تەمموز 10, 2020

ئێدمۆند هۆسره‌ڵدا ڕه‌خنه‌یه‌كی تێر و ته‌سه‌ل له‌ نۆمینالیزم هه‌یه‌

و:هاوار محە‌ممە‌د - هه‌ولێر

ئه‌ی. بۆشنسكی

ئێمه‌ كاتێك په‌ی به‌ واتای ناوێك یان ناوه‌ڕۆكێك له‌ پرسێكی لۆژیكیدا ده‌به‌ین، ئه‌وا ئه‌و شته‌ی كه‌ ئه‌م یان ئه‌و (ئاماژه‌)یه‌ ئاماژه‌ی بۆ ده‌كات هه‌رگیز ناكرێت به‌ به‌شێك له‌و كرده‌یه‌ دابنرێت كه‌ عه‌قڵ لای خۆیه‌وه‌ ئه‌نجامی ده‌دات. (بۆئاماژه‌كه‌)، كه‌ كرده‌ی عه‌قڵی له‌ به‌رامبه‌ریدایه‌، بریتییه‌ له‌ ماناداریی (یان ئاماژه‌كان). ژماره‌یه‌كی زۆری بێشومار ئه‌زموونی تاكه‌كه‌سی هه‌ن، به‌ڵام هه‌میشه‌ شتێك هه‌یه‌ ئه‌م ئه‌زموونانه‌ گوزارشتی لێ‌ ده‌كه‌ن و، ئه‌مه‌ی كه‌ گوزارشتی لێكراوه‌، واته‌ ئاماژه‌ به‌ هه‌موو واتایه‌كی ئه‌م گوزارشته‌ تاكه‌ دانه‌یه‌كی خاوه‌ن خودێكی سه‌ربه‌خۆیه‌.

له‌ كتێبی "توێژینه‌وه‌ لۆژیكییه‌كان"ـی ئێدمۆند هۆسره‌ڵدا ڕه‌خنه‌یه‌كی تێر و ته‌سه‌ل له‌ نۆمینالیزم [ناوگه‌رایی] هه‌یه‌ كه‌ له‌ سه‌رده‌می لۆك و هیومه‌وه‌ هه‌موو هزری فه‌لسه‌فی ڕۆژئاوای له‌ژێر ناوی ئه‌زموونگه‌رایی و سایكۆلۆژیادا، داگیر كردبوو.
نۆمینالیسته‌كان وایده‌بینن یاسا لۆژیكییه‌كان هیچ نین جگه‌ له‌ گشتاندنێكی ئه‌زموونی و ئینده‌كتیڤییانه‌ی نماینده‌گه‌ری یاساكانی زانسته‌ سروشتییه‌كان و، پێیانوایه‌ "هه‌مه‌كی" هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ وێناكردنێكی گشتییانه‌ی په‌یكه‌ر و له‌شی شتێك.
هوسره‌ڵ به‌ڵگه‌ی ئه‌وه‌ دێنێته‌وه‌ یاسا لۆژیكییه‌كان، وه‌ك هه‌موو زانسته‌ تیۆرییه‌كان، به‌ هیچ كلۆجێك بنچینه‌كان نین و، لۆژیكیش زانستێكی پێوانه‌یی نییه‌، ئه‌گه‌رچی بناغه‌ی پێوانه‌گه‌راییش بێت. به‌ ڕای هوسره‌ڵ، له‌ ڕاستیدا لۆژیك هیچ شتێك ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌بێت ببێت یان له‌باره‌ی بوونی ناچاری (بوونی واجب) ناڵێت، به‌ڵكو له‌باره‌ی بوونه‌وه‌ ده‌دوێ‌.
با بۆ نموونه‌ یاسای نه‌بوونی دژیه‌كی وه‌ربگرین، ئه‌م یاسایه‌ ناڵێت كه‌ هه‌رگیز نابێت دوو بابه‌تی دژ یه‌ك هه‌بن، به‌ڵكو ته‌نیا ده‌ڵێت ناكرێت تاكه‌ شتێك خه‌سڵه‌تگه‌لی دژیه‌كی هه‌بێت.
دوای ئه‌مانه‌ هوسره‌ڵ ڕه‌خنه‌كانی ئاراسته‌ی سایكۆلۆژیا ده‌كات، كه‌ وایده‌بینێت لۆژیك هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ لقێكی سایكۆلۆژیا. هوسره‌ڵ پێی وایه‌ سایكۆلۆژیا كه‌وتۆته‌ هه‌ڵه‌یه‌كی دوولایه‌نه‌وه‌‌: ئه‌گه‌ر سایكۆلۆژیا ڕاستی پێكابێت له‌وه‌دا كه‌ لۆژیك سه‌ر به‌ سایكۆلۆژیایه‌ ئه‌وا واتای ئه‌وه‌یه‌ یاسا لۆژیكییه‌كان به‌ هه‌مان شێوه‌ی یاسا سایكۆلۆژییه‌كان ته‌مومژاوی ده‌بن و، له‌م دۆخه‌شدا ته‌نیا یاساگه‌لێكی شیمانه‌یین، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت بوونیان پێشوه‌خته‌ گریمانه‌ی بوونی دیارده‌ ده‌روونییه‌كان ده‌كات، سه‌رجه‌می ئه‌مانه‌ جێگای ڕه‌زامه‌ندی نین.
به‌ڵام ئه‌وه‌ی له‌به‌رامبه‌ردا هوسره‌ڵ ده‌یبینێت، ئه‌وه‌یه‌ یاسا لۆژیكییه‌كان له‌ڕووی چۆنێتییه‌وه‌، به‌ ته‌واوی له‌ یاسا سایكۆلۆژییه‌كان جیاوازن: ئه‌مانه‌ یاساگه‌لێكی نموونه‌یی و پێشینه‌یین.
له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌، ئاراسته‌ی سایكۆلۆژیا، به‌ ته‌واوی واتای یاسا لۆژیكییه‌كان گه‌نده‌ڵ ده‌كات، ئه‌م یاسایانه‌ سه‌روكارییان له‌گه‌ڵ هزر و پرس و حوكم و شتی له‌م بابه‌تانه‌ نییه‌، به‌ڵكو په‌یوه‌ندییان به‌وه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئوبێكتییه‌. بابه‌تی لۆژیك حوكمێكی دیاریكراو نییه‌ خه‌ڵكێك بیده‌ن، به‌ڵكو ئه‌و ناوه‌ڕۆكه‌یه‌ كه‌ ئه‌م حوكمه‌ و ئاماژه‌كه‌ی [دال] له‌ خۆیانی ده‌گرن و، ناوه‌ڕۆك و بۆئاماژه‌كه‌ [مه‌دلول یان ماناكه‌]یش سه‌ر به‌ ئاستێكی نموونه‌یین.
دواجار، دامه‌زرێنه‌ری فه‌لسه‌فه‌ی فینۆمینۆلۆژی ده‌رهه‌ق به‌ تیۆری نۆمینالیزم له‌باره‌ی ئه‌بستراكتكردنه‌وه‌ دژایه‌تی ئه‌و ڕێبازه‌ ده‌كات. هوسره‌ڵ ئه‌وه‌ ڕوون ده‌كاته‌وه‌ كه‌ "هه‌مه‌كی" په‌یوه‌ندی به‌ وێناكردنی گشتاندنه‌كییه‌وه‌ نییه‌. چوون، بۆ نموونه‌، كاتێك ئێمه‌ په‌ی به‌ تێرمێكی بیركاری ده‌به‌ین، ئه‌وه‌ی وێنای ده‌كه‌ین بایه‌خێكی گه‌وره‌ی نییه‌. لۆك و هیوم و شوێنكه‌وته‌كانیان كه‌ نه‌یانتوانی له‌ چه‌مكی (ئایدیا- شت) تێبگه‌ن، كه‌وتنه‌ هه‌ڵه‌وه‌ كاتێك مه‌ودایه‌كی (هه‌مه‌كی)ـیان دیاریكرد و ته‌نیا كردیانه‌ وێنه‌ و هیچی تر. به‌ڕای هوسره‌ڵ،‌ ڕاستییه‌كه‌ی به‌م شێوه‌یه‌ نییه‌؛ به‌ڵكو له‌وێدا كه‌ (هه‌مه‌كی) ناوه‌ڕۆكێكی نموونه‌یی گشتییانه‌ی هه‌مه‌كییه بابه‌تێكی زۆر تایبه‌ته‌،.
ئه‌م ڕه‌خنه‌یه‌ له‌ نۆمینالیزم و ئاراسته‌ی سایكۆلۆژیا، یه‌كێكه‌ له‌ گرنگترین به‌رهه‌مه‌كانی فه‌لسه‌فه‌ی ڕۆژئاوا له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌مدا، هاوكاتیش گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ سیسته‌می فه‌لسه‌فی ئۆنتۆلۆژی لای یۆنان و فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌وروپی سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست. ئه‌م ڕه‌خنه‌یه‌ وا له‌ هۆسڕه‌ل ده‌كات سووربێت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی لۆژیك بوارێكی هه‌یه‌ ته‌نیا تایبه‌ته‌ به‌ خۆی، ئه‌م جیهانه‌ش بریتییه‌ له‌ جیهانی بۆئاماژه‌كان [مه‌دلول]‌.
به‌ڵام گوزاره‌ی "گوزارشت ده‌كات له‌..." ده‌ربڕینێكه‌ تێكه‌ڵه‌ به‌ لێڵی و ئاڵۆزی. لایه‌نی كه‌م ئه‌م گوزارشته‌، بۆ جێبه‌جێكردنی سێ‌ ئه‌ركی لێك جیاواز به‌كارده‌هێنرێت:
یه‌كه‌م: ئاماژه‌یه‌ بۆ "گوزارشت لێكراو"ی گوزاره‌كه‌ (واته‌ ڕه‌گه‌زی ده‌روونی، ئه‌زموونه‌ تیاژیاوه‌كان).
دووه‌م: ئاماژه‌یه‌ بۆ "بۆئاماژ"ی گوزاره‌كه‌، لێره‌دا هوسره‌ڵ دووبابه‌ت لێك جیا ده‌كاته‌وه‌:
أ‌- واتا و ناوه‌ڕۆكی وێناكردن.
ب‌- ئه‌وه‌ی گوزاره‌كه‌ ئاماژه‌ی پێده‌كات.
به‌ ده‌ستپێكردن له‌م جیاكردنه‌وه‌یه‌وه‌، هوسره‌ڵ سێ‌ ڕه‌گه‌ز له‌ پرۆسه‌ی ئه‌بستراكتكردندا ده‌ر‌ده‌خات:
1- سیفه‌تی كرده‌ (واته‌ كرده‌ی ئه‌بستراكتكردن)، (ئه‌ویش ڕه‌نگه‌ دۆخێكی وێناكردن، یان سه‌لماندن، یان گومانكردن، یان بۆچوون بێ).
2- ماده‌ی كرده‌ی ئه‌بستراكتكردن (واته‌ ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی و، هه‌مان مادهی‌ش ده‌كرێت خه‌سڵه‌تی جیاوازی هه‌بێ: ده‌كرێت له‌ سه‌ره‌تادا مرۆڤ وێنای پرسێك بكات، پاشان لێی بكه‌وێته‌ گومان و ئینجا بیسه‌لمێنێت.. هتد).
3- بابه‌ت (ئوبێكت)ی كرده‌كه‌ش له‌ گۆڕێدایه‌، واته‌ ئه‌وه‌ی وشه‌كه‌ ئاماژه‌ی پێده‌كات، كه‌چی ناوه‌ڕۆك هه‌مان ئه‌و واتایه‌یه‌ كه‌ بۆ وشه‌كه‌ ده‌ست ده‌دات.
سێیه‌م و كۆتایی: هوسره‌ڵ دوو جۆر كرده‌ی عه‌قڵی لێك جیا ده‌كاته‌وه‌:
أ‌- ئه‌و كردانه‌ی ئاماژه‌ ده‌گه‌یه‌نن.
ب‌- ئه‌و كردانه‌ی ئاماژه‌ پڕ ده‌كه‌نه‌وه‌.

ئه‌م كرده‌ی كۆتاییان بریتییه‌ له‌و شته‌ی كه‌ ناوه‌ڕۆكێكی ته‌واو عه‌قڵی به‌ وشه‌كه‌ ده‌به‌خشێت، له‌كاتێكدا یه‌كه‌میان ته‌نیا ئه‌و بنه‌مایه‌مان پیشان ده‌دات كه‌ دروستكه‌ریه‌تی و لێره‌شه‌وه‌ ئه‌و"پڕبوون"ـه‌ به‌ وشه‌كه‌ نابه‌خشێ‌، كه‌ له‌ مه‌به‌ستی ئاماژه‌كه‌دا نوێنراوه‌.
هوسره‌ڵ تیۆرێك له‌باره‌ی "ڕسته‌سازی په‌تی" بۆ سه‌ر تیۆری ئاماژه‌كان سه‌ربار ده‌خات، واته‌ تیۆری فه‌لسه‌فی له‌باره‌ی ڕسته‌سازییه‌وه‌. له‌م بواره‌شدا، وه‌ك زۆرێك له‌ بواره‌كانی تر، هوسره‌ڵ سه‌ربارێكی گرنگ ده‌خاته‌ ڕوو كه‌ كار له‌ هزری فه‌لسه‌فی ده‌كات، له‌دوای ئه‌وه‌شه‌وه‌ كه‌ ده‌رك به‌ ڕاده‌ی بایه‌خ و گرنگییه‌كه‌ی ده‌كرێت، ڕێ‌ بۆ په‌ره‌سه‌ندنی لۆژیكی بیركاری خۆشده‌كات. لۆژیكی بیركاری به‌ چه‌مكی (گروپی سیمانتیكی) قه‌رزارباری هوسره‌ڵه‌.
شتێكی تر كه‌ له‌ كتێبی (توێژینه‌وه‌ لۆژیكییه‌كان) كه‌وتۆته‌وه‌، ڕێبازی هوسره‌ڵه‌ له‌باره‌ی گشت و به‌شه‌وه [الكل و الجزء]‌، ئه‌ویش ڕێبازێكی زۆر هه‌مه‌لایه‌نه‌، به‌ڵام له‌م بواره‌ ته‌سكه‌دا ناتوانین بچینه‌ ناو ورده‌كارییه‌كانی هه‌موو ئه‌م تیۆره‌ نوێیانه‌وه‌، چونكه‌ ئه‌و كاریگه‌رییانه‌یان لێ‌ به‌رهه‌م نه‌هاتووه‌ كه‌ ڕێبازه‌كانی تری هوسره‌ڵ دروستیان كرد، وێڕای ئه‌وه‌ی به‌ گرنگترینی ئه‌و تیۆرانه‌ داده‌نرێت كه‌ هزری فه‌لسه‌فی له‌ شارستانێتی ڕۆژئاواییدا، له‌ سه‌ده‌ی بیستدا، پیشانی داوه‌.

© 2017 Hawler