تشرینی دووەم 12, 2019

مێژووی نوێی چەمكی (نامۆبوون) لەگەڵ جان جاك رۆسۆ دەستپێدەكات

چەمكی لاتینی (Alienato)بەچوار واتای جیاواز بەكاردەهێنرێ: لەواتا یاساییەكەی واتە گواستنەوە یان فرۆشتنی كاڵایەك یان مافێك، لە واتا دەڕوونناسیەكەی واتە شێت، لە واتا كۆمەڵناسییەكەی واتە دابڕانی پەیوەندی نێوان تاك وئەوانی تر و، لە واتا ئایینیەكەی واتە دابڕانی پەیوەندی نێوان تاك و خوداكەی. لە زمانی ئەڵمانیدا وشەی (entfremdung)(بە واتای نامۆبوون لە) مانای جیاوازی هەیە، بەلام نزیكترین وشە بۆ چەمكی لاتینی (Alienation)ە.

بەڵام مێژووی نوێی چەمكی (نامۆبوون) لەگەڵ جان جاك رۆسۆ دەست پێ دەكات: (ئەم هەلومەرجە واتە (هەلومەرجی كۆمەڵایەتی) هەموویان لە مەرجێكدا كورت دەبنەوە. هەر بەشداربوویەك (ئەندامی جڤات) بتوانێت هەموو مافەكەی بەجڤاتەكەی بسپێرێ ، پێویستە پێ سپێردانەكە بی كۆت وبەند بێت، یەكێتی هێندە كامڵ و بێكەلێنە كە پێ سپێردانی ماف كامڵ بێت و لەو شێوەیەدا هیچ بەشداربوویەك شتێكی نییە بیخاتە ڕوو، هەموو كەسێ بە پێدانی خۆی بە گشت لە هەمان كاتدا ئامادە نییە خۆشی بە هیچ كەس نادات، هەر یەك لە ئێمە كەسی خۆی و تەواوی تواناكەی لە دەست بەرێوەبەرێتی ویستی گشتی دادەنێت). (پەیمانی كۆمەڵایەتی بەشی یەكەم، لا50) وازهێنانی ئازادی سروشتی كارێكی پێ سپێردانە و، دەتوانێت بە مەرجی دوو لایەنە بوون، ئازادانە سەر پشك بكرێت، چونكە لەم شێوەیەدا تاك لە تایبەتەمەندی ئازادی مەدەنی سودمەند دەبێـ، بەڵام هەستەكانی رۆسۆ سەبارەت بەم ئەنحامانە ئەم كاری پێ سپێردانە ‹مافی تاك بۆ جڤات› هاوشانە بە گومان و شكەوە: مۆدێلی پەیمانی كۆمەڵایەتی كە ئەو ڕوونی دەكاتەوە نمونەیەكی پەتیە كە لە هیچ كۆمەڵگەیەكی واقعی بەدینەهاتووە، چونكە بە زەحمەت دەتوانرێ وێنا بكرێ ئەو دامەزراوانە دەستەبەری بكەن (ئیرادەی گشتی) لەسەر ئیرادە كەسیەكان، بەتایبەت لەسەر ئیرادەكانی كەسە دەسەڵاتدار و دەوڵەمەندەكان سەركەوتوو بێت. كاری پێ سپێردان ‹مافی تاك بۆ جڤات› كە بنچینەی پەیمانی كۆمەڵایەتیە ئەشی بەم شێوەیە بە زەوت كردنی موڵكایەتی كەم تا زۆری ئاشكرای بەشێكی گەورە لە تاكەكانی كۆمەڵگە ئەنجام بدرێت. نیگەرانیەكانی رۆسۆ بە توندیەكی جیاواز لە بەرهەمەكانی ڕۆمانتیكە ئەڵمانییەكان لە بەرهەمەكانی هێگڵ و فیورباخدا دەبینین. لە بەرهەمەكانی ماركس چەمكی نامۆبوون بۆ ڕوونكردنەوەی پرۆسەی نامرۆڤبوونی كار لە كاریگەری پەرەسەندنی سەرمایەداری بەكارهێنراوە. لە دەستنووسەكانی (1843-1844)، چەمكی نامۆبوون زۆر دوو بارەبۆتەوە: كۆمەڵگەی سەرمایەداری كرێكار لە كار و بەرهەمی كارەكەی (نامۆ) دەكات؛ سەرمایەداری كرێكار لەگەڵ ئەو كەسانەی چاودێری دەكەن كە بەرژەوەندی هاوبەش لەگەڵیاندا هەیە و لە ئاكامدا ئەو لە هاورێیان و هاوپێگەكانی خۆی (نامۆ) دەكات؛ لە كاتێكدا كرێكاری پیشەسازی لە پەیبردن بە مانای كارەكەی بێ بەش بووە؛ و دواجار، دابەشكردنی كار كرێكار لە مرۆڤایەتیەكەی بەتاڵ دەكاتەوە. كاری نامۆبوو (مرۆڤ لەجەستە و گیانی خۆی لە سروشتی دەرەكی و لە ژیانی مرۆیی خۆی نامۆ دەكات) لە درێژەدا و بەتایبەت لە كتێبی سەرمایەدا چەمكی نامۆبوون كەمتر كەڵكی لێ وەرگیراوە. بەڵام بابەتی سەردەمی گەنجی بەبەردەوامی دەركەوتۆتەوە: سەرمایەداری ئەو پرۆسە كەڵەكەبووە وروژێنەرەیە كە لە كۆنترۆڵی تاكەكان بەدەرن، ئەو هێزە كۆمەڵایەتیانە ئازاد دەكات كە تاكەكان ناتوانن یەكلاییان بكەنەوە و زۆربەیان لە بەرهەم و لەمانای كارەكەیان بێ بەش دەكات. (پرۆسەی بەرهەمهێنانەوەی سەرمایەداری خۆبەخۆی (عه‌فوی) جودایی نێوان كرێكار و هەلومەرجی كارەكەی بەرهەم دەهێنێتەوە. سەرمایەداری هەلومەرجێ بەرهەم دەهێنێتەوە و دەیكاتە ئەبەدی كە كرێكار ناچار دەكەن بۆ درێژەدان بەژیان، خۆی بفرۆشێ و سەرمایەدار لە ڕەوشێكی دادەنێت كە بەكڕینی كرێكار بەرهەمەكەی زیاد دەبێت.) (سەرمایە بەشی یەكەم، لا23).. (خەسڵەتی ئۆتۆنۆمی و نامۆیی كە بەرهەمهێنانی سەرمایەداری بە شێوەیەكی گشتی زاڵی دەكات لەسەر هەلومەرج و بەرهەمی كار لە قەپانی كرێكاردا بەشێوەی دژێتی ئاشكرای كرێكار بە ئامێرەكەی دەردەكەوێت و ئەمەش دەبێتە مایەی سەركێشی كرێكار لەسەر دژی ئامرازی كارەوە.) (سەرمایە، بەرگی یەكەم، بەشی پانزە). (بەگشتی، لەگەڵ بەكارهێنانی ئامێرەكان دابەشكردنی كار لەنێو كۆمەڵگەی پیشەسازیدا زیادیكردووە، كاری كرێكار لەكارگەدا سادە بۆتەوە، سەرمایە لەسەریەك كەڵكە بووە و مرۆڤ پتر لە پێشتر پارچە پارچە بووە.) (هەژاری فەلسەفە، بەشی دووەم، ص20).
ئەم بابەتە ماركسیانە نووسەرانێكی زۆر كاریان لەسەر كردووە. بەڕای ئەریك فرۆم، كۆمەڵگەی سەرمایەداری تاك لە خۆ نامۆ دەكات، لە بەرئەوەی بەدیهاتنی ویستە بنەرەتیەكانی مرۆڤ دژوار دەكات، وەك ویستی كاری داهێنانی، ویستی بەرقەراری پەیوەندیە كۆمەڵاتیەكان لەگەڵ ئەوانی تر، ویستی جێگیربوون، ویستی هەبونی شوناسی كەسی، ویستی رێنمونی خۆی بە بەرخورداری لە بۆتەی ژێدەردا، و ویستی تێگەیشتن. ئەم خەیاڵە بەشێوەگەلی جۆراوجۆر، ماركۆزە، هابەرماس، مانهایم و س. رایت میلز كاریان لەسەر كردووە. ماركۆزە پەنچە ئەخاتە سەر میكانیزمە زۆردارەكییەكانی مرۆڤ و سەر ئەو چەپاندنە بێدەنگ و ڕەنگانەی كە لە كۆمەڵگەی پیشەسازیدا بەكاردەهێنرێن. هابەرماس، جەخت لەسەر ئەو بونیادە كۆمەڵایەتیانە دەكاتەوە كە تاك لە تواناكانی بەدیهاتنی مەیلە كەسیە مەحرومەكان و ناچاری دەكەن مەیلەكانی ئەوانی تر بەدیبێنێت. مانهایم پەنچە ئەخاتە سەر هەستی بێهودەیی سەرچاوە گرتوو لە ئاڵۆزی ئەو سیستەمە كۆمەڵاتیانەی كە تاك لە شێوەی كارەكانیان سەر دەرناهێنێت. دەتوانین ناوەخنی هێنانی ئەم گوتانە بە ئاسایی زیاد بكەین.
بێگومان چەمكی نامۆبوون پشت ئەستورە بە پرەنسیپە بابەتیەكانی سروشتێكی یۆتۆپیایی. بە دەربڕینێكی دیكە، پەیبردن بە نامۆبوون ئەو كاتە مەیسەر دەبێت كە بمانەوی كۆمەڵگە هەییەكان، چ كۆمەڵگە پیشەسازیەكان یان سەرمایەداریەكان بە كۆمەڵگەیەكی یۆتۆپیایی بەراورد بكەین كە تێدا مرۆڤ سەركەوتوو دەبێت. هەموو ویستە بنەرەتیەكانی بهێنێتەدی؛ ئەو كۆمەڵگەیەی كە سیستەمە كۆمەڵایەتیەكەی بە چەشنێكە كە هەمووان بەئازادانە پەسەندی دەكەن، ئەو كۆمەڵگەیەی كە دامەزراوە كۆمەڵایەتیەكانی شایەنی تێگەیشتن، شەفاف وپەسەند كردنن، ئەو كۆمەڵگەیەی كە تەنها سنوردارتێیەكانی ئازادیە كەسیەكەیانن كە تاك بە دڵ و گیانەوە پەسندیان دەكات و شێوە و ناوەرۆكیان پێ دەدات. ناوبڕی نێوان ئەم مۆدێلی دیموكراتیك وكۆمەڵگە واقعیەكان، بەڕای س. ملیز تەرازوویەكە بۆ ئەندازەگرتنی توندی نامۆبوون. لە بەراورد بە زۆری لە بیریارانی دواتر، پێدراوی رۆسۆ لە مەدایە كە نیشانی داوە لە كاردا نەكردەیە كۆمەڵگەیەكی واقعی لە مۆدێلی وەهادا بكاتە پاشكۆ. هەرچەندە ئەم مۆدێلە، ژێدەرێكی یۆتۆپیایی حەتمی بێت. بە پێچەوانەی گەشبینی ڕۆسۆ، ماركس، ماركۆزە، میڵز یان هابەرماس خۆیان بە ملكەچ دەبینی لە ئۆتۆپیای رۆسۆییدا، تەفسیرێكی (واقعبیانە)یان دەخستەڕوو، چونكە ئەوان نامۆبوون بە تایبەتمەندی شێوەیەكی تایبەت لە ڕێكخستنی كۆمەڵایەتی، واتە كۆمەڵگە سەرمایەداریەكان یان بە بڕوای هەندێ نوسەران، كۆمەڵگە پیشەسازیەكان، دەزانن (ماركسیە بنەرەتگەراكان، كۆمەڵگە پیشەسازیەكانی جۆری سۆسیالیستی بە بەتاڵ لە نامۆبوون دەزانن). لەم بنەچەیەدا بابەتی ئەم دەرئەنجامانە بەرهەم دێت كە دەتوانرێ بە گۆڕانی شێوەی كۆمەڵگە بۆ بەدیهێنانی ئۆتۆپیا هیواخواز بین.
چۆن دەتوانین سەركەوتوویی چەمكی نامۆبوون كە ئەمرۆ لەسەر زمانەكانە ڕوون بكەینەوە؟ هۆكاری یەكەمی گشتپەسەندی ئەم چەمكە لەمەدایە كە هەموو كەسێك دەتوانێت ئەو چەمكە بە ئاسانی بۆ وەسفكردنی ئەو دیاردانەی كە دەیبینێت بە كاربهێنێت (بۆ نمونە پارچە پارچە بوونی كار، هەستی بی توانای تاك لە بەرامبەر ئاڵۆزییەكانی سیستەمە كۆمەڵایەتییەكان....هتد) بەو چەشنەی كە پاریتۆ دەستنیشانی دەكات: هەر چەندە تیۆرەكانی نامۆبوون ئەزموونكراو نین، بەڵام لەهەمان كاتدا لە سەر ئەو بینینیانە جێگرن كە هەموو كەسی دەتوانێت ئەنجامی بدات. هۆكاری دووەم سەركەوتوویی چەمكی نامۆبوون لەمەدایە كە دەتوانێـ دیاردە هەمەچەشنەكان، لە تێكەڵاوی دەڕوون پەشێوی سەرچاوە گرتوو لە (ژیانی مۆدێرن) تاوەكو تەقینەوە توندوتیژئامێزە كۆمەڵایەتییەكان ڕوون بكاتەوە یان لانیكەم وەسفیان بكات (بگەرێوە بۆ ئاماژە ناوبراوەكانی سەرەوە لە ماركس سەبارەت بەلادانەكاری ئامێرەكان لای لودیتەكان (1) یان بەو تەفسیرەی كە ماركۆزە لە قەیرانە (زانكۆییەكان)ـی دەیەی 1960 دەیخاتە روو. لە لایەكی دیكە، بە كەڵكوەرگرتن لە چەمكی نامۆبوون دەتوانین روحیەتی فەتالیزم (Fatalism) و رازیبوون و تەسلیمی توێژە بێ بەشەكانی كۆمەڵگەش ڕوون بكەینەوە. هۆكاری سێیەم لەم واقعیەتەدا پێویستە پشكنینی ئەوە بكەین كە چەمكی نامۆبوون هاودەنگی هەیە لەگەڵ ئەفسانەی یەهودی- مەسیحی دابەزینی مرۆڤ و ناواخنێكی لائیكی و سازگار بە ژیانی مۆدێرنی پی دەدات. بەهۆی چەمكی نامۆبوونەوە، دەتوانین دابەزینە كونجی شەقامەكان و لە ژیانی ڕۆژانەشدا ئەو قسەیە بیبنین (هێنری لۆڤیڤەر).
چەمكی (ئەستێرەئاسای) نامۆبوون واتای جۆراو جۆری پەیدا كردووە و چینبەندی چەمكە تەواوكەرەكان كە بەدەوری ئەم ئەستێرە دەچەرخێت كارێكی دژوارە. لە وێنەی چەمكی هێگلیentaÜsserung بابەتێتیObjectivition یان چەمكی ماركسیستی (verdinglichung) بەشتبوون Reification . هەندێ لەم تێگەیشتنانەی چەمكی نامۆبوون بۆ سۆسیۆلۆژیا سودمەند و شایەنی كەڵك لێ وەرگرتنن و هەندێكی دیكە مایەی ئاڵۆزی و بێ كەڵكن. لەوانەیە بەهۆی ئاگای لەم دژواریانە بوو كە ماركس لە بەرهەمەكانی قۆناغی پێگەیشتوی فیكری چەمكی نامۆبوون بە گشتی خستە لاوە. ڕێگرێك نییە كە نەتوانین ئەم ووشەیە بۆ ڕوونكردنەوەی هەستی لاوازی سیاسی كە ئەشێت هاوڵاتی بگرێتەوە، ئەو ناساغیەی كە لە كاردا زنجیرەیەك دێتە ئاراوە، ئەو واقعیەی كە كرێكار ناچارە هێزی كاری خۆی بفرۆشی یان ئەو هەلومەرجە سەختەی كە كرێكار لە سالی  1848تێدا بە سەری دەبرد، بەكاربهێنین. لەم مانا دیار و سنوردارەدا، چەمكی نامۆبوون بەسوودە و سەرچاوەی توێژینەوە ئەزموونیەكان بووە. لەبەرامبەردا، زانراو نییە چۆن كۆمەڵناسی دەتوانێت سود لەو تیۆرانە وەربگرێـت كە لە دوای نوسینەكانی قۆناغی لاوی ماركس خراونەتە ڕوو، وەك تیۆری ماركۆزە و هەندی لە سۆسیۆلۆگەكان كە پێیانوایە كۆمەڵگە پیشەسازییەكان مرۆڤ هێندە قوڵ لە خۆنامۆ دەكات كە ناتوانێت ئاگایی بەرامبەر بەدبەختیەكەی هەبێت. لەم وێنەیەدا پێویستە بە كام موعجیزە، كۆمەڵناس، بەتەنها لە نێو هاوچەرخەكانیدا دەتوانێت خۆی لە دیواری ئەشكەوت جیا بكاتەوە و هەقیقەت ببینێت و ئەوانی تری لێ ئاگادار بكاتەوە. دواجار، چەمكی نامۆبوون لە چەمكی (ئاگایی درۆینە) و ئەلتەرناتیڤە وەزیفیەكەی جیاوازە (واتە لە هەموو ئەو تێگەیشتانەی كە -هەندی كات بەشێوەی ڕوون، و بەڵام زۆربەی كاتەكان بە شێوەی ناڕوون- گریمان دەكەن بینەر سەبارەت بەهەستی تاكەكەسیی بابەتی بینین، باشتر لە خۆی، دەتوانێت دادوەری بكات). چیرۆكی چاوپێكەوتنی بینەر و كۆمەڵی كوێر، قەڵەوتر لە هەموو تۆتالیتاریزمەكانە. پێتوایە خۆشبەختیت؟ نەخێر هەڵە دەكەیت، هەستەكەتان دەرئەنجامی ئاگایی درۆینەتانە. هەست دەكەی ئازادیت؟ نەخێر هەڵە دەكەی، ئەمە نیشانەی لەخۆ نامۆبوونتانە. هیچ كۆت وبەندی كە بزرتان بكات نایبینێت؟ هۆیەكەی ووردی و چالاكیانە. بڵێز (Belise) بە باشی گوتوویەتی كە((ئەوان تاوەكو ئەمڕۆ هێندە رێزییان بۆ داناوم كە هەرگیز لە خۆشەویستی زیاتر هیچ ووشەییكی دیكەیان پێ نەووتوم، بەڵام بۆ پێشكەشكردنی دڵیان و رێز پێشكەشكردنیان بەرامبەرم، وەڕگێرانانی بێ زمان ئەوەی پێویستە بیڵێن ووتیان))كە لەگەڵ چەمكی ئاگایی درۆینە گرێ دەدرێت. چەمكی نامۆبوون بە گوتەی س. رایت میلز لە مەیلی مشتومری دیموكراسی (واقعی) سەرچاوە دەگرێت و دوا جار بە ئاراستەی تۆتالیتاریزم كۆتایی پێ دێت.
بەو چەشنەی زۆرێك لە نووسەران ئەوەیان وەبیرهێناوەتەوە كە (نامۆبوون) چەشنێكە لە ئەنۆمی و دوو چەمكن لە یەك ناوەرۆكەوە (بەگوزارشتی پاریتۆ): ئەو هەستەی بۆتە هۆی ئەوەی تاك بۆ دۆزینەوەی مانایەك بۆ بوونەكەی لە كۆمەڵگەی پیشەسازی ئازاربەخشترە لە كۆمەڵگەكانی دیكە، بەڵام چەمكی ئەنۆمی لەچوارچێوەی كۆمەڵناسی زانكۆیی گەمارۆ دراوە. چەمكی نامۆبوونش سەر شۆرشیەك لە پێشكەوتن و ناكامی ئەو دونیایەی كە ماكس ڤیبەر باسیان لێوە دەكات، دەگێڕێتەوە، بەڵام سیفەتە گەورەكەی ئەوەیە كە ڕێگاكانی تۆبە و رزگاری نیشان دەدات.
1) Luddite: ئەندامی باندە كرێكارییەكانی ئینگلیز كە لە ساڵی 1811 تاوەكو 1813 و 1826 بە شێوەیەكی سیستەماتیزەكراو مبادرتی لادانكاریی ئامێرەكانیان دەكرد و هەروەها بە بەرپرسانی بێكاری كرێكاران دەناسران.
سەرچاوە/
- فرهنگ جامعەشناسی انتقادی/ ریمون بودۆن، فرانسوا بوریكو، ترجمە، نیگكهر.
- المعجم النقدی لعلم الاجتماع، ترجمە، الدوكتور سلیم حداد، الطبعە الثانیە، 2007، ص29-33)

 

دانـا شوانی - هه‌ولێر

© 2017 Hawler