تەمموز 10, 2020

دژه‌باوه‌كان له‌ شیعری هاوچه‌رخی كوردیدا

 خالید عه‌بدل   -   بەشی سێیەم

 

شیعری ( ئه‌م كووله‌كانه‌ ئه‌شكێنم ) كه‌ شیعرێكی درێژ و كاریگه‌ره‌ له‌ دیوانه‌كه‌دا، سه‌ره‌ڕای ناونیشانه‌كه‌ كه‌ له‌مه‌وبه‌ر باسمان لێوه‌ كردووه‌، ئه‌م شیعره‌پڕه‌ له‌لادانی زمان ئه‌مانه‌ی خواره‌وه‌ به‌شێكیانن :
ژیانی من
چڵی ئاگر و چرۆی پشكۆ ئه‌گرێ ل 48-49
لمی ئه‌م بیابانه‌ كه‌فاوییه‌ ئه‌ڕژێنمه‌
گلێنه‌ی
ئه‌و تارماییانه‌ی
كه‌ ده‌رگاكان دائه‌خه‌ن ل 49 – 50
تاریكایی بخزێننه‌ ئه‌و شووشانه‌وه‌
كه‌ به‌ تیشكی مناڵه‌كانتان
دروستی ئه‌كه‌ن ل 50
به‌و كۆتره‌م وت كه‌له‌ سه‌ر
مناره‌ی مزگه‌وتێكی وێرانا
شاباڵه‌كانی رائه‌وه‌شاند
چیت پێیه‌ !؟
وتی : لقێك به‌فر ل 51
زامی بارانه‌كان ل 53
باوه‌شی ماندووی
پڕه‌ له‌ شالقی هه‌تاو ل56
به‌و نموونانه‌ی سه‌ره‌وه‌دا بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت ئه‌م شیعره‌پڕه‌ له‌ شتگه‌لی نوێ، شتگه‌ڵێكی سه‌رنجڕاكیشی وا كه‌پێویسته‌ هه‌ڵوێسته‌یان له‌سه‌ر بكرێت . به‌ وردی ته‌ماشایان بكرێت . چونكه‌ ئه‌م شاعیره‌ شتی باو و ئاساییمان پێ ناڵێت، به‌ڵكو داهێنانمان پیشان ده‌دات . كارگه‌لێكی كردووه‌ئه‌وانه‌یپێش ئه‌و ده‌ستیان بۆ نه‌بردووه‌، نه‌یان وێراوه‌ هه‌ر به‌لایشیدا بڕۆن .
له‌ شیعری ( هه‌ڵبه‌ستێكی تازه‌ له‌چه‌ند پشكۆیه‌كی سوور ) دا چه‌ند نموونه‌یه‌كی دیكه‌ش هه‌ن :
وه‌ك سێبه‌ری ئاو
رووناكی هه‌ڵیان ئه‌مژێ ل60
له‌ژه‌نگی به‌فری ره‌شی چاوه‌نواڕیدا
هه‌ڵئه‌وه‌رێ ل60
له‌پشت هه‌تاوی بێگه‌ڵای
نوقمی سه‌هۆڵی فرمێسك و ئازارا
كه‌ف و كوڵی تینوێتیم
هه‌ر دانامركێ ل 62
ناونیشانی شیعره‌كه‌ ئاوهایه‌ : ( لقی شه‌و هه‌تاو ئه‌گرێ ) ل 73، له‌ كۆتایی شیعره‌كه‌یشدا ده‌ڵێت :
ئه‌و كرمانه‌ی ئه‌یانه‌وێ
گه‌ڵای ئاگره‌كه‌مان هه‌ڵوه‌رێنن ل 74
ناونیشانی شیعرێكی تریشی ئاوهایه‌ : ( گه‌ڵای خوێ ئه‌وه‌رێ ) . ل 74، له‌ كۆتایی شیعره‌كه‌دا ده‌ڵێت :
وا تفه‌نگه‌كه‌م گۆرانیت بۆ ئه‌ڵێ ل 76
ئه‌نجام
ده‌توانین بڵێین :
1- دیوانی خواو شاره‌ بچكۆله‌كه‌مان سه‌ره‌تای هه‌نگاونان بوو بۆ ئه‌ده‌بی كوردی بۆ رزگار بوون و یاخی بوون له‌ شێوازی كۆن، له‌ فۆرم و ناوه‌ڕۆكدا .
2-زمانی شیعری شاعیر، وێنه‌ی شیعری نوێی، ناونیشانی شیعره‌كانی،بیروبۆچوونه‌ نوێیه‌كانی، دژایه‌تی بیرو بۆچوونه‌ كۆنه‌كان، ره‌تكردنه‌وه‌ی نه‌ریته‌ ئه‌فسانه‌ییه‌كان، هه‌موو ئه‌وانه‌توانای داهێنه‌رانه‌ی شاعیر ده‌گه‌یه‌نن .
3-یه‌كه‌م كه‌سه‌ كه‌ ده‌قی كراوه‌ی نووسیوه‌.
سه‌رچاوه‌كان :
1-خواو شاره‌ بچكۆله‌كه‌مان – شیعر، له‌تیف هه‌ڵمه‌ت، ساڵی چاپ / 1970
2رووبه‌روو له‌گه‌ڵ له‌تیف هه‌ڵمه‌تدا_ دیدار : شه‌مێران سلێمان، كتێبی ئاراس،ژماره‌ : 1109، هه‌لیر، چاپخانه‌ی ئاراس، چاپی یه‌كه‌م، سالی / 2011
3 نازك الملائكة – قضایا الشعر المعاصر، دار الملاین ، الطبعة الرابعة عشرة / 2007

فه‌رهاد شاكه‌لی
فه‌رهاد شاكه‌لی ئه‌ندامێكی گرووپی كفرییه‌، وه‌ك پێشتر گوتمان ئه‌و گرووپه‌ به‌ماوه‌یه‌ك پێش روانگه‌ سه‌ریان هه‌ڵداوه‌ و هه‌وڵه‌كانیان خستووه‌ته‌گه‌ڕ بۆ نوێ كردنه‌وه‌ی شێوازو ناوه‌ڕۆكی شیعری كوردی . بۆچوونه‌ ناو دنیای شیعری ئه‌م شاعیره‌و وردبوونه‌وه‌و توێژینه‌وه‌ له‌ زمانی شیعری و وێنه‌ی شیعری و مۆسیقای شیعری و ره‌تكردنه‌وه‌ی شێوازه‌كانی شیعر نووسینی پێش خۆی هه‌ندێ جورئه‌ت نواندنی دیكه‌ له‌لایه‌ن شاعیره‌وه‌، ده‌بێ به‌سه‌رنجێكی ورد قسه‌‌له‌ سه‌ر هه‌نگاوه‌كانی و شێوازه‌ شیعرییه‌كه‌ی بكه‌ین .ئه‌م قسه‌كردنه‌ی ئێمه‌ ته‌نها له‌سه‌ر شیعره‌كانی ناو دیوانی یه‌كه‌می شاعیره‌ كه‌ به‌ناوی ( پرۆژه‌ی كوده‌تایه‌كی نهێنی ) یه‌ كه‌ له‌ ساڵی ( 1973 ) دا به‌چاپی گه‌یاندووه‌ .
بۆنووسین له‌سه‌ر فه‌رهاد و شیعر و شێوازی شیعری ئه‌و، هه‌روه‌كو گوتم، ده‌بێچاپی یه‌كه‌می دیوانه‌ شیعری ( پرۆژه‌ی كوده‌تایه‌كی نهێنی ) له‌به‌ر ده‌ستی خۆماندا دابنێین و له‌به‌رگه‌وه‌ و له‌ ناونیشانی دیوانه‌كه‌وه‌ ده‌ست پێبكه‌ین و بچینه‌ ناو دیوانه‌كه‌یه‌وه‌ كه‌ به‌ر له‌ شیعره‌كان نووسیویه‌تی : (پێشكه‌شه‌ به‌وه‌ی نازانم كێیه‌ ؟ له‌ كوێیه‌ ؟ چۆنه‌ ؟ به‌ڵام هه‌ر به‌دوایدا وێڵم ).
پرۆژه‌ی كوده‌تاكه‌ی شاعیر نهێنییه‌، نهێنییه‌كه‌ش له‌ خوێندنه‌وه‌ی شیعره‌كاندا به‌ده‌ر ده‌كه‌وێت . ئه‌و پێشكه‌شكردنه‌یش كارێكی ناوازه‌یه‌، به‌ڕاستی سه‌رنج راده‌كێشێت و هه‌ڵوێسته‌ به‌خوێنه‌ر ده‌كات، سۆسه‌ ده‌خاته‌ دڵیه‌وه‌، ده‌ڵێت : ده‌بێ ئه‌و كه‌سه‌ كێ بێت ؟ مرۆڤه‌ ؟ واته‌ ئافره‌تێكه‌، كه‌ زۆرجار بیری خوێنه‌ر هه‌ر به‌و ئاقاره‌دا ده‌ڕوات ..یاره‌نگه‌ شتێكی نادیار بێت، زۆر كه‌متر بیری به‌لای ته‌سه‌وفدا ده‌چێت كه‌ ره‌نگه‌ ئه‌وه‌بۆ خودابێت، یاره‌نگه‌ شێخێكی ته‌ریقه‌ت بێت . له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ شاعیر له‌و دیوانه‌دا هه‌ندێ شتی دژ به‌ئه‌و بۆچوونه‌مان له‌شیعره‌كانیدا به‌ر دیده‌ ده‌كه‌ون، بۆیه‌ ده‌ڵێین : هه‌رگیز وانییه‌ ئه‌وه‌ به‌ڵگه‌یه‌كه‌ له‌و شیعره‌دا هه‌یه‌، كه‌وانییه‌.
شیعره‌كانی دیوانی ( پرۆژه‌ی كوده‌تایه‌كی نهێنی ) به‌سه‌ر دوو به‌ره‌دا دابه‌ش بوونه‌، شیعری (دڵداری و سیاسی ). وه‌ك خۆی ده‌ڵێت : (به‌شێكیان پێوه‌ندی به‌ ده‌ربڕینی گه‌نجێكی یاخییه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌چۆن بیری له‌ كۆمه‌ڵگه‌ و مرۆڤ و سیاسه‌تی سه‌رده‌می خۆی كردۆته‌وه‌ )
شیعره‌كانی فه‌رهاد شاكه‌لی له‌چاو شیعری شاعیرانی هاوسه‌رده‌می چڕ و پڕتر و مانادارترن . .
پرۆژه‌ی كوده‌تایه‌كی نهێنی
(پرۆژه‌ی كوده‌تایه‌كی نهێنی ) ناونیشانی یه‌كه‌مین كتێبی شاعیره‌ كه‌ ساڵی 1973 به‌چاپی گه‌یاندووه‌ . له‌ دیمانه‌یه‌كی تایبه‌تیدا سه‌باره‌ت به‌م ناونیشانه‌ لێم پرسی : بۆچی كوده‌تا ؟ ئه‌مه‌چپرۆژه‌یه‌كه‌ناوه‌كه‌ی كوده‌تایه‌ ؟!
له‌ وه‌ڵامدا گوتی :( ئه‌و ماوه‌یه‌چ من و چ له‌تیف حه‌زمان له‌، ناوێك، یا ناونیشانێك ده‌كرد، ته‌قینه‌وه‌ بێت، شتێكی جیاواز بێت . هه‌ر چه‌نده‌ كوده‌تا خۆی توند و تیژییه‌، به‌ڵام من كوده‌تای سه‌ربازیم نه‌كردووه‌، به‌ڵكو كوده‌تای شیعریم كردووه‌) . به‌ڕاستی كوده‌تای كرد . كوده‌تایه‌كی شیعری به‌رپا كرد، سه‌ركه‌وتنێكی گه‌وره‌یشی به‌ده‌ست هێنا .
هه‌ر له‌ئه‌و دیمانه‌یه‌دا پێی گوتم :له‌تیف حامیدی چیرۆكنووس كه‌ناونیشانه‌كه‌ی بینی پێی گوتم: (خۆزگه‌ ئه‌و ناونیشانه‌ من بمنووسیبایه‌ ) . له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خۆی مامۆستای زمانی عه‌ره‌بی بوو ده‌م و ده‌ست ناوه‌كه‌ی كرد به‌ عه‌ره‌بی ( مشروع انقلاب السری )، چه‌ند جارێك له‌به‌ر خۆیه‌وه‌گوتییه‌وه‌.

به‌یاننامه‌ی شێته‌كان
پێم گوت : ئێوه‌ له‌گه‌ڵ له‌تیف هه‌ڵمه‌ت، دوو لاوی سه‌ركه‌ش بوونه‌، زۆر كاری سه‌یر و سه‌مه‌ره‌تان ئه‌نجام داوه‌، له‌وانه‌ ( به‌یاننامه‌ی شێته‌كان ) تان ده‌ركردووه‌، پێم خۆشه‌ بزانم ئه‌و به‌یاننامه‌یه‌تان چۆن ده‌ركرد ؟!
گوتی : ( به‌یاننامه‌ی شێته‌كان ) مان له‌ كه‌ركووك له‌ماڵی له‌تیف حامیدی چیرۆكنووس شه‌و كاتی نووسن له‌سه‌بان نووسیمانه‌وه‌ . نه‌مان هێشت كاك له‌تیف حامید پێی بزانێت، چونكه‌گوتمان ئه‌گه‌ر پێی بزانێت، یا ره‌تی ده‌كاته‌وه‌، یان ده‌ستكاری ده‌كات و ئه‌و سا ره‌نگه‌ به‌دڵی ئێمه‌ نه‌بێت، یان ڕه‌نگه‌ هه‌ر له‌نووسینی په‌شیمانمان بكاته‌وه‌. به‌ده‌ستنووس بیست دانه‌مان لێی نووسییه‌وه‌ و بۆ سبه‌ینێله‌ كۆنگره‌ی (یه‌كێتی نووسه‌رانی كورد) بڵاومان كرده‌وه‌.

جورئه‌ت نواندن و خۆشه‌ویستی
هه‌تا ئه‌و رۆژگاره‌ هیچ شاعیرێكی كورد ئه‌و جورئه‌ته‌ی نه‌كردووه‌ كه‌ناوی خۆشه‌ویسته‌كه‌ی (دڵداره‌كه‌ی ) به‌تاكه‌پیتێكیش بنووسێت، به‌ڵام فه‌رهاد دژه‌ باوییه‌كه‌ی ئه‌و جورئه‌ته‌ی پێداوه‌ كه‌ ناوی خۆشه‌ویسته‌كه‌ی به‌ ئاشكرا بنووسێت، كه‌ ناوی ( ئه‌مه‌ل) بووه‌ . له‌ژێر شیعری ( گۆرانی .. ناسۆر ...بۆكێ وتران ؟ ) نووسیویه‌تی پێشكه‌شه‌ به‌(ئه‌مه‌ل)، پێی گوتم ئه‌مه‌ل ئه‌و كچه‌ بوو كه‌ خۆشم ده‌ویست.
حه‌مه‌سه‌عید حه‌سه‌ن ده‌ڵێت : ( شاعیر ئه‌گه‌ر سوور بشزانێت، به‌نووسینی شیعرێك،ژیانی ده‌كه‌وێته‌ مه‌ترسی راسته‌قینه‌وه‌، هه‌ر ده‌ینووسێت ) ، فه‌رهاد شاكه‌لیش شاعیرێكی راسته‌قینه‌بووه‌، بۆیه‌ نه‌ترساوه‌و ئه‌و شیعره‌ی نووسیوه‌ و ناوی ئه‌و كه‌سه‌یشی له‌ژێر ناونیشانی شیعره‌كه‌دا نووسیوه‌ كه‌ خۆشی ویستووه‌ .
به‌ شیعره‌ دڵدارییه‌كانیدا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ خۆشه‌ویستی كردووه‌ . به‌‌و شیعره‌ی كه‌ بۆ (ئه‌مه‌ل) ی نووسیوه‌ زیاتر بۆمان روون ده‌بێته‌وه‌. خۆی ده‌ڵێت : ( له‌ته‌مه‌نێكی كرچ و كاڵدا كچێكم خۆش ویست و ئه‌و پێوه‌ندییه‌ سێچوار ساڵی خایاند . به‌شێك له‌ شیعره‌ دڵدارییه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌م بۆ ئه‌و نووسیون، به‌ڵام به‌ هۆی خه‌باتی سیاسییه‌وه‌ ئه‌ویشم به‌ جێ هێشت و ئیتر نه‌مبینییه‌وه‌ . دوای بیست و پێنج ساڵچوومه‌وه‌ بۆ ئه‌و گه‌رمیانه‌، بیستم كه‌ دوومانگێك له‌وه‌و به‌ر كۆچی دوایی كردبوو . یادی به‌خێر و رۆحی شاد بێت )

فه‌رهه‌نگی شیعری شاكه‌لی
به‌هۆی زۆر خوێندنه‌وه‌و ئاگاداری و شاره‌زایی له‌ ئه‌ده‌بی گه‌لاندا، شاعیر زانیویه‌تی ئه‌ركی شیعر چییه‌ . شیعر چێژ و سۆزه‌، ده‌بێت چێژ ببه‌خشێت، سۆز بجووڵێنێت . ئه‌مه‌ی كه‌ ده‌یڵێین له‌ ناو شیعره‌كانیدا بوونی هه‌یه‌ . به‌ هۆی ئه‌و شاره‌زاییه‌وه‌ شته‌ جوانه‌كانی ئه‌و رۆژگاره‌ و شته‌ دزێوه‌كانیش باس ده‌كات و خه‌ڵك له‌شته‌دزێوه‌كان ئاگادار ده‌كاته‌وه‌، تا خه‌ڵك، خوێنه‌ر، قینی له‌ شته‌ قێزه‌ون و دزێوه‌كان ببێته‌وه‌، كه‌ بریتین له‌ كرداره‌ نامرۆڤانه‌كانی رژێم، چونكه‌دوژمنی هه‌مان سه‌رچاوه‌.گه‌ل و نه‌ته‌وه‌یه‌، ئه‌وانه‌یشی له‌ شیعره‌ سیاسییه‌كانیدا به‌رجه‌سته‌كردوون .
وشه‌ی داهێناوه‌ و له‌ رسته‌ شیعرییه‌كاندا له‌پاڵ وشه‌ ساده‌كاندا دای ناون و شیعری جوانی لێپێكهێناون .وه‌ك :(شه‌وی شه‌پۆلدار، ئه‌ندێشه‌ی ته‌ڕ، ئاگری حه‌زێكی قورس،دورگه‌ی سه‌هۆڵی خنكاو، په‌رده‌ی ناسۆر ئه‌سووتێنێ، چزووی دڕك، روومه‌تی ئاوێنه‌، توێی شه‌وی گۆرانی،راوی په‌پووله‌ی تریفه‌ی پێكه‌نین، له‌گێژه‌نه‌ی شه‌وی چاوه‌ڕوانیمانا، دڵی هه‌وری به‌زه‌ییمان، روومه‌تی وێنه‌كانمان، بووكی ئه‌ندێشه‌ و تاسه‌، ده‌ریای چاوی بێبوار، شه‌و بۆی وشه‌ی پاراو، وێنه‌ی شێواوی گۆمی بیره‌وه‌ری ئاره‌زووم گریا بۆ كه‌ناری گیان،ئاوسی داخ و یادگاری تاڵ، كوێستانی سپی و نه‌رمی شان، سه‌ما چه‌قۆی ناو برینه‌، شه‌پۆلی شه‌و ماچتان ئه‌كا، له‌گه‌نجینه‌ی مانگی چاوتا ئه‌له‌وه‌ڕێن، له‌په‌رداخی چاوی شینیا) . له‌گه‌ڵده‌یان وشه‌و رسته‌ی دیكه‌كه‌ هه‌ریه‌كه‌یان سه‌رچاوه‌ی تاسان و چوونه‌ ناو خه‌یاڵ و ئه‌ندێشه‌ن .

وشه‌ی شیعری
شاره‌زایی شاعیر له‌ شێوه‌ زاره‌كاندا و زۆر خوێندنه‌وه‌ی بووه‌ته‌ هۆی ده‌وڵه‌مه‌ندی و گه‌وره‌یی خه‌رمانه‌ شیعرییه‌كه‌ی، خه‌رمانێك پڕ له‌ وشه‌ی جوان و جۆراو جۆر و ره‌نگا وره‌نگ . ئه‌وه‌ش وای كردووه‌ كه‌ شیعره‌كان له‌ كاتی خوێندنه‌وه‌دا لێكدانه‌وه‌ی زۆر و به‌ر فراوان هه‌ڵبگرن . هه‌مان كات مه‌به‌سته‌ شیعرییه‌كانی به‌ جوانی بگه‌یه‌نێت، له‌و سه‌روبه‌نده‌شدا ده‌توانێت یاری به‌وشه‌ بكات . له‌ هه‌ندێ جێگایشدا به‌جوانی پاش و پێشیان پێ بكات .
به‌وشه‌كان شته‌كانمان بۆ وێنا ده‌كات:
له‌ ناكاو
كوره‌ی ئاگر كۆشك و دیوار وێران ئه‌كا
گلێنه‌ی چاو دیمه‌نی ژیان ئه‌خواته‌وه‌ ل27
بێگومان چاو رۆڵی بینین ده‌بینێت و له‌چاویشدا گلێنه‌ رۆڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ ده‌بینێت و دیمه‌نه‌كانی ژیان تۆمار ده‌كات و ره‌وانه‌ی خه‌زێنه‌ی بیره‌وه‌ری ده‌كات .
مناڵه‌كانی ناو بیشكه‌ و ده‌سرازه‌ی پان
ئه‌ترسێنێ، وێڵیان ئه‌كا له‌گڕو گاڵ ل 24
یا ده‌ڵێت :
شه‌قامه‌كان تاریكایی دایپۆشیون ل 30
وه‌ك هونه‌ری شیعری شوێن گۆڕكێیه‌كی جوانی كردووه‌، واته‌ یاری به‌ وشه‌ كردووه‌ . كه‌ خۆی له‌ڕاستیدا ده‌بێت شیعره‌كه‌ ئاوها بنووسرێته‌وه‌ ( تاریكایی شه‌قامه‌كانی داپۆشیوه‌ ) ئه‌م ده‌ربڕینه‌ ئێستاتیكایه‌ نێوان شاعیر و هونه‌ری خۆش كردووه‌، ئه‌ڵقه‌ی به‌یه‌كگه‌یشتنه‌ خۆی له‌ڕاستیدا رسته‌ شیعرییه‌كه‌ ئاوهایه‌ ( تاریكایی شه‌و شه‌قامه‌كانی داپۆشیوه‌ )، لێره‌دا ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ وشه‌ی (شه‌و ) قرتێندراوه‌ . رسته‌كه‌چه‌ند مانایه‌ك هه‌ڵده‌گرێت، له‌وانه‌: هه‌ر تاریكایی شه‌و خۆی ناخۆشه‌، هه‌م وشه‌ی (شه‌و) زوڵم و سته‌می داگیركه‌ر شته‌ جوانه‌كان ده‌شارێته‌وه‌ و له‌ناویشیان ده‌بات . چه‌ندین نموونه‌ی دیكه‌مان له‌لایه‌ كه‌ هونه‌ركاری شاعیر ده‌گه‌یه‌نن،وه‌ك :
بیره‌كانم ئه‌خاته‌چاڵ ل 13
وشه‌ی (بیر) دوومانای هه‌یه‌، یه‌كه‌میان : بۆ بیرۆكه‌یه‌، بیرۆكه‌كانی كه‌ بریتییه‌ له‌ خه‌یاڵ و ئه‌ندێشه‌كانی . دووه‌م : بیر، بیری ئاو، بیری نه‌وت، بیری هه‌ر كانزایه‌ك . كه‌ هه‌مان كاتیش چاڵ ده‌گه‌یه‌نێت . جا كه‌ مادامه‌كی وشه‌ی (چاڵ ) له‌كۆتایی دێڕه‌كه‌دا هاتووه‌، بۆیه‌ مانای یه‌كه‌م ته‌واوتره‌ و بۆ لێكدانه‌وه‌كه‌ ده‌گونجێت، جگه‌ له‌وشه‌ی ( چاڵ )، وشه‌ی ( ئه‌خاته‌ )، واته‌ (ئه‌كاته‌ ) كه‌وشه‌یه‌كی گه‌ر‌میانی جوانه‌ و له‌ شیعره‌كه‌دا دارێژراوه‌ .وشه‌ سیحر ئامێزه‌كانی هێزی هه‌ڵگرتنی مانایان زۆره‌ و ده‌قه‌كانیان ناوازه‌ كردووه‌ . خوێنه‌ر ده‌خه‌نه‌ سه‌ر سه‌ودای خوێندنه‌وه‌ی خۆیان :
سه‌رما چه‌قۆی ناوبرینه‌
خوێیه‌ بۆ ناو گلێنه‌ی چاو ل 14
سه‌رماو چه‌قۆ له‌یه‌ك جیاوازن، به‌ڵام له‌یه‌ك شتدا له‌یه‌ك ده‌چن، هه‌ردووكیان تیژن، برین ده‌شێوێنن . له‌ئه‌وان خراپتر بۆناو برین و تێكدانی ماده‌ی (خوێ) یه‌، خوێش شته‌ نه‌رم و نیانه‌كان ده‌شێوێنێت .
دوو قۆزاخه‌ی لۆكه‌ی سپین
بانیان ئه‌دات ل 14، 15
قۆزاخه‌ داپۆشه‌ره‌، داپۆشه‌ری شتێكه‌ ئه‌ویش لۆكه‌یه‌، لۆكه‌ی سپی كه‌ نیشانه‌ی پاكییه‌، نیشانه‌ بێگه‌ردییه‌ . قۆزاخه‌كه‌ داپۆشه‌ره‌، ئه‌ویش وه‌ك لۆكه‌ هه‌ر داپۆشه‌ره‌ . چ وێنه‌یه‌كی خه‌یا‌ڵ بزوێن و وروژێنه‌ره‌ .
با پاییزی ماتی شادی
رووباره‌كان پڕ كاته‌وه‌ ل 20
به‌ڕاستی پاییز له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ماته‌ هه‌ربه‌ماتیش دێت و ده‌ڕواتیش،رووباره‌كان پڕ ده‌كاته‌وه‌، پڕیان ده‌كات له‌گه‌ڵا زه‌رده‌ هه‌ڵوه‌ریوه‌كان، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سه‌ره‌تای وه‌رزی باران بارینه‌پڕیان ده‌كات له‌ ئاو، ئاویان تێده‌زێنێته‌وه‌ . هه‌ربۆیه‌ ماته‌ و شادیشه‌ .
شاعیرێكی یاخی
فه‌رهاد كه‌له‌ ته‌وژمه‌كانی شیعر یاخی بوو، تا راده‌ی یاخی بوون له‌ژیان یاخی بوو، خۆی له‌و باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت : (یاخی بوون ده‌كرێ به‌شێوه‌ی جۆرا و جۆر ده‌رببڕدرێت . له‌ هه‌ر ته‌مه‌نێكداو له‌هه‌ر پله‌یه‌كی زانیاریدا هه‌ڵسوكه‌وته‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و هه‌ڵوێسته‌ ئیپیستیمۆلۆژییه‌كانمان شێوه‌ی جیاواز وه‌رده‌گرن، ئه‌گه‌ر چی له‌ ناوه‌ڕۆكدا هه‌ر ئه‌و وزه‌و گوژم و هێزه‌ ده‌روونی و عه‌قڵییه‌ن كه‌ هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌تدا له‌ ناو مرۆڤدا، لێره‌دا باسی تاكه‌ كه‌س ده‌كه‌م، هه‌ن و هه‌بوون . من ئه‌و یاخی بوونه‌، ئه‌و ته‌وژمه‌مله‌ ته‌مه‌نێكی كرچ و كاڵدا به‌ به‌یانێكی شیعری، یا به‌ نووسینی دیوانی <پرۆژه‌ی كوده‌تایه‌كی نهێنی > ده‌رده‌بڕی)
شاعیر له‌ دیوانی ( پرۆژه‌ی كوده‌تایه‌كی نهێنی ) دا یاخی بوونی خۆی له‌به‌رامبه‌ر شێوه‌ باوه‌كانی شیعری كوردی ده‌رده‌بڕێت، ده‌ركه‌وتنی دژه‌باوییه‌كه‌ی له‌ ئه‌نجامی خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و كتێب و نووسراوانه‌ بووه‌ كه‌له‌ ساڵانی سه‌ره‌تای لاوییه‌تیدا خوێندبوویانییه‌وه‌ .

زمانی شیعری
زمان ئه‌و كه‌ره‌سته‌پێویسته‌یه‌ كه‌ شاعیر له‌ نووسیندا پێویستییه‌كی زۆری پێیه‌تی . تایبه‌تمه‌ندییه‌كی دیكه‌ كه‌فه‌رهاد شاكه‌لی كه‌ له‌ نووسه‌رانی تر جیا ده‌كاته‌وه‌ ( زمانه‌ شیعری ) یه‌كه‌یه‌تی،كه‌بووه‌ به‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كی ئه‌و، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شاعیر زۆرگرنگی پێده‌دات .زمانی شیعری فه‌رهاد ساده‌یه‌، دووره‌ له‌ ئاڵۆزی .له‌ مانادا قووڵه‌و كاریگه‌ری خۆی هه‌یه‌ . شاعیر نه‌یویستووه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ شیعره‌كانی خوێنه‌ره‌كانی ماندوو بكات . به‌ زمانه‌ ساده‌كه‌ی وێنه‌گه‌لێك ده‌خاته‌ به‌ر دیده‌، كه‌پڕن له‌په‌یامی قووڵ، پڕن له‌ ئازار و مه‌ینه‌تی و ژانه‌كانی گه‌ل . ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێت كه‌ كۆمه‌ڵ له‌چی مه‌ینه‌تییه‌كدایه‌ و دوژمن چ رێگاگه‌لێك بۆ سڕینه‌وه‌ی ده‌گریته‌به‌ر .
فروغ ده‌ڵێت : ( شیعر حاڵه‌تێكی مرۆییانه‌یه‌ و هه‌ر شیعرێكیش ده‌ربڕی واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ نه‌بێت شیعر نییه‌ ) . شاعیر ئازاره‌كانی نه‌ته‌وه‌كه‌ی و دژایه‌تی و دڕندایه‌تی دوژمن له‌ شیعره‌كانیدا ته‌وزیف ده‌كات، ئه‌وه‌ واقیعی ئه‌و رۆژگاره‌ بووه‌، كه‌ شاعیر خۆی تێیدا ژیاوه‌ .
شاعیر توانیویه‌تی به‌راشكاوانه‌ و بوێرییه‌وه‌ قسه‌ له‌سه‌ر رووداوه‌كان به‌ شوێن و شێوازی روودانیان بكات . باس له‌پێویستی وه‌رگرتنی هه‌ڵوێست ده‌كات و كه‌ره‌سته‌كانیش ئاماده‌ ده‌كات، كه‌چی بگوترێت و چی بكرێت . روانینه‌كانی شاعیر بۆ رۆژگاری ئه‌و رۆژانه‌ و رووداوه‌كانی له‌ روانینه‌كانی پێش خۆی زۆر جیاوازترن . شیعره‌كانی پڕن له‌ وێنه‌گه‌لی جۆرا و جۆر به‌ ئاشكرا ده‌كه‌ونه‌ به‌ر دیدی خوێنه‌ر و خۆیان نمایش ده‌كه‌ن .
شاكه‌لی زانیویه‌تی كه‌ كاریگه‌ری شیعر په‌یوه‌سته‌ به‌ شوێن و شێوازی بیركردنه‌وه‌وه‌، به‌ بیروباوه‌ڕه‌وه‌، زانیویه‌تی ئه‌و رۆژگاره‌چی گه‌ره‌كه‌، هه‌ر بۆیه‌ شیعره‌كانی به‌ دڵ باوه‌شیان بۆ كراوه‌ته‌وه‌. راسته‌ دوو سێ ساڵێك ئارامی به‌رقه‌رار بووه‌، به‌ڵام خه‌ڵك ناخۆشییه‌كانیان له‌بیر نه‌چووبووه‌وه‌ . هۆكارو كه‌ره‌سته‌كانی تێكدانی ژیانیان به‌بیر دێنێته‌وه‌ . چونكه‌ قه‌ناعه‌تی وابووه‌ كه‌ دوژمن به‌قای پێ ناكرێت و دیسانه‌وه‌ ده‌ست ده‌داته‌وه‌ خراپه‌ كردن . شاعیر له‌‌و بڕوایه‌دا بووه‌ كه‌ به‌ وێناكانی گیانی خه‌ڵكه‌كه‌ ئارام ده‌كاته‌وه‌ و ناشهێڵێت پشتی لێبكه‌نه‌وه‌ . زانیویه‌تی كه‌ شیعر كاریگه‌ره‌و خه‌یاڵ بزوێنیشه‌ .زانیویه‌تی گیانی مرۆڤ حه‌ز و ئاره‌زووی بۆ شیعر زۆره‌ .
وێنه‌ی شیعری
بنه‌مایه‌كی گرنگی شیعر وێنه‌ی شیعرییه‌ . ره‌گه‌زێكه‌ له‌ ره‌گه‌زه‌كانی جوانی شیعر . وێنه‌، واته‌: شتێك كه‌ بوونی هه‌یه‌ . نیشاندانی شتێك به‌ڕێگای وشه‌وه‌ .وێنه‌ی شیعریش به‌ وشه‌ دروست ده‌كرێت . وێنه‌ی شیعری واله‌ خوێنه‌ر ده‌كات كه‌چێژوه‌ربگرێت و بۆ ماوه‌یه‌كی دریژ له‌ یاده‌وه‌ریدا بمێنێته‌وه‌ .
فه‌رهاد شاكه‌لی بۆ به‌ر جه‌سته‌ كردنی هه‌ندێ بابه‌ت به‌شێوه‌یه‌كی فراوان وێنه‌ی شیعری به‌كار بردووه‌ وێنه‌ شیعرییه‌كانی به‌رجه‌سته‌ كردنی په‌نگ خواردووه‌كانی ناخیه‌تی . وێنه‌ی شیعری چه‌ند جۆرێكی هه‌یه‌ وه‌ك :
-وێنه‌ی شیعری زیهنی .
-وێنه‌ی شیعری هه‌ستی .
-وێنه‌ی شیعری ئاوێته‌ .
فه‌رهاد شاكه‌لی زیاتر گرنكی به‌ وێنه‌ی زیهنی و ئاوێته‌ داوه‌ .له‌ رێزگرتن له‌ شیخ مه‌حموودی نه‌مردا ده‌ڵێت :
مناڵه‌كان دێن و ده‌چن
خرمه‌ خرمی چه‌پڵه‌ رێزان ئه‌ڕێژنه‌
سه‌ر په‌یكه‌ری شێخی گه‌وره‌ی وڵاته‌كه‌م ل 20
ره‌مز و ئه‌فسانه‌
ره‌مز به‌كابردنی وشه‌یه‌كه‌، شتێكه‌ كه‌ هه‌یه‌، رسته‌یه‌ك له‌باره‌ی بوونه‌وه‌رێكه‌وه‌، به‌جۆرێك قسه‌ ده‌رباره‌ی كراوه‌، واته‌ ره‌مز به‌كار بردراوه‌ .
به‌كارهینانی هێما (ره‌مز) له‌ نووسیندا چ شیعر، یا چیرۆك، یان رۆمان بێت ده‌بێته‌ هۆكاری بیركردنه‌وه‌ له‌لای خوێنه‌ر . چونكه‌ هێما ئاماژه‌یه‌ بۆ لێكدانه‌وه‌ی فراوانتر و قووڵبوونه‌وه‌ی زیاتر له‌ ده‌سته‌ واژه‌كانی ناو ده‌ق .
له‌ شیعری ( ون بوون له‌ناو وشه‌دا ) ده‌ڵێ:
من نازانم
ده‌رگاكه‌مان چۆنه‌ ره‌نگی ؟
زین پێكه‌نین ئه‌خاته‌ سه‌ر لێوی شه‌نگی ...؟ ل 23
داستانی (مه‌م و زین)، داستانێكی ئه‌وینداری مه‌زنه‌ كه‌ ئه‌حمه‌دی خانی نووسیویه‌تییه‌وه‌ . زین خۆشه‌ویستی مه‌م بووه‌ . له‌ شیعرێكی دیكه‌شدا ناوی زینی هێناوه‌ته‌وه‌ .
ئاسۆ دیار بوو كه‌ سواره‌كان به‌تاو هاتن،
ئاڵای رۆژیان هه‌ڵگرتبوو
رووخساری پڕ له‌ تووڕه‌یی ( سپارتاكۆس )،
چاوی ( سیزیف )
له‌ روومه‌تیانا ده‌رئه‌كه‌وت،
له‌ژێر گه‌ردوو تۆزی چڕی
سمی وڵاخه‌كانیانا
ئاسۆ له‌چاو ون بوو، نه‌ما . ل27
لێره‌دا ره‌مزگه‌لێكی جیهانی وه‌ك ( سپارتاكۆس و سیزیف ) ی به‌كار هێناوه‌ .
له‌ شیعری ( بروسكه‌یه‌ك بۆ خوای تاوان ) دا ده‌ڵێت :
پشكۆی ده‌ستی سه‌ربازێكت
ریشی گیڤارا و كاسترۆ ئه‌سووتێنێ .. ل35
له‌ شیعری ( نامه‌ی شه‌یدایه‌كی بێزار ) دا ده‌ڵێت :
كه‌ نازانن
له‌كام دورگه‌ ناونیشانی ( رۆمیۆ ) ی ناكام
په‌یدا ئه‌بێ ل 38
لێره‌شدا سوودی له‌ داستانه‌ دڵدارییه‌ ئینگلیزییه‌كه‌ وه‌رگرتووه‌ كه‌ رۆمیۆ كاراكته‌ری سه‌ره‌كی داستانه‌كه‌یه‌ .

© 2017 Hawler