حوزەیران 23, 2018

ئەزموونە شیعرییەكەم و چەمكەكانی نوێگەریی

سامی مەهدی


پێشوەخت دەڵێم: ئەزموونی شیعرییم پێش چەمكەكانی خۆی كەوت و پەنایشم نەبردە بەر"پراكتیزە كردنی"هیچ چەمكێك كە كەوتبووە پێشییەوە و ملكەچی هیچ سیستەمێكی تیۆریی حازربەدەستیشم نەكرد.
ئەمە مانای ئەوە ناگەیەنێ كە ئەوەی من لێرەدا دەیڵێم هەر تەنها"وەسفێكی تیۆرییانە"ی ئەو ئەزموونە تایبەتمەند و كەسیییەیە كە چوست و چالاكیی پرۆسەی شیعریی بە سەریدا زاڵە و ئەزموون پێشی دەخات و چەمكەكانیش دەوڵەمەندتری دەكەن.
لەبەر ڕۆشنایی ئا ئەمەدا دەڵێم: شیعر بۆ من تێكەڵەیەكە لە"دید" و"دنیابینیی"و"یادەوەریی"و"خەون". نووسینی چامەیش هەڵڕژانێكی بێلێبڕ و بەردەوامی"خودئاگا"و"ناخودئاگا"یە. پێیشم وایە ئا ئەمە پێگەی هەموو نووسینێكی شیعریی جیددییە كە شایستەی ئەم ناودێركردنە بێت.
ئەمەیش ئەوە ناگەیەنێت كە من"هەڵوێستێكی میانگیرانە"ی نێوان دوو ئاڕاستە تەبەننی دەكەم، كە یەكێكیان بایەخ بە سرووش یان ئیلهام، یاخود شێتێتیی، یان نووسینی ئۆتۆماتیكی دەدات، ئەوی تریشیان بایەخ بە خودئاگا دەدات و بە پشتبەستن بە بیرۆكەیەكی پێشینەی حازربەدەست چامە دەنووسێت و بە شێوەیەكی پیشەگەرانە دروستی دەكات، كە ئەمیان لە بنەماگەلێكی ڕۆمانسییانەوە سەرچاوە دەگرێت و ئەوی ترشیان دەگەڕێتەوە سەر بنەما گەلێكی كلاسیكییانە، بەڵكو مانای پابەندبوونە بە هەقیقەتی ئەو نووسینە شیعرییەی ئاوێتەیەكە لە هەردووكیان، لەمە و لەوەیش.
بەمپێیە چامە، بۆ من، هەڵقووڵانێكی كانیاوئاسایانە هەڵدەقووڵێت، ئاوەكانیشی تنۆك تنۆك لە ناواخنێكی قووڵدا كۆدەبنەوە و ڕەگەزەكانیشی بەر لەوەی لە چركەساتێكی گونجاودا بتەقنەوە، ئەوا ماوەیەكی دوورودرێژ كارلێك دەكەن، كە من بەسەر تانوپۆی ئەو ماوەیەدا باڵادەست نیم. ئەمەیش ئەوە دەگەیەنێت من خودی خۆم ناچاری نووسین ناكەم. تەنانەت كاتێ پێبەپێی بیرۆكەیەكی پێشینەیش دەنووسم، كە بێگومان ئەمە ناوبەناو ڕوودەدات، لەم بیرۆكەیە دەگەڕێم بۆ ئەوەی ناوەكییانە كارلێك بكات و هەر بەو شێوەیەی وەسفیشم كرد، لە چامەدا هەڵبقووڵێت.
جا ئەو چركەساتە گونجاوەی من مەبەستمە چركەساتی سوریالیی نییە، بەڵكو چركەساتێكی دیكەیە تێدەپەڕێت، زۆرجار، لە ئانوساتی سافیی و بێگەردیی زەینیی و ئۆقرە و ئارامگرتنی جەستەیی تێدەپەڕێت، ئەو ئانوساتەی لێوانلێوە لە شەففافییەت و مەستبوون، جاری یەكەم بەناویدا تێدەپەڕێ و پاشان تێپەڕینی تر و هی تریشی بەدوادا دێت، دواجار خودئاگا تەقەلای ئەوە دەدا بەربەستگەلێك بەرقەرار بكات، بەر بەو ئاوە هەڵقووڵاوانە بگرێ بۆ ئەوەی بەو پێچ و كەلێنانەدا پەرتوبڵاونەبنەوە كە ونیان دەكەن.
من ئەو كارە ئەنجام دەدەم، چونكە بەتەنگ ئەوەوەم چامەكەم شەقڵێكی ڕوون و ئاشكرا و بنیادێكی توند و تۆلأ و تۆكمەی هەبێت. ڕاستە من هەر بە ناچاریی، دەست لە هەڵبژاردنی شەقلأ وەرنادەم و لە چامە دەگەڕێم بە ئارەزووی خۆی شەقلأ بگرێت، بەڵام هەر كە چامە ئەو كارە بە ئەنجام دەگەیەنێت و مەودایەكی باشیشی تیادا دەبڕێت، ئیدی خودئاگا دەكەوێتە چاودێری كردنی و شێوازەكەی ڕێكدەخات و لۆژیكە ناوەكییەكەی مەحكەم و پتەو دەكات.
دەرهەق بە زمانی شیعریش، تێڕوانینێكم هەیە، لەوانەیە ئەو تێڕوانینە هەر تایبەت بێت بە خۆم، لەوانەیە خەڵكی تریش هاوبەشیی ئەو تێڕوانینەم بكەن. وایشی بۆدەچم زمان قەوارەیەكی سەربەخۆ و لە چامە دابڕاو نییە، بەڵكو ڕەگەزێكە لە ڕەگەزە سەرەكییەكانی و ئەمەیش ئەوە دەگەیەنێ كە"شیعرییەتی" چامە تەنها لە زمانەكەیدا قەتیس نییە، بەڵكو لە كۆی پێكهاتەكەیدا قەتیس و بەرقەرارە.
هیوادارم بە هەڵەیشدا نەچم كە لێرەدا ئاماژە بە شتێك دەدەم و بە"كیمیای چامە"ناوزەدی دەكەم، مەبەستم كارلێك كردنی ڕەگەزەكانێتی، لەو ڕەگەزانەیش زمان، كارلێك كردنێكی كارخوازانە"وەزیفییانە"ی هاوشێوەی كارلێككردنی ڕەگەزەكان لەناو پێكهاتەیەك لە پێكهاتە كیمیاییەكاندا، كۆتا پێدراویش كە لەم كارلێك كردنەوە دەردەكەوێت شیعرییەتی چامە دەستنیشانی دەكات، ئەو ئەركەی زمانیش جێبەجێی دەكات، شیعرییەت، یاخود ناشیعرییەتەكەی دەستنیشان دەكات.
منیش لەبەر ئەوەی ئارەزوو ناكەم بە شێوەیەكی پێشوەختانە زمان بەسەر دوو زماندا دابەش بكەم: شیعریی و ناشیعریی و بێگومان بەوەیش ڕازی نابم زمانی شیعر بەسەر پەیڤگەل و ڕستەگەل و بەشگەلێكی دوور لە "گشتگیرێتی چامە"دا دابەش بێت، چونكە لەدەرەوەی چامەدا و بەر لە كامڵبوونی چامە و بوونی بە قەوارەیەكی سەربەخۆ زمانێكی شیعریی بوونی نییە.
ئیدی ئا بەم پێیە زمان و پەیڤەكانی و ڕستەكانی هەر خۆبەخۆ و لە خۆیانەوە نابنە ئامانجگەل و شاعیریش ناچاری ئەنجامدانی زەخرەفەئارایی و ڕازاندنەوە نابێت، یان ناچاری ئەوە نابێت بۆ پاكیزەییەكی زمانەوانیی دەستئەنقەست و هەڵبەستراو بگەڕێت، یاخود بكەوێتە دووی زمانێكی هەڵچوونئامێزانەی پەتییەوە، بەڵكو پراكتیزەیەكی تەواو و كامڵانەی ئازادی ئافراندن دەكات و پێوەرە ئەدەبییە بێگیان و دەقبەستووەكانیش پێشێل دەكات. ئە ئاوا هەموو چامەیەك(مەبەستم ناخودئاگای چامەیە) زمانە تایبەتییەكەی خۆی هەڵدەبژێرێ و پەیوەندیی نێوان پەیڤەكانی ڕێكدەخات، جا ئا ئەم زمانە دەشێ پێبەپێی پێوەرە دەرەكییەكان زمانێكی پەخشانیی بێت، یاخود شیعریی.

كەواتە شوێنگەی هەر هەموو ئەمانە لە كوێی چەمكەكانی نوێخوازییدان؟      
پێم وایە پێگەی ئەمانە دەكەوێتە ناوكۆی چەمكەكانی نوێخوازییەوە، چونكە نوێخوازیی، بۆ من، چەمكگەلێكی حازر و ئامادە نییە لێرە و لەوێوە وەریان بگرم، بەڵكو نوێخوازیی نوێخوازیی ڕۆحە، نوێخوازیی ئەزموونە. ئاسۆیەكی كراوەیە چەمكگەلی یەكلاكەرەوەی چەقبەستوو و هەروەها فكری تاكلایەنانە و مۆدە و شێوازی كاتەكییانەی ڕاگوزەر دیاریی و سنوورداری ناكەن. ئەزموونێكی زیندووە پراكتیزە و ئازمایش دەكرێت، تەوەرەكەی پرسیارێكی ناوەكییانەی نیگەرانكەرە شاعیر دەخاتە بەردەم ئەو ئاسۆیە و شاعیریش ئەوەی دەكەوێتە ئەستۆی هەر ئەوەیە كە ڕێبەرەكەی خۆی هەڵبژێرێت و هیچی تر.
ڕێبەرەكەی منیش پێنج پرەنسیپە كە لە ڕێگای موتاڵاكردن و خوێندنەوە و ئەزموون و وانە بەراووردكارییەكانەوە بەدەستم هێناوە:
یەكەمیان: شیعر ئاسۆیەكی بەرگوشاد و فراوانی هەیە ڕێبازە هونەرییەكان و تیۆرە ئێستێتیكییەكان و مەنهەجە ڕەخنەییەكان سنوورداری ناكەن.
دووەمیان: شیعری هەموو زمانێك، تەنانەت شیعری هەموو نەتەوەیەكیش، خەسڵەت و تایبەتمەندێتیی دیاریكراوی خۆی هەیە. خەسڵەت و تایبەتمەندێتیی شیعری ئینگلیزیی وەكو خەسڵەت و تایبەتمەندێتیی شیعری فەڕەنسیی نییە، خەسڵەت و تایبەتمەندێتیی شیعری فەڕەنسییش وەكو خەسڵەت و تایبەتمەندێتیی شیعری ئەڵمانیی نییە. هەندێك خەسڵەت و تایبەتمەندێتیی تایبەتن بە زمان و یاساوڕێسا تایبەتییەكانییەوە، هەندێكی دیكەیشیان تایبەتن بە خەسڵەت و تایبەتمەندێتییەكانی نەتەوە و مێژووەكەی و كەلەپوورە ڕۆحیی و ماددییەكەیەوە. جا بۆیە شیعری ئەمەریكیی لە شیعری ئینگلیزیی، سەرباری ئەوەی كە هەردووكیشیان هەر بە یەك زمان دەنووسرێن، كەچی جیاوازە.
سێیەمیان: پێویستە شۆڕشە شیعرییەكان بە پرسیارێكی ناوەكییانە دەستپێبكەن، چونكە شۆڕشەكان، تەنانەت شۆڕشە شیعرییەكانیش، لەسەر زەمین و ژینگەكەی خۆیاندا شەقلأ دەگرن، نە نێردە دەكرێن و نە هاوردەیش دەكرێن.
چوارەمیان: پێویستە پەیوەندی بە شیعری جیهانیی و تیۆر و چەمكە ئێستێتیكیی و مەنهەجە ڕەخنەییەكانییەوە پەیوەندییەكی گفتوگۆئامێزانە و مشتومڕهەڵگرانە بێ، نەك پەیوەندی لاساییكردنەوە و كۆپیكردن.
پێنجەمیان: سووربوون لەسەر دروستیی تیۆرێك و نادروستیی تیۆرێكی دیكە، لە هەرزەییەكی فیكریی بەولاوە هیچی تر نییە كە زۆرێك لە شاعیرانی خستە ناو تەڵەی لاساییكردنەوە و شێوازێكی"دەقگرتووی"نوێیشی بە "نوێخوازییەكەیان"بەخشی.

*سەرچاوەی وەرگێڕانی ئەم نووسینە: انفرادات الشعر العراقی الجدید- الجز الاول: الستینیون- اختیار، توپیق و تقدیم: عبدلقادر الجنابی- منشورات الجمل- المانیا- الطبعە الاولی- ایار 1993

© 2017 Hawler

Please publish modules in offcanvas position.