تشرینی دووەم 18, 2019

(تیۆری پییر بۆردیۆ) باشترین نیشـــانەی كۆنزەرڤاتیزمی دەوڵەتەكانە

 زیگمۆنت باومن


ئەرستۆ فێری كردووین كە (ئۆیكۆس) (1) یان پانتایی تاكەكەسی لە (ئەكلیسا) (2) یان پانتایی كاروباری گشتی، جیا بكەینەوە. پانتایی ئاسوودەیی، هێمنی و تاڕادەیەك پر دڵەڕاوكێی كایەی تایبەتی كە ئێمە هەموو ڕۆژێ تێیدا ڕووبەڕووی كەسی ئاشنا و نزیك، و سیما بە سیما دەبینەوە و لە بارەی جۆری ژیانی هاوبەشمان گفتوگۆ دەكەین و پێویستە لە پانتایی دەرەوەڕا (و بە دەسەڵاتی ناكەسیی) كە تێیدا پرسە گشتییەكانی ژیان، ڕێكدەخرێن، جیا بكەینەوە. كایەی سێیەمیش بوونی هەیە. (ئاگۆرا)(3) سنورێكە لە نێوان ئەو كایەیەی كە نە تەواو لەگەڵ كایەی تایبەتی تەبایە و نە لەگەڵ كایەی رێكخستنی گشتی، هەر چەند كە كاریگەری بەسەر هەر دوكیانەوە هەیە. لە ئاگۆرادا، پانتایی گشتی و پانتایی تایبەت پێكەوە خڕ دەبنەوە و ڕووبەرووی یەكتر دەبنەوە و بە دەربڕینێ، پێكەوە ژیانێكی بە سوود پێكەوە دەدۆزنەوە.
ئاگۆرا، شوێنی لەدایكبوونی دیموكراسییە. لە بنەڕەتدا رێژەی دیموكراسی لە هەر فەزایەك، بەرهۆی ژمارەیەك لەو مرۆڤانەیە كە لە ئاگۆرا، ئامادەییان هەیە و ماوەیەكی دورودرێژ لەو پانتاییە دەبن. بە دەربڕینێكی تر، لە ئاگۆرادا (ئۆیكۆس) و (ئەكلیسا) بەردەوام بۆ یەكتر دەگەڕێنەوە، لەبەرئەوەیە كە دیموكراسی كردەی ئالوگۆڕبوونی بەردەوامی نێوان كایەی گشتی و كایەی تایبەتییە: گۆڕانی بەردەوامی ئامرازە تایبەتییەكان لە بەستێنی رێكخستنە گشتییەكان و دووبارە بەرهەمهێنانی پرسەكانی خۆشگوزەرانی گشتی لە كایەی تایبەتی.
هەڵبەتە ئەم گۆڕان و گواستنەوەیە وەك هەر گۆڕانێكی تر، كامڵ نییە و بەردەوام پێویستی بە چاكسازییە و ئیتر لێرەوەیە كە گۆڕان و گواستنەوەی نێوان دوو كایە، ئاستگەلێكی جیاواز لە تواناییەكان لە هەر كایەیەك ڕزگار دەكات. (شلایرماخەر) فێرمان دەكات كە ڕاڤەی پێكهاتوو لە (قوناغی هێرمنوتیكی) بێ كۆتایە. بە سەرنجدان لە شێوەی كرداری یەكسانی گواستنەوەكە، دیموكراسیەتیش (قوناغی گواستەنەوەیە). (گواستنەوەی بەردەوامی نێوان كایەی تایبەتی و كایەی رێكخستنی گشتی)
خاڵە گرینگەكە لێرەدایە كە بە كۆتایهاتنی گۆڕان و گواستنەوە لە ئاگۆرا، دیموكراسی بەكۆتا دەگات. هەر دیموكراسیەك ئەگەر بخوازێ‌ بە زات و حەقیقەتەكەی بمێنێتەوە، ناتوانێ‌ هیچ گۆڕان و گواستنەوەیەك بە كامڵ و ناگفتوگۆیی دابنرێ‌. بەم هۆیەیە كە كۆمەلگای دیموكراتیك بەهەبوونی بەدگومانییەكی بەردەوام تێیدا دەناسرێت، ئەو بەدگومانیەی كە كەماڵی ڕەها تا ئەبەد دوا دەخات.
لەوانەیە پەیڕەوی لە دیدگای (كاستۆریادۆس) (فەیلەسوفی فەرەنسی) بكەین. ئەو بۆ وەسفكردنی گەوهەری دیموكراسی هیچ وەسفێكی باشتر لەمە نازانێ‌ كە: (لە دیدی ئەنجوومەن و خەڵك باش دێتە بەرچاو). ئاتێنییەكان ئەم دەستەواژەیە وەك دەروازەیەك لەسەر دەركردنی هەموو ئەو یاسایانەی كە جێگیر دەكرێن و پەیڕەوی لێ دەكرێن، نیشان دەدەن. (باش دێتە بەرچاو) دەرخەری ئەم ڕاستیە بوو كە ئەوەی ئەمڕۆ باش دەردەكەوێت لەوانەیە سبەی، كاتێك ئەنجوومەن پێك دێ و خەڵك دووبارە لە ئاگۆرا لەگەڵ یەك كۆ دەبنەوە، باش نابێت. بەم چەشنە، دەتوانرێت بگوترێ‌ كە لە دیموكراسیەتدا، گفتوگۆی نێوان ئەكلیسا و ئۆیكۆس هیچ كات كۆتایی پێ‌ نایەت. نابێت ئەوەش فەرامۆش بكرێت كە بەدیهاتنی گۆڕان و گواستنەوە لە چوارچێوەی ئەم مەرجە، بنەڕەتییە: واتە سەربەخۆی كۆمەڵگا (ئەكلیسا) لە ئەندامەكانی (ئۆیكۆس) بە چەشنێكی هاوكات. هاووڵاتیان (لە كۆمەڵگایەكی دیموكراتیك) دەبێت خۆیان بنەڕەت و ئازاد بن تاوەكو ڕا و سەرەنجی خۆیان دەرببڕن. كۆمەڵگاش پێویستە سەربەخۆ و ئازاد بێت تاوەكو یاساكان دەر بكات. لە هەمان كاتدا، كۆمەڵگا پیویستە بزانێت جگە لە تێگەیشتنێكی جددی و وردی ئازادی، رێكوپێكی یاساكان هیچ گرێنتیەكی تری نیە.
كاتێك ئەم دوو كایە سەربەخۆیە یەكتر تەواو دەكەن كە پاڵپشتی یەكتر بن و پێویستیەكان یەكتریش لەخۆبگرن تاوەكو ژیانیكی هاوبەش و باشیان هەبێت .دەتوانرێ‌ بەم چەشنە بگوترێ‌ كە ئەوەی گفتوگۆی نێوان كۆمەڵگا و خەڵك گرنگ دەكات، ئەم چاوەڕوانییەیە كە هەموو ئەوەی لەبەرچاوی هەردوو لایەن باش دەردەكەوێت، لە جیهانی واقیعدا بۆ (یاسا) دەگۆردێت. ئەو یاسایەی كە هەم كایەی (ئەكلیسا) هەم (ئۆیكۆس) پەیڕەوی لێ دەكەن و شێوە و ناوەڕۆكی پێدەبەخشن. هاووڵاتیان یان خەڵك بۆ تێگەیشتنی مانای خۆبونیادنەریان هیچ ڕێگەیەكیان نیە جگە لەوەی كە لە پراتیكی خودی ئەم گریمانانەدا بەردەوام هەبن كە كۆمەڵگاش سەربەخۆیە .
دیموكراسیەتیش بە هەڕەشەلێكردنی دوولایەنانە دەست بە یەخەیە. یەكەمین هەڕەشە بەهۆی بێتوانایی ڕوو لە زیادی ئەكلیسا یان بێتوانای هێزە رێكخەرە گشتییەكانە كە لەوەی (باش دەردەكەوێت) نە ڕووبەڕووە و نە توانای پیادەكردنی هەیە.
هەڕەشەیەكی تر (كە لەگەڵ هەڕەشەی یەكەم لە پەیوەندیدایە) لەدەستدانی گۆڕان و گواستەنەوەی هەر دوو كایەی ئۆیكۆس یان هەمان كاروباری گشتی و پرسە تایبەتییەكان، لە قۆناغی تازە یان مۆدێرن بەرهەم دێت. لە دونیای تازە جێگری دیموكراسی لە پەیوەندی لەگەڵ ئەم دوو هەڕەشەیە دیاری دەكرێت.
لە هەڕەشەی یەكەمەوە دەست پێ دەكەین. دەسەڵات، ئەمڕۆ بەشێوەیەكی گشتگیر لە سیاسەت جیا بۆتەوە. دەسەڵات بەو چەشنەی كە (ئیمانوێل كاستڵز) دەڵێت، ڕوون و بەرچاوە. لە بەرامبەر ئەم ڕاستییە، بەڵام تەواوی دامەزراوە سیاسییەكان (كە لە دوو توێی دوو سەد ساڵ مێژووی دیموكراسی دامەزراون) هاوشێوەی ڕابردوو، ماونەتەوە و هیچ گۆڕانێكی دیاری بە خۆیەوە نەبینیووە.
ئەمڕۆ دەسەڵات، بان نەتەوەیی و جیهانییە، بەڵام سیاسەتی لۆكاڵی و نەتەوەییە. دەسەڵات بێ هیچ رێگڕیەكی ڕوون و بەخێرایی ئەلیكترۆنیكییە. (پاوڵ ڤیریلیۆ) پێیوایە كە هەر چەند لەبارەی نزیكبوونەوەی مەرگی مێژوو بگوترێ، زۆر پەتی تر دێتە بەرچاو، بەڵام ئێمە بێگومان شاهیدی كۆتایی جوگرافیاین. (سنور) ئیتر لە گواستنەوەی دەسەڵات هیچ ڕۆڵێكی نییە، بەڵام سیاسەت بە تاكە ئامرازێك بەناوی (دەوڵەت) لە چوارچێوەی شوێن پێناسە دەكات.
دەرئجامی ئەم هەلومەرجە دەبێتە هۆی هەڕەشەی دووەم كە هاوشێوەی كەلێنی نێوان دامەزراوەی سیاسەت (دەوڵەت یان ئەكلیسا) لە كایەك كە تێیدا گرینگترین ئامرازەكانی ژیانی مرۆیی دیاری دەكردرێ، بەچەشنێكی یەكجار زۆرە. ئەمڕۆ ئۆیكۆس ئیتر هیچ شوێنكی لە كایەی دەسەڵاتی دەوڵەتی سەربەخۆدا نییە (واتە لە كایەی تۆتالیتاریدا). تاوەكو ئێستا هەموو هەوڵی دەوڵەتەكان بۆ پڕكردنەوەی ئەم كەلێنە بەچەشنێكی سەرسوڕهێنەر، شكسی خواردووە.

یاسای بێ ئەنجامی دەوڵەت لە ڕووی دەستگەیشتن بە گۆشەنیگا هاوبەشەكان لەبارەی پرسگەلێكی پر بایەخ هاوشێوەی توانایی دەستكاری لە ژینەتیك و هاوشێوەسازی، بەئاشكرا لەم شكستە ئاگاداری دەكاتەوە. جەنگی ناوەكی یوگسلاڤیش دەرخەری پرسگەلێكی گرنگە لەم زەمینەیەدا. ئەم جەنگە لە ڕاستیدا بزمارێك بوو لەسەر تابوتی چەشنێ لە سەربەخۆی دەوڵەت كە بە درێژایی بەشگەلێكی تێبینكراو لە مێژوویی مۆدێرنیتە، كۆڵەكەی سیستمی جیهانی و دیموكراسی پێكهێنابوو. كورتەی ئەوەی كە هیچ تیۆرێك بۆ دیموكراسی جیهانی بوونی نییە.
(ئەنتۆنی گیدنز) بۆ تێگەیشتنی ئەم هەلومەرجە سوود لە وشەی تەمسیلی (پەتی) یان بڕوایەكی مەزهەب ئاسا وەردەگرێت كە مرۆڤی خۆشباوەڕ قوربانی ئەوە دەبێت. بێجگە لەوەی كە ئەم تەمسیلە تا چ ڕادەیەك بۆ دەرككردنی جێگیری دونیای مۆدێرن تەبایە یان نا، بەڵام دەتوانێ لۆژیكی جیهانیبوون بە باشی ڕوون دەكاتەوە. هەڵبەتە داماڵینی مەزهەبی ئەمڕۆ زیاتر بۆ شاعیران لەبارەی سوپەر دەسەڵاتەكان یان وتەبێژەكانی سوپەر دەسەڵاتەكان هاوشێوەی (فرانسیس فۆكۆیاما) یان (تۆماس فریدمان)ە. بۆ ئەم ئەكتەرانە دەوڵەتی عاقڵ، بە دروستكردنی عەقڵی حكومەت واز دەهێنێ. ئەمڕۆ تیۆری بنەچەی شوێننەگرتنەوە و نەگۆڕدراو (تیۆری پییر بۆردیۆ) باشترین نیشانەی كۆنزەرڤاتیزمی دەوڵەتەكانە. هەڵگرانی بازاڕی ئازادی جیهانی بە پشت بەستن بەم بنەچەیەیە كە دەڵێن، ئێمە ناتوانین هیچ كارێ ئەنجام بدەین تاوەكو جڵەوی ئەم پرۆسەیە بگرین. ئەو كاتەی كە ناتوانی ڕەوشەكە بگۆڕی، لەگەڵی یەكبگرە!
لە ڕاستیدا دەرەنجامەكە هاوشێوەیە. زانستی سیاسی (دەوڵەت) بە بچوككردنەوەی ڕێسا و یاساكان و چۆنایەتیكردنی بازاڕی بەرهەمهێنان و پارە، ئەركی خۆی بەم كردەیە سنوردار دەكات كە توانایی چالاكی بۆ سەرمایە ماددی و بازرگانییەكان فەراهەم بكات و ووڵات بۆ سەربەخۆیی دامەزراوە بەهێزەكانی دۆست و وەسوەسەكان ئامادە بكات. بە دەربڕینێكی تر، ئەكلیسا لە دەسەڵاتەكەی سوود لەم ئامانجە وەردەگرێ تاوەكو هەرچی باشتر دەسەڵاتەكەی بەكاربهێنێ. بەم هۆیەیە كە دەوڵەتەكان لەگەڵ یەكتر دەجەنگێن تاوەكو بتوانن هەر چی زیاتر (قوربانی) بەرەو خۆی رابكێشێ.
(كلاوس ئۆفە) ماوەیەك لەمەوپێش ئەم پرسەی خستۆتە ژێر جەخت لەسەر كردنەوە كە واقیعەت لە بونیادە كۆمەڵایەتییەكان زاڵـی كردووە كە هەر شێوەیەكی تێرامانی رەخنەیی لەبارەی میكانیزمەكانی، بیئاكامی پراكتیكی و پراتیكە، توندوتۆڵبوونی پارچەیەك گۆشت دەرخەری تیژی چەقۆ و ددانەكانە، بەڵام كاتێك هیچ چەقۆیەك لەسەر مێزەكە نییە و ددانەكان دەركراون، توانای گازگرتن لە گۆشت نەكردەیە. بەم هۆیە ئەمڕۆ ئاڵۆزترین پرسی سیاسی وەڵامدانەوەی پرسیاری پێویستە چی بكرێ‌، نییە، بەڵكو وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارەیە كە (چ كەسێك ئەو كارە ئەنجام دەدات، ئەگەر هەموومان ئاگادار بین پێوستە چی بكرێت؟)
ئەو كاتەی كە پێوەری كردەی پراكتیك، دەسەڵاتی ئامرازە، زۆربەی مرۆڤە عاقڵەكان لە ئەكلیسا، چاوەڕوانی هەنگاوگەلێكی ئەوتۆ نین، چونكە بۆ ئەوان ئەوە ڕوونە كە تا چ ڕێژەیەك توانای كاریگەری ئەكلیسا سنوردار كراوە. بە دیدی هەموو كەسێك كە بە ئازادی و خۆشگوزەرانی ئۆیكۆسەوە پەیوەستە، دامەزراوە و چالاكیەكان لە ئاگۆرا بۆ مامەڵە لەبارەی هۆگری هاوبەش، وەك بەهەدەردانی زۆری كاتە. ئەوەی بە سیاسەتمەدارانی پیشەیی ئەكلیسا پەیوەستە، ئەوانیش هوكارێكی ئاشكرا نابینن كە لەگەڵ ئاگۆرا لە مامەڵە دابن. ئەوان تەنها ئەم هۆشداریە دووبارە دەكەنەوە كە پرسەكان بەو چەشنەی كە هەن قبوڵ بكرێن، لە ئاكامدا تاكەكان بەرەو لای خۆی ڕادەكێشێت كە ڕووبەڕووی پرسەكان ببنەوە (بێ خواستنی كۆمەك لە ئاگۆرا و دەستتێوەردانی كاریگەری ئەكلیسا). هەرچەندە كە واز لە ئاگۆرا هێندراوە، بەڵام بۆ ماوەیەكی دوور و درێژە خاڵی نابێتەوە. ئاگۆرا دووبارە پر دەبێتەوە، بەڵام ئەمجارە بەو دەنگانەی كە لە ناخی ئۆیكۆسەوە دێنە دەرەوە. بەو چەشنەی كە (پیتەر ئۆستینۆف) رۆماننوسی خەیاڵی ئینگلیز دەڵێت: (ئێمە لە وڵاتێكی ئازاد دەژێین، بەردەوام ئێمە هەقمانە ژیانی تایبەتیمان لەگەڵ ئێوە لە كایەی گشتی دابەش بكەین.)
كۆمەڵناسی فەرەنسی (ئەهرنبێرگ) ئاوابوونی چوارشەممەی یەكێك لە رۆژەكانی ئۆكتۆبەری ساڵـی 1983 بە خاڵێكی ڕۆمانسی لە مێژووی كولتووری فەرەنسا دەزانێت. لەو رۆژەدا ژنێك بە ناوی (ڤیڤیان) لە بەرامبەر چاوی ملیۆنەها بینەری تەلەفزیۆنی ڕایگەیاند كە (میشێل.. پیاوەكەی ئەو، نێرەمووكە و ڤیڤیان لەكاتی پەیوەندی سێكسی لەگەڵ ئەو هیچ لەززەتێك نابات.) لە سەردەمی ئەو ڕووداوە گرینگەوە تاوەكو ئێستا، بەرنامەگەلێكی كات بەسەربردنی زۆر دروستكراون كە بینەرانی تەلەفزیۆنی بۆ كوچە و كەناری جیهانی مرۆڤەكان درێژ دەكاتەوە. ئەوەی لە ناخی ئەم كوچە و كەنارانە دەبینرێت، ئەو مرۆڤانەن كە تایبەتیترین یادەوەری و ڕووداوەكانی خۆیان پێناسە دەكەن. ئەو یادەوەرییانەی كە تاوەكو پێش ئەو ڕووداوە لە شوێنی گشتی نەدەگوترا. ئەو فاكتە سەرەكییەی كە ئەوان دەتوانن بیبستن ئەمەیە هەموو كەسێك لە ئێمە، پێوستە خۆی سەرقاڵـی ئازارەكانی خۆی بكات، خۆیشی گوێ‌ لە هەستە پێنج لایەنەكە بگرێت.
هەڵبەت شتی كەسیی هیچ كات خۆی بەزۆر ناخاتە نێو پانتایی گشتییەوە. لەگەڵ ئەوەی كە شتی تایبەتی لە رێگای یادەوەرییەوە تاڕادەیەك دووبارە دەبێتەوە، بەڵام خاڵە گرینگەكە لێرەدایە كە چۆنایەتییەكی تایبەت و تازە بەهاتنی بۆ پانتای گشتی نەچەسپێت. لە ڕاستیدا شتی كەسیی بەخستنەڕووی لە كایەی گشتی، تایبەتیبوونەكەی پەخش دەبێتەوە. پەخشی ڕاگەیاندن، ورێنەكانی (تاكی ئاسایی) هاوشێوەی ڤیڤیان و میشێل و ئەستێرەكانی سینەما و تەلەفزیۆن و سیاسەتمەداران و تاكە ناسراوەكانی تر، ئەم پرسەمان وەبیردەهێنێتەوە كە ژیانی گشتی تا چ ڕادەیەك بەتاڵ و خاڵیە. وەبیرهینانەوەی بێهودەیی ئەو هیوایانەیە كە دەكارێ بێچارەیی كایەی كەسیی لە كایەی گشتی چارەسەر بكات.
ئەمڕۆ مرۆڤە تەنها و گۆشەگیرەكان بەم هۆیە دەچنە ئاگۆرا كە گفتوگۆ لەگەڵ كەسە گۆشەگیر و تەنهاكانی تر بكەن. ئەم گفتوگۆیە تەنها نیشانەی پاڵپشتیكردنە لەسەر تەنهاییەكەیان كە ئارامیان پێدەبەخشێت. پاشان ئەوان بۆ ماڵەكانیان دەگەڕێنێتەوە. گرێكوێرەی دیموكراسی ئەمڕۆ ڕێك لێرەدایە: بێتوانایی نەبینراوی دامەزراوە گشتییەكان، بابەتە هاوبەشەكان و یەكانگیری. لەم دۆخەدا كەمكردنەوەی توانایی ئەكلیسا، ئیرادەیەك بۆ گواستنەوە و ئەلتەرناتیڤی ئازارە كەسییەكان بۆ بابەتە گشتییەكان، دەمێنێتەوە. لێرەدا كارەكە بۆ سوپەر دەسەڵاتە جیهانییەكان ئاسانتر دەبێت و هەر ئەوانیشن كە سوود لەم ئەنجامە وەردەگرن.
................................................
(1) ئۆیكۆس (oikos): خێزان و تەواو لق و بەشەكانی لە یۆنانی دێرین، ئەوەی بە بەرێوەبردنی ماڵ پەیوەست دەبێت. ئەرستۆ ئۆیكۆس بە بنەرەترین توخمی دەوڵەت-شاری یۆنانی ناوزەد دەكات.
(2) ئەكلیسا (ecelesia): خڕبوونەوەی خەڵكی ئاتێن بۆ رێكخستنی كاروباری گشتی. گرنگترین سەرچاوەی بڕیاردانی سیاسییە.
(3) ئاگۆرا (agora): ناوچەی خڕبوونەوەی و كۆبونەوەی سیاسی و هقوقی و هەروەها سەنتەرە كولتوری و نزاگاكانە لە یۆنانی دێرین.
سەرچاوە:
www.opendemocracy.net

© 2017 Hawler