تەمموز 10, 2020

دانـا شوانی - هه‌ولێر

 

فۆرمالیستە رووسییەكانی یەكەمین دەیەی چاخی بیستەم، ئەدەبیبوونی نووسین لەمەدا دەبینن كە بە هۆی دووركەوتنەوە لە زمانی رۆژانە بێ دوودڵی زمانێكی جیاواز و ئیستاتیكییانە دەبینرێت. زمانی ئاسایی خوێنەر والێ دەكات كە وشەكان لە رووی مانا و رەواییەتییان هەڵبسەنگێنێت، لە كاتێكدا زمانی ئەدەبی رەنگدانەوەی خوودە و، ئاماژە بە تایبەتمەندییە فۆرماڵییەكانی خود وەك زمان دەكات و، بەم كارەشی لە پەیبردنی رۆژانە و ئاسایی خوێنەر لە وشەكان دوور دەكەوێتەوە. لەم ڕوانگەیەوە، خوێندنەوەی تیۆری ئەدەبی دەبێ پشتئەستوور بێت بە بونیاد یان شێوەی ئەدەبییەوە.

بەڵام دیاریكردنی ئەدەبیات بەگوێرەی تایبەتمەندییە خودییەكانی دەقی ئەدەبی چەندان كەمووكوڕی هەیە، لەبەرئەوەی توانای نەخشەڕێژكردنی جیاكاریی رەزمەندبەخشی نێوان ئەدەبیات و جۆرەكانی تری نووسینی نییە، تاوەكو هەنوكە هیچ چۆنایەتییەك یان تایبەتمەندییەكی دیاریكراو بۆ پێناسەكردنی ئەدەبیات نەخراوەتە ڕوو كە لە پراكتیدا نەبووبێتە هۆی رەشكردنەوەی هەندێ لەو بەرهەمانەی كە بە ئەدەبیات لەقەڵەم دەدرێن و، بە پێچەوانەوەش. بەم شێوەیە، بە جەختكردنەوەی فۆرمالیستەكان لەسەر گەمە زمانەوانییەكان و رەنگدانەوەیان، تەنانەت خشتەكانی سەرگەرمیش بە ئەدەبیات لە قەڵەم ئەدرێت، بەڵام ئەدەبیاتی ریالیست لە بازنەی ئەدەبیات رەش دەبێتەوە، و سەرەنجام، ئەم رەوتە فۆرمالیستییە لایەنێكی هەڵبژێردراو و بەهاخوازانەی دەستەواژەی ئەدەبیات دیاری ناكات، لایەنێك كە هەموو جۆر و بەشەكانی ئەدەبیات لە خۆ بگرێت.

ئەدەبیات لە مانا تایبەتییەكەی بریتییە لە نووسینێكی داهێنەرانە و فانتازییانە كە بە زمانێكی دیاریكراوی نەتەوەیەك یان قۆناغێكی مێژوویی دیاریكراو دەنووسرێت، بە هۆی ئیستاتیكای وێنە و، دەسەڵاتی سۆزداری یان ئەو ڕاستییانەی كە دەخرێنە ڕوو رێزێكی بێ پایانی لێ دەگیردرێ.
بەشێوەیەكی گشتیی،به‌ سێ جۆر پێناسەی ئەدەبیات دەخرێتە ڕوو ئەوانیش: بە گوێرەی هەندێ لە چۆنایەتییەكی جیاوازی دەقی ئەدەبی كە لە جۆرەكانی تری نووسین جیای دەكاتەوە، بە گوێرەی پەرچەكرداری هەستەكیی و زەوقی خوێنەر، و بە گوێرەی ئەركی كۆمەڵایەتی.

هەوڵدان بۆ دۆزینەوەی هێمایەكی دیاریكراوی ئەدەبیات لە پەرچەكرداری هەستەكی خوێنەر بۆ دەق یان لە روانگەیەكی زەوقی لە لایەن ئەوەوە، بە ئەنجامێكی هێندە باشتر ناگەین، لەبەرئەوەی رووانگەیەكی زەوقی دەتوانێت لەبەردەم هەر چەشنە نووسینێك وەربگیردرێ و، پەرچەكردارێكی هەستەكیش ئەشێ هەمیشە لە هەموو خوێنەرەكان نەیەتە كایەوە و لەوانەیەش بەشێ لە خوێنەران بە خوێندنەوەی ئەو دەقانەی بە ئەدەبیات لە قەڵەم نادرێن پەرچەكردارێكی زەوقی پیشان بدەن.

ئەدەبیات وەك كردەی كۆمەڵایەتی
لە سێیەمین جۆری پێناسەی ئەدەبیاتدا، ئەدەبیات بەگوێرەی ئەركە كۆمەڵایەتییەكەی، بە كردەیەكی كۆمەڵایەتی بەدامەزراوەییكراو لە قەڵەم دەدرێت كە لە رووی مێژووییەوە گۆڕاوە. دامەزراوەكانی ئەدەبیات پێكدێت لە دامەوراوەكانی بازاڕی ئەدەبی-بڵاوكراوەكان، كتێبفرۆشییەكان، دەزگاكانی چاپ، خەڵاتە ئەدەبییەكان و ...هتد. ئەم دامەزراوانە دنیایەك بینا دەكەن كە بە دنیای هونەر ناودەبرێت، ئەو دنیایەی كە ناچارە كاروبارەكانی لە پەیوەست بە كردەیەكی دامەزراویی بەهێزی تر ئەنجام بدات، واتە دامەزراوەی پەروەردە. دامەزراوەی پەروەردە لە دنیای هونەری ئەدەبیاتی چاخی بیستەم پتر لە بوارەكانی تری هونەر رۆڵێكی مەزنی هەبووە، لەبەرئەوەی پەروەردەی ئەدەبیاتی نەتەوەیی رۆڵێكی گرینگ لە هەموو قۆناغەكانی فێركردن دەگێڕێ.
هەڵبژاردنی ئەو دەقانەی كە بەهای شوێنگرتنەوەی وانەكانی قوتابخانەیان هەیە، پێكدێن لە پرۆسەیەكی فرەلایەنەی پێناسەكراو. لە بواری یەكەمدا، خودی نەریتی ئەدەبی هەڵبژێردراو، پێناسە و پەرە دەستێنێت. هیچ شتێك ناتوانێ لە جێگیركردنی پێگەی دەقێك لە مێژووی ئەدەبیاتدا گرینگتر و بەهێزتر لە شوێنگرتنەوەی لە قۆناغە پەروەردەییە نەتەوەییەكان وەك وانە یان بابەنی توێژینەوە بێت.
لە بواری دووەمدا، لێررەوە پرۆسەی هەڵبژاردنی پرۆسەی بەهادانان دەست پێ دەكات، تێیدا سەلیقەی ئەدەبی باشیش پێناسە دەكرێت، سەلیقەیەك كە هەمیشە لە چینی كۆمەڵایەتییەوە سەرچاوە دەگرێت. ئاشنابوون بە ئەدەبیات بەشێكە لەو شتەی كە پییەر بۆردیۆ، سۆسۆلۆگی فەرەنسی، بە سەرمایەی كولتووری ناودێری دەكات. گوتەكانی بۆردیۆ بەكورتی ئەمەیە كە بەهاكانی پەیوەست بە چین لە ئەدەبیاتدا لە رێگەی دەستگەیشتن بە كولتووری ئەدەبی زاڵ، لە نەوەیەكەوە بۆ نەوەیەكی تر دەگوازرێتەوە. هەندێكی تر لە تیۆرەسازانی وەك ریمۆند ویالیامز و گیۆرگی لۆكاش ئەدەبیات بە گوێرەی چین دەستنیشان دەكەن، بەڵام ئەوەش پشتراست دەكەنەوە كە ئەدەبیات ئەرك و ئەو بەهایانەی هەیە كە باڵاتر لەم خاسییەتە چینایەتییە بڕوات. نەریتە گشتپەسندەكانیش بوونیان هەیە كە بەگوێرەی هۆگری چینی كرێكار دەدوێت و دەنووسێت: لە نووسەرانی ئینگلیزیش ئەشێ ناوی شكسپیر و میڵتۆن و بانین و دیكنز و هاردی بێنین. سەرەنجام هەڵبژاردنی ئەدەبیاتی نەتەوەیی لە رێگەی پرۆسەی گەنجینەی ئەدەبییەوە رۆڵێكی گرینگ لە پێناسەكردنی نەتەوەیەك دەبینێت.

نووسین لە پەراوێزەكانی كۆمەڵگا
لەژێر كاریگەری ئەو تیۆرانەی كە تیایاندا پێگە و جێگەی ئەدەبیات دەخاتە ژێر پرسیارەوە، پەیوەندییەكی زۆری بە پانتاییەكی بەرفراوانی فۆرمەكانی نووسینەوە هەیە كە نووسینی ژیاننامەی كەسیی چینی كرێكاری لەو چەشنەیە، بەڵام لەدەرەوەی كایەی فێركردن و پەروەردەی پیران، پەیوەندی چینی كرێكار بە دەقی ئەدەبییەوە شایەنی باسە. بەگووتەی رێنی بالیبار لە فەرەنسا ئاستی وەرگرتنی بروانامەی زانكۆیی دیاریكەری لێهاتووییە زمانەوانییەكان جیاواز و ئەستەمە. ئاشنابوون بە زمانی فەرەنسیی ئەدەبی شێوەیەكی دیاریكراوی ئاستێكی باڵاترە كە منداڵانی چینی كرێكار بە دەگمەن پێی دەگەن. بەم چەشنە زمانی فەرەنسیی ئەدەبی لە بەرهەمهێنانەوەی پەیوەندییە كۆمەڵایەتیی و كولتوورییەكانی چینایەتی رۆڵێكی سەرەكی هەیە.
پەیوەندی ژنان بە ئەدەبیاتیش بەگوێرەی پەیوەندییەكانی ژنان بە زمان و نووسینی شیكراوەیە.شیكردنەوەی دەستنووسەكانی ژنان لە هەوڵدان بۆ ناسینی زەوق و ئیستاتیكایەكی تایبەت بە رەگەزی مێ چەندان دژواری دێتە پێشەوە كە ژنان لە بكەرێـتی و داهێنانەكانیان درووستی دەكەن، بەم چەشنە، ئەو ژنانەی كە دەنووسن زەینییەتی كولتووری بێگانە بەشێوەیەكی بەرچاو وەردەگرن.

سه‌رچاوه‌كان:
1)أشنایی به‌ مفاهیم اساسی جامعه‌شناسی، حمید عچدانلو
2)مفاهیم علوم اجتماعی، توم بوتومور
3)Twentieth_centurySozial Thought، The Blackwell Dictionary of،1993.

 

© 2017 Hawler