تەمموز 10, 2020

ورده‌ به‌دبه‌ختییه‌كانی ژیانی هاوسه‌ریەتی

 

و- دانـا شوانی - هه‌ولێر

 

 

دو باڵزاك له‌ «ورده‌ به‌دبه‌ختییه‌كانی ژیانی هاوسه‌رگیری» ده‌نوسێت: «ده‌بێ ته‌واوی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تیی بخه‌یته‌ لاوه‌ تا ببیته‌ ڕۆماننوسێكی واقعی، به‌سه‌ره‌نجدان له‌وه‌ی ڕۆمان مێژووی تایبه‌تیی نه‌ته‌وه‌كانه‌». دواجار، نائارامییه‌كانی دنیا سه‌ره‌نجی نوسه‌ری به‌ره‌و لای خۆی ڕاكیشاوه‌ و چه‌ندان هیوای بۆ نووسه‌ر زیندوو كردۆته‌وه‌ كه‌ به‌ هۆی ئازار و ده‌ردی دنیاوه‌ هه‌پروون به‌هه‌پروون بووه‌.

ئیدی پێویستی به‌وه‌ نییه‌ نووسه‌ر خۆی به‌گه‌ڕان به‌دوای ڕه‌هه‌نده‌ زێرینه‌كانی پاراستنی فڵان وفیساری كۆمه‌ڵگا ماندوو بكات. هه‌موو شتێ به‌ ئاستی خۆی گه‌یشتووه‌، پێویستی به‌ قوڵبوونه‌وه‌ نییه‌. ئه‌و ده‌بێ گوێبگرێ، ته‌ماشا بكه‌ و دواتر بنوسێت. ئه‌م نائارامییانه‌ به‌سه‌ر دنیای خه‌یاڵی ئه‌ودا زاڵ بوونه‌ و قه‌ڵه‌مه‌كه‌ی ده‌ستیشی تاكه‌ هاوده‌مییه‌تی. هاوده‌می له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی هه‌ر له‌خۆڕا و سه‌یروسه‌رمه‌رانه‌ پێی ده‌ڵێن به‌هاری عه‌ره‌بی، ئه‌و به‌هاره‌ی به‌شـتێك ده‌ستیپێكرد كه‌ ڕۆژنامه‌نووسان دروشمێكیان بۆ كۆتوبه‌ند كردووه‌ و، به‌ شۆرشی یاسه‌مین له‌قه‌ڵه‌می ئه‌ده‌ن. به‌سه‌رنجدان له‌وه‌ی كه‌ له‌ تونس، ئه‌م خۆشه‌ویستییه‌ ڕه‌مزی میواندۆستییه‌. وشه‌ی شۆڕش لێره‌ به‌ دیدی من، به‌ هه‌ڵه‌ و نابه‌جێیانه‌ سوودی لێ وه‌رگیراوه‌. له‌ درێژه‌دا بۆ ئه‌م چه‌مكانه‌ ده‌گه‌ڕێمه‌وه‌.

نوسه‌ر ناتوانێ، له‌و پێگانه‌ی كه‌ هه‌موو خه‌ڵك تیا خڕبونه‌ته‌وه‌، بێجیاوازی بمێنێته‌وه‌، مه‌گه‌ر هێنده‌ سه‌رگه‌رمی شتێ بێ كه‌ تێنه‌گا ئاگرێكی به‌ستوو و سارد هه‌ڵتۆقیوه‌ تا دیكتاتۆره‌كان له‌ وڵات وه‌ده‌ربنێن. ئه‌و دیكتاتۆرانه‌ی كه‌ ناڕه‌وایه‌تییان شتێك نییه‌ جگه‌ له‌ پێشلكردن دادوه‌ری و درێژیی ته‌مه‌نییان.

هه‌ندێ له‌ نوسه‌ره‌كان گوێ له‌ خۆیان ده‌گرن. كاتێ مارسێل پرۆست بین، ئه‌م كاره‌ ده‌توانێ شاكارێ به‌جێ بهێڵێ: زۆرن ئه‌و نوسه‌رانه‌ی كه‌ به‌دانانی خۆیان له‌ جێی كه‌سایه‌تی سه‌ره‌كیی ڕۆمانه‌كانیان، سه‌ركه‌وتوو بون له‌وه‌ی سه‌ره‌نجمان ڕابكێشن و بمانوروژێنن. به‌ڵام كاتێ خه‌ڵك تووشی وێرانه‌ هاتن. به‌دبه‌ختیی كه‌سیی نوسه‌ر ناشایسته‌ و پێكه‌نیناوییه‌، ته‌نها دلۆپێكی ئاوییه‌ له‌ ئۆقیانووسی مه‌زنی ئه‌و تراژیدییانه‌ی كه‌ جۆری مرۆڤ ده‌توانێ به‌دیان بهێنێ. حه‌قمانه‌ له‌باره‌ی خۆمان بنووسین، دانی پێدا بنێین، به‌و جۆره‌ بنووسین كه‌ پێی ده‌ڵێن (چیرۆكی ژیانیی خۆمان) و پشت له‌و دنیایه‌ بكه‌ین كه‌ تیایدا مرۆڤه‌كان له‌دایكده‌بن و ده‌ژێن و ده‌میرن. ئه‌م ئه‌ده‌بیاته‌ شوێنێكی له‌ نێو قه‌فه‌سه‌كانی كتێبفرۆشییه‌كاندا هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ ئه‌ده‌بیات نییه‌ كه‌ له‌به‌رچاومانه‌. هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ ئه‌ده‌بیان نییه‌ كه‌ من ده‌ینوسم: ته‌نانه‌ت له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌زانم هه‌موو شتێ له‌ خودی نوسه‌ره‌وه‌ هه‌ڵقوڵاوه‌، ئه‌وانیتریش ده‌گرێته‌وه‌. بۆ به‌رزه‌فڕیی ئه‌ده‌بی، كه‌مێ وردبوونه‌وه‌ پێویسته‌ و ته‌نانه‌ت سوودیشی هه‌یه‌.
هه‌ندێ له‌ نووسه‌رانی تر، گوێ به‌ زه‌نگی خه‌ڵكان ڕاده‌دێرن. ئه‌م وشه‌ی خه‌ڵكه‌ زۆر كه‌متر له‌وه‌ی پێویسته‌ به‌كارده‌هێنرێت. هه‌موو باسی دانیشتوان ده‌كه‌ن، باسی كۆمه‌ڵگا ده‌كه‌ن، به‌ڵام وادێته‌به‌رچاو، له‌به‌رئه‌وه‌یه‌ ئێمه‌ وڵاتگه‌لی باشوریین، هێشتا وشه‌ی خه‌ڵك بایه‌خه‌كه‌ی له‌ده‌ستنه‌داوه‌ و، له‌ ده‌سه‌ڵاتێكی زایه‌ڵه‌دار له‌نێوماندا هه‌یه‌. گوێگرتن واته‌ ئاماده‌بوون بۆ ده‌ربڕینی وشه‌كان و وه‌رگێڕانی بێده‌نگی ئه‌و پیاو و ژنانه‌ی كه‌ هیواخواز و چاوه‌ڕوانن كه‌ كه‌سێ له‌ تاریكایی شه‌وه‌وه‌ ده‌ربكه‌وێ تا باسی ئازار و داهاتوویان بكات.
رۆژێك كاتب یاسین (KATEB YACINE)(1929-1989)، شاعیری جه‌زائیری، پاش چه‌ندان ساڵ له‌ مه‌نفا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ گونده‌كه‌ی. یه‌كێك له‌ پیره‌مێرده‌كانی گونده‌كه‌ی ده‌یناسێته‌وه‌ و پێیی ده‌ڵێت: (ده‌ڵێی نوسه‌ری؟ كه‌واته‌ دابنیشه‌ و گوێم لێبگره‌). نووسین، پێش هه‌ر شتێك گوێگرتنه‌. نووسین وه‌رگێڕانێكی هه‌ستپێنه‌كراوه‌، ئه‌و ڕازه‌ ڕووحانییه‌یه‌ كه‌ هه‌ندێكات ته‌نیا شاعیر و نووسه‌ر ده‌توانێ وه‌چنگی بخه‌ن و سه‌د ئه‌فسوس ئه‌گه‌ر نووسه‌ر هه‌ڵه‌ بكات.
نوسه‌ر شاهێده‌، شاهێدێكی هوشیار و هه‌ندێ كات چالاك. ئه‌و ته‌ماشای دنیا ناكات، به‌ڵكو لێی ڕاده‌مێنێ و ته‌نانه‌ت به‌ وردی لێی ده‌توێژێته‌وه‌ تاوه‌كو به‌ پشت به‌ستن به‌ به‌ڵگه‌ و بینین و به‌ كاریگه‌ری له‌ ڕێگه‌ی خه‌یاڵكردنه‌وه‌ی خۆییه‌وه‌ بنوسێت. نووسین له‌ دنیا، له‌ هه‌مان كاتدا جۆرێكه‌ له‌ هه‌وڵدان بۆ تێگه‌یشتنی دنیا. ئه‌وه‌ ده‌زانین كه‌ هۆش پێش هه‌ر شتێك، تێنه‌گه‌یشتنه‌ له‌ دنیا. له‌ هێنری بێرگسۆنه‌وه‌ ئه‌م پارچه‌ نووسینه‌ ده‌گوزامه‌وه‌: (هۆش به‌ هۆی جۆری تێنه‌گه‌یشتنی سروشتیی ژیان ده‌ستنیشانكراوه‌). ده‌بێ بڕوامان به‌ ڕاز و نهێنی هه‌بێ و له‌ عه‌قڵ بترسین. هه‌روه‌ها ده‌بێ له‌و كه‌سانه‌ش بترسین كه‌ پێیانوایه‌ هه‌موو شتێك ڕوون و ساكاره‌ و ته‌نیا ڕوونكردنه‌وه‌یه‌كی سیسته‌ماتیكتان بۆ به‌جێ ده‌هێڵێ. كه‌سێكی وه‌ها دۆگماتیزمانه‌ بیر ده‌كاته‌وه‌، چونكه‌ لای ئه‌و ته‌نیا ئه‌و شتانه‌ هه‌ن كه‌ بنجبڕن، ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ گومان نایه‌ته‌ نێو دڵیانه‌وه‌، بۆ ته‌ندروستیی كۆمه‌ڵگا مه‌ترسیدارن. بۆ ئه‌ده‌بیاتیش ترسناكن، چونكه‌ نووسین له‌ هه‌مان كاتدا گومانكردنه‌، گومانێكی به‌رده‌وام، واته‌ زانینی ئه‌وه‌ی حه‌قیقه‌ت وه‌ك تۆپه‌، لێمان هه‌ڵدێ و به‌ره‌و وه‌همه‌كانیش هه‌ڵ ده‌درێ. حه‌قیقه‌ت زۆرجار شێوه‌یه‌كی تارماییانه‌ی هه‌یه‌، ئێمه‌ به‌ ڕووناكییه‌كه‌ی وێران ده‌كات. هێرمان بلوێل له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌نووسێت: ئه‌و حه‌قیقه‌ته‌ی كه‌ بێ به‌رژه‌وه‌ندی ده‌رنه‌بڕاو، به‌رده‌وام سه‌ركه‌وتوو و براوه‌یه‌. به‌ڵگه‌نه‌ویسته‌ كه‌ به‌رژه‌وه‌ندی و حه‌قیقه‌ت له‌ یه‌ك شوێن كۆ نابنه‌وه‌، به‌ڵام زۆرجار فه‌رمانڕه‌وایی به‌رژه‌وه‌ندیی به‌هێزتره‌ و له‌ په‌یوه‌ندیی نێوان مرۆڤه‌كان به‌رژه‌وه‌ندی زیندوتر و ئاماده‌تره‌ تا حه‌قیقه‌ت. ڕۆژانه‌ هێنده‌ درۆ و گه‌نده‌ڵیی ئاشكرا ده‌بێت ته‌نانه‌ت تاوان به‌ ڕاده‌ و ئه‌ندازه‌ باوه‌كه‌ی كه‌ دیموكراسیی وه‌ك سیسته‌می پێكه‌وه‌ژیان نه‌ك ته‌نیا نه‌خراوه‌ته‌ په‌راوێزه‌وه‌، به‌ڵكوو خیانه‌تیشی لێكراوه‌. نووسین ده‌ست له‌ شیكردنه‌وه‌ی زیانه‌كانی ڕه‌هه‌نده‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌كان هه‌ڵناگرێت. ئه‌و له‌وه‌ تێگه‌یشتووه‌ كه‌ ئه‌ده‌بیات سنووری هه‌یه‌ و كتێبێك، هه‌رچه‌نده‌ش باڵا بێت، له‌ به‌رامبه‌ر مافیا، له‌ به‌رامبه‌ر پێگه‌ مه‌زنه‌كانی سیاسه‌ت هیچ ده‌سه‌ڵاتێكی نییه‌. به‌م چه‌شنه‌ هه‌ر چه‌نده‌ حه‌قیقه‌ت، كه‌ ته‌نیا به‌سه‌ر زمانی منداڵان و شاعیرانه‌وه‌یه‌، وره‌مان به‌رز ده‌كاته‌وه‌، به‌ڵام به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك ڕێگر نابێت له‌ بازرگانی، دزیكردن و داته‌پین.

© 2017 Hawler