌ ژیانی ڕۆژنه‌ماندا وا ڕاهاتووین مه‌رگ بكه‌ین به‌ ڕێكه‌وتێك كه‌ به‌هۆی ڕووداوێك، درمێك، حاڵه‌تێكی كوشنده‌ی كتوپڕ یان پیرییه‌وه‌ ڕووده‌دات، به‌م فێڵه‌ مردن له‌ زه‌ینی خۆمان دوورده‌خه‌ینه‌وه‌ و بیری لێ‌ ناكه‌ینه‌وه‌. مرۆڤ بوێری ئه‌وه‌ی نییه‌ تا ده‌می سه‌ره‌مه‌رگ تارمایی مه‌رگ ببینێت. هه‌ر كاتێك سێبه‌ری مه‌رگ بكه‌وێته‌ سه‌رمان بیر له‌ شتگه‌لێك ده‌كه‌ینه‌وه‌ كه‌ زیاتر به‌ ژیانه‌وه‌ گرێمان ده‌ده‌نه‌وه‌. فرۆید پێی وایه‌ ئه‌ده‌ب وشانۆ و ئه‌فسانه‌ی پاڵه‌وانه‌ نه‌مره‌كان جۆرێكن له‌ قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی مه‌رگ. خۆی ده‌ڵێت: (ته‌نیا له‌ ئه‌ده‌بدایه‌ ده‌توانین به‌ سه‌لامه‌تی بچینه‌ نێو هه‌موو ئه‌زموونه‌كانی ژیانه‌وه‌ و لێیشی ده‌ربچین، بێ‌ ئه‌وه‌ی ژیانمان هیچ زیانێكی به‌ر بكه‌وێت).
به‌ بڕوای فرۆید مرۆڤی سه‌ره‌تایی به‌هۆی جه‌سته‌ی كوژراوی دوژمنه‌كه‌یه‌وه‌ نه‌بووه‌ كه‌ نیگای له‌ مه‌رگ گرتووه‌، مه‌رگی دوژمن ئه‌و مه‌ته‌ڵه‌ نه‌بووه‌ كه‌ بگاته‌ زه‌ینی مرۆڤی سه‌ره‌تایی، ئه‌و ته‌نیا سه‌ركه‌وتنی مه‌به‌ست بووه‌ و هیچی تر. ئه‌وه‌ی وای له‌م مرۆڤه‌ كردووه‌ بیر له‌ مه‌رگ بكاته‌وه‌ مه‌رگی ئازیزه‌كانی بووه‌، مه‌رگی ئه‌و كه‌سه‌ نزیكانه‌ی خۆشیویستوون. به‌هۆی مه‌رگی ئه‌م ئازیزانه‌وه‌ هه‌م مه‌رگی قه‌بووڵ كردووه‌ و هه‌م ڕه‌تی كردۆته‌وه‌. ئازیزه‌كان به‌شێك بوون له‌ خۆی و له‌مه‌دا خۆشیویستوون، هه‌مان كاتیش وه‌ك بێگانه‌یه‌ك له‌ ده‌ره‌وه‌ی ماونه‌ته‌وه‌، وه‌ك جه‌سته‌یه‌كی غه‌ریب كه‌ ناتوانن به‌ ته‌واوی تێكه‌ڵ ببن، ئه‌م به‌شه‌ تێكه‌ڵنه‌بووه‌ ئه‌و به‌شه‌ بووه‌ كه‌ مرۆڤی سه‌ره‌تایی كینه‌ی لێ‌ هه‌ڵگرتووه‌. ئه‌م به‌شه‌ هه‌میشه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ ماوه‌ته‌وه‌، مه‌رگ له‌م به‌شه‌وه‌ ئه‌م ئازیزانه‌ی ڕفاندووه‌، مردنی ئه‌م ئازیزانه‌ تامی مه‌رگی به‌م مرۆڤه‌ چه‌شتووه‌، مه‌رگ بۆی بووه‌ به‌ مایه‌ی غه‌م و په‌رێشانی و له‌مه‌یشه‌وه‌ به‌ره‌و مه‌رگی خۆیشی سه‌رنجی ڕاكێشاوه‌. بیركردنه‌وه‌ له‌ مه‌رگی خۆی مایه‌ی داننان به‌ مه‌رگی خۆیدا نه‌بووه‌، چونكه‌ به‌وه‌ دڵدانه‌وه‌ی خۆی كردووه‌ كه‌ ئازیزه‌كانی هه‌میشه‌ وه‌ك غه‌ریبه‌یه‌كیش له‌ده‌ره‌وه‌ی ڕاوه‌ستاون، ئه‌م به‌ ته‌واوی درێژكراوه‌ی ئه‌وان نییه‌، شتێك له‌مدا هه‌یه‌ بریتی نییه‌ له‌وان، بۆیه‌ مه‌رگیشیان مه‌رگی ئه‌م نییه‌. ئه‌م نكوڵی كردنه‌ له‌ مه‌رگ درێژبۆته‌وه‌ بۆ ڕه‌تكردنه‌وه‌ی مه‌رگ وه‌ك كۆتایی ژیان. مرۆڤ هه‌میشه‌ ترسی له‌م كۆتاییه‌ هه‌یه‌، ئه‌بێت كۆتایی به‌ به‌رده‌وامی دوابخرێت، بۆیه‌شه‌ مه‌رگ وه‌ك خاڵی په‌ڕینه‌وه‌ لێره‌وه‌ بۆ ئه‌وێ‌، له‌ نزمه‌وه‌ بۆ به‌رز، له‌م دنیا بۆ ئه‌و دنیا، له‌ وه‌همه‌وه‌ بۆ حه‌قیقه‌ت، له‌ سێبه‌ره‌وه‌ بۆ ڕه‌نگ سه‌یر كراوه‌: واته‌ نه‌مریی.
به‌ بڕوای فرۆید له‌نێو نائاگایی مرۆڤی مۆدێرندا هێشتا مرۆڤی سه‌ره‌تایی ده‌ژی، هه‌مان هه‌ڵوێست له‌ به‌رامبه‌ر مه‌رگ خۆی دووپات ده‌كاته‌وه‌، نائاگایی گۆڕانكارییه‌كی ئه‌وتۆی به‌سه‌ردا نه‌هاتووه‌، غه‌ریزه‌كانیش وه‌ك خۆیان ده‌مێننه‌وه‌. مردن نه‌فییه‌، نائاگاییش هه‌رگیز نه‌فی ناناسێت، په‌یوه‌ندییه‌كی له‌گه‌ڵ نه‌فیدا نییه‌ و هه‌ر ئه‌مه‌یشه‌ له‌ پشت كرده‌ی پاڵه‌وانێتییه‌وه‌. لای فرۆید پاڵه‌وان كه‌سێك نییه‌ كه‌ بڕیارێكی عه‌قڵی له‌باره‌ی ژیان و مه‌رگی خۆیه‌وه‌ دابێت و پێی وابێت هه‌ندێك ئایدیاڵ هه‌ن له‌ ژیان به‌نرخترن و له‌م پێناوه‌شدا شایه‌نی ئه‌وه‌ن سه‌ركێشی به‌ ژیانی خۆته‌وه‌ بكه‌یت. پاڵه‌وان دان به‌وه‌دا نانێت كه‌ مه‌رگ كۆتایی ژیانه‌، پاڵه‌وانێتی لای فرۆید كرده‌یه‌كی غه‌ریزیی خۆڕسكه‌ كه‌ له‌ نائاگاییه‌وه‌ دێته‌ ده‌رێ‌ و باكی به‌ مه‌رگ نییه‌. غه‌ریزه‌ له‌ مه‌رگ بێ‌ ده‌روه‌سته‌، ترسیش له‌ مه‌رگ ئه‌گه‌رچی ترسێكی به‌رده‌وامه‌، شتێكی لابه‌لایشه‌ و له‌ جێیه‌كی دیكه‌وه‌ هاتووه‌، له‌ هه‌ستێكه‌وه‌ كه‌ پێ ده‌وترێت (هه‌ستكردن به‌ تاوان). هه‌ستكردن به‌ تاوان له‌و پارادۆكسه‌وه‌ دروست ده‌بێت كه‌ له‌نێوان نائاگایی و كرده‌ی واقیعیدایه‌، به‌ مانایه‌كی تر له‌نێوان واقیع و بنه‌مای واقیعدایه‌. نائاگایی مه‌رگدۆسته‌ و ته‌نیا بیر له‌ كوشتن ده‌كاته‌وه‌ و حه‌ز به‌ مردنی ئه‌وانی دی ده‌كات و چێژی لێ‌ وه‌ردره‌گرێت، به‌ڵام له‌ واقیعدا ئه‌م كرده‌یه‌ ئه‌نجام نادات و غه‌ریزه‌ی ژیان دژی ئه‌م چێژه‌ ده‌وه‌ستێته‌وه‌، چونكه‌ نایه‌وێت خۆشه‌ویستی كه‌سانی دی له‌ ده‌ست بدات، بۆیه‌ كینه‌ و خۆشه‌ویستی ده‌بنه‌ دووانه‌ی یه‌كتری. هه‌ستكردن به‌ تاوان له‌و جیاوازییه‌دایه‌ له‌نێوان حه‌زی شاراوه‌ی نائاگایی و ڕه‌فتاری واقیعیی ڕۆژانه‌دا دروست ده‌بێت. به‌م جۆره‌یش غه‌ریزه‌ی مه‌رگ ده‌بێته‌ تارماییه‌كی نادیار، له‌كاتی جه‌نگدا ئه‌م تارماییه‌ به‌ قورسی خۆی ده‌رده‌خاته‌وه‌ و زێده‌ڕه‌وی له‌ ترسناكییه‌كه‌ی خۆیدا ده‌كات. ئه‌وه‌ بۆیه‌ فرۆید ده‌ڵێت "جه‌نگ وه‌همی ئاشتی له‌نێو ده‌بات".

© 2017 Hawler