تشرینی دووەم 18, 2019

بونیاد، نیشانه، گه‌مه‌ له‌ گوتاری زانسته‌ مرۆڤایه‌تییه‌كاندا

پاڵنه‌ری دژه‌ میتۆدی زانستی، كه‌ لای لیڤی شتراوس ده‌یبینین، تا ئه‌و ئاسته‌ په‌ره‌ی سه‌ند كه‌ ره‌خنه‌گره‌ كۆنه‌كانی ئه‌م بواره‌ به‌ زمانێكی دیكه‌ ده‌دوان. گۆڕانه‌ یه‌كلاكه‌ره‌وه‌كه‌ له‌ ساڵی 1967 دا ڕوویدا، له‌گه‌ڵ وتاری "بونیاد و نیشانه‌كان و گه‌مه‌ له‌ گوتاری زانسته‌ مرۆڤایه‌تییه‌كاندا"ی "ژاك دێریدا"دا، كه‌ له‌ هه‌مان ئه‌و كۆنگره‌یه‌دا پێشكه‌شی كرد وا "نیڤین دایسن-هێدسن"ـیش ڕه‌خنه‌ ئه‌زموونگه‌رییه‌كه‌ی خۆی خسته‌ڕوو، به‌ڵام ئه‌م دوو وتاره‌ سه‌ر به‌ دوو جیهانیی فیكری لێكجیاواز بوون. دایسن-هێدسن پێیوا بوو لیڤی شتراوس وه‌ك پێویست ئه‌زموونگه‌را نییه‌ و وایده‌بینێت ئه‌و بۆنوبه‌رامه‌ خه‌یاڵی و ئه‌ده‌بی و فه‌لسه‌فییه‌ی كه‌ له‌و ده‌روازه‌ و پێشه‌كییانه‌وه‌ به‌رز ده‌بێته‌وه‌ وا له‌لایه‌ن كه‌سی نه‌خوێنده‌واره‌وه‌ بۆ به‌رهه‌مه‌ ئه‌نترۆپۆلۆژییه‌كانی شتراوس ده‌نووسرێن، وه‌كو جۆرج شتاینه‌ر و سۆزان سۆنتاگ، بۆنوبه‌رامه‌یه‌كی جێی گومان و دوودڵییه‌، هه‌مان بۆچوونیشی ده‌رباره‌ی ئه‌و بنه‌چه‌ فه‌لسه‌فییه‌ دوورودرێژه‌ هه‌یه‌ كه‌ شتراوس خۆی بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌كات.

به‌ڵام دێریدا پێیوایه‌ لیڤی شتراوس له‌ كێشه‌یه‌كدا گیری خواردووه‌ كه‌ له‌ جه‌وهه‌ردا كێشه‌یه‌كی فه‌لسه‌فییه‌، به‌ڵام، به‌ واتایه‌ك له‌ واتاكان، ئه‌و به‌ ته‌واوی فه‌یله‌سوف نییه‌ تا بتوانێت ئه‌م كێشه‌یه‌ چاره‌سه‌ر بكات. ئێتنۆلۆژیا (و ئه‌نترۆپۆلۆژیا) زانستێكی ئه‌وروپییه‌ و چه‌مكه‌ ئه‌وروپییه‌ ته‌قلیدییه‌كان به‌كار ده‌هێنێت (هه‌ڵبه‌ت به‌ سه‌رجه‌م ئه‌و چه‌مكانه‌یشه‌وه‌ دایسن-هێدسن و سه‌رجه‌م ئه‌نترۆپۆلۆژیسته‌ ئه‌زموونگه‌راكان به‌كاری ئیشی پێده‌كه‌ن). جا له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌م زانسته‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ نائه‌وروپییه‌كان ده‌كۆڵێته‌وه‌، ئه‌وا ده‌بێت ڕه‌خنه‌ له‌ هه‌موو كاتیگۆرییه‌كانی ئیتنۆسه‌نته‌ریزم بگرێت، به‌و چه‌مكه‌ زانستییانه‌یشه‌وه‌ كه‌ خودی ئه‌و زانسته‌یشی له‌سه‌ر دامه‌زراوه‌. ده‌نا گه‌ر وانه‌بێت ئه‌م زانسته‌ سیفه‌ته‌ زانستییه‌ تایبه‌تییه‌كه‌ی خۆی له‌ده‌ست ده‌دات ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر له‌نێو ده‌ستی پیاده‌كه‌رێكی لێهاتووی وه‌ك لیڤی شتراویسدا بێت (چ جای له‌ به‌رده‌ستی ئه‌و ئه‌زموونگه‌راییه‌ ڕه‌ق و ته‌قه‌دا بێت كه‌ دایسن-هێدسن نوێنه‌رایه‌تیی ده‌كات).
لێره‌دا لیڤی شتراوس له‌سه‌ر هه‌قه‌ كه‌ دادگایی به‌رامبه‌رێتی میتافیزیكییانه‌ی ته‌قلیدیی نێوان هه‌ستی و زه‌ینی ده‌كات و ده‌چێته‌ سه‌روویه‌وه‌، ئه‌م به‌رامبه‌ردانانه‌ كه‌ زانسته‌ مرۆییه‌كانی شپرزه‌ كردووه‌ به‌ كۆمه‌ڵێك پرسیار وا په‌یوه‌ستن به‌وه‌ی كه‌ داخۆ ئه‌م زانستانه‌ له‌ شته‌ ماتریالییه‌كان و ڕه‌فتاره‌ فیزییكییه‌كان و شتی له‌م بابه‌ته‌ ده‌كۆڵنه‌وه‌ یان له‌ واتا ده‌كۆڵنه‌وه‌؟ به‌ڵام لیڤی شتراوس ئه‌م دادگاییه‌ دادمه‌زرێنێت و ئه‌م ترانسێندنته‌ باڵاتر ده‌بات له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ كه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ خۆی ده‌خاته‌ ئاستی نیشانه‌وه‌، ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدا كه‌ چه‌مكی نیشانه‌ خۆی، وه‌ك پێكه‌وه‌نووسانی دال و مه‌دلول، گرێدراوی به‌رامبه‌رێتی نێوان هه‌ستی و زه‌ینییه‌، ئه‌سته‌مه‌ به‌ بێ ئه‌م به‌رامبه‌رێتێیه‌ له‌مه‌ تێبگه‌ین. به‌م جۆره‌ ئیتنۆلۆژیا، وه‌ك ره‌خنه‌ له‌ بیركردنه‌وه‌ی ڕۆژئاوایی، ته‌نیا له‌ڕێگه‌ی چه‌مكێكی سه‌ره‌كی نێو چه‌مكه‌كانی میتافیزیكای ڕۆژئاواییه‌وه‌ ده‌توانێت وه‌زیفه‌ی خۆی جێبه‌جێ بكات.
به‌ هه‌مان شێوه‌، لیڤی شتراوس، جیاكارییه‌كی به‌ناوبانگ له‌نێوان دوو جۆری بیركردنه‌وه‌دا ده‌كات. یه‌كه‌میان، ئه‌و شێوازه‌یه‌ كه‌ تێێدا چه‌مكه‌ نوێیه‌كان بۆ ته‌فسیركردنی جیهان داده‌ڕێژرێن، به‌و جۆره‌ی كه‌ ئه‌ندازیارێك له‌ چه‌م به‌شێكی نوێیه‌ ئامرازێك، به‌ دیزاینێكی جوان دروست ده‌كات (به‌ شاراوه‌یی له‌ لیڤی شتراوسه‌وه‌ تێده‌گه‌ین كه‌ ئه‌م بیكردنه‌وه‌یه‌ هی تیۆرسێنی نوێیه‌). به‌ڵام دووه‌میان، ئه‌و شێوازه‌یه‌ كه‌ ئه‌و پۆلێنانه‌ی تێیدا به‌كازردێت وا پێشتر ئاماده‌ كراون، وه‌ك ئه‌وه‌ی جیاوازی له‌نێوان جۆری ئاژه‌ڵی و جۆری تردا ده‌كات، به‌ مه‌به‌ستی مه‌عریفی زۆر جیاواز، وه‌ك پۆلێنكردنی كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ی مرۆڤ، وه‌ك ئه‌وه‌ی هه‌میشه‌ به‌ر له‌ لیڤی شتراوس به‌ ته‌وته‌میزم ناوبراوه‌ (وا له‌مه‌ تێده‌گه‌ین كه‌ ئه‌م جۆره‌ بیركردنه‌وه‌یه‌ شێوازی بیركردنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانه‌ كه‌ به‌ تێرم و چه‌مكه‌ ئه‌فسانه‌ییه‌كان بیریان كردۆته‌وه‌). ئه‌م میتۆده‌ فیكرییه‌ له‌ كاری بریكۆله‌ر Bricoleur ده‌چێت كه‌ شته‌كان له‌و پارچه‌ ئامێره‌ كۆنانه‌ دروست ده‌كاته‌وه‌ كه‌ پێشتر بۆ مه‌به‌ست و كاری دیكه‌ هه‌بوون. ئێمه‌ هه‌موومان به‌ چه‌مكه‌ ئاماده‌كان بیر ده‌كه‌ینه‌وه‌، كه‌ له‌ بنه‌مادا بۆ مه‌به‌ستی دیكه‌ دروست كراون، ئێمه‌یش ده‌ستكارییان ده‌كه‌ین و له‌گه‌ڵ كاری ئێستای خۆماندا ده‌یانگونجێنین. كه‌واته‌ جۆرێكی تایبه‌ت و سه‌ره‌تایی و بنچینه‌یی بیركردنه‌وه‌ بوونی نییه‌ كه‌ له‌ بریكۆلاج bricolage بچێت، به‌ڵكو هه‌موو بیركردنه‌وه‌یه‌ك بریكۆلاجه‌.
دێرێدا له‌وپه‌ڕی دڵخۆشیدایه‌ چونكه‌ بابه‌ته‌كه‌ هه‌ر به‌م جۆره‌یه‌. ئه‌وه‌ی له‌ بریكۆلاجدا بۆ ئه‌و سه‌رنجڕاكێشه‌ زانستیبوونه‌كه‌ی نییه‌، به‌ڵكو هێزه‌ ئه‌فسانه‌ییه‌-شیعرییه‌كه‌یه‌تی. ئه‌وه‌ی به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی مایه‌ی دڵخۆشیی دێریدایه‌ ئه‌و شیكارییه‌یه‌ كه‌ لیڤی شتراوس، له‌ یه‌كێك له‌ به‌رهه‌مه‌كانی كۆتایی خۆیدا، بۆ ئه‌فسانه‌یه‌ك له‌ ئه‌فسانه‌كانی گه‌لی بۆرۆرۆی كردووه‌ و ناوێكی زۆر گونجاوی بۆ داناوه‌ "نه‌كوڵاو و كوڵاو"، نه‌بوونی هیچ ئه‌فسانه‌یه‌كی مه‌رجه‌عی و ئه‌سڵییه‌ كه‌ جیاوكێكی تایبه‌تی هه‌بێت، ئینجا بوونی توانای ڕاسته‌وخۆ بۆ شیكاركردن له‌ هه‌ر كوێوه‌ بته‌وێت، به‌هۆی نه‌بوونی هیچ "سه‌نته‌ر"ـێكه‌وه‌، یان نه‌بوونی هیچ بنه‌مایه‌كی بنچینه‌ییه‌وه‌ كه‌ بكرێت وه‌ك كڵێشه‌ و به‌ڵگه‌نه‌ویست وه‌ری بگرین. به‌ڵام ئه‌مه‌ پێویستی به‌وه‌یه‌ ده‌ستبه‌رداری گوتاری زانستی یان فه‌لسه‌فی ببێت؛ گوتاری بونیادگه‌ری له‌ فۆڕمدا گوتارێكی ئه‌فسانه‌ییه‌، به‌رهه‌می ئه‌فسانه‌یه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌فسانه‌.
كه‌ ئه‌م شێوازه‌ لێكدانه‌وه‌یه‌ دژه‌ زانسته‌ له‌ هه‌ندێك كایه‌دا بووه‌ لێكدانه‌وه‌ی باڵاده‌ست، به‌تایبه‌تیش له‌ ئه‌ده‌بدا، یه‌كسه‌ر خولیا سه‌ره‌كییه‌كانی لیڤی شتراوس به‌ ته‌واوی دایه‌ كزی. نموونه‌ی ئه‌مه‌ ئه‌م كۆمێنته‌ی ساڵی 1982ی دێریدایه‌ ده‌رباره‌ی مامه‌ڵه‌ی شتراوس له‌گه‌ڵ ئه‌فسانه‌ی ئۆدیپدا:
ئه‌م لابردنه‌ و ئه‌م گه‌ڕانه‌ به‌دوای ناوه‌ڕۆكی شاراوه‌دا، یان به‌دوای "بونیادی قووڵ"ـدا، ناتوانێت هه‌ر له‌ پێشه‌وه‌ گریمانه‌ی بوونی مانایه‌كی جه‌وهه‌ری بكات، مه‌گه‌ر به‌ هه‌مان ڕاده‌ گریمانه‌ی بوونی مانایه‌كی حه‌رفییش بكات. خۆ ئه‌گه‌ر لیڤی شتراوس ئه‌وه‌ی كه‌شف كردووه‌ كه‌ زئه‌فسانه‌ی زئۆدیپ له‌ كۆتاییدا گوزارشت له‌ به‌رامبه‌رێتی نێوان له‌دایكبوونی خودی و زۆربوونی دوو ڕه‌گه‌زییانه‌ ده‌كات، ئه‌وا ئه‌مه‌ واتای ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ ده‌كرێت ئه‌فسانه‌ له‌م ده‌لاله‌ته‌ كدیاریكراوه‌دا كورت بكه‌ینه‌وه‌. به‌های شیكارییه‌كه‌ به‌ پله‌ی یه‌كه‌م وا له‌ لێكترازانی په‌یوه‌ندییه‌ سیمیۆلۆژییه‌كانی ده‌قه‌كه‌ له‌سه‌ر هه‌موو ئاسته‌كان، ڕێك وه‌ك ئه‌وه‌ی بایه‌خی به‌رامبه‌رێتی له‌دایكبوونی خودی و زۆربوونی دوو ڕه‌گه‌زییانه‌ وا له‌و ڕۆله‌دا كه‌ ئه‌م به‌رامبه‌رێتییه‌ له‌ سیسته‌می ته‌واوی كۆده‌ كولتوورییه‌كان یان ڕێسا كولتورییه‌كاندا ده‌یگێڕێت –په‌یوه‌ندیگیریی و یاسایی و ئابووری- له‌وێدا كه‌ ته‌نیا ده‌بێته‌ دالێكی دیكه‌.
(ئالوین باوم، سیپانوس و ئه‌وانیتر، 1982، ل91).
یارۆیه‌ك ده‌ڵێت كه‌ "باوم"ی نووسه‌ری ئه‌م بڕگه‌یه‌ به‌ هیچ كلۆجێك لێكترازانگه‌رێكی "سه‌ركێش" نییه‌، ئه‌و پێیوایه‌ باوم «به‌شداره‌ له‌ گه‌ڕان به‌دوای شیعرییه‌تی بونیادگه‌ری، یان تیۆری سیمیۆلۆژییدا به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی». به‌ڵام بڕوانن ئه‌م تیۆره‌ی وا ئه‌و هه‌وڵی بۆ ده‌دات چه‌ند فشۆڵ و میتافۆرییه‌. ئه‌و تێرمی "بونیادی قووڵ" له‌ ڕێسا زگماكییه‌كانه‌وه‌ 1965 ده‌خوازێت، كه‌ وه‌ك تێرمێكی ته‌كنیكی به‌كاری ده‌هێنێت، به‌ڵام ئه‌و ده‌یخاته‌ نێوان دوو كه‌وانه‌وه‌ تاوه‌كو ئاماژه‌ به‌وه‌ بكات كه‌ ئه‌و واتا ته‌كنیكییه‌كه‌ی به‌كاری ناهێنێت. ئه‌وه‌ی له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئه‌و نیگه‌ران ده‌كات ته‌فسیری شته‌كان نییه‌، به‌ڵكو خۆبواردنه‌ له‌وه‌ی كورتیان بكه‌ینه‌وه‌ و به‌م جۆره‌ مامه‌ڵه‌یان له‌ گه‌ڵدا بكه‌ین. له‌ كۆنتێكستی گوتارێكی له‌م جۆره‌دا، ڕه‌نگه‌ كۆن و نه‌شیاو بێت داوای ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ تیۆرێك له‌ زانستێك له‌ زانسته‌كانی كۆمه‌ڵگادا، ده‌بێت له‌سه‌ر بنه‌ما ئه‌زموونگه‌رییه‌یكان دابمه‌زرێت و توانای ته‌واوی بۆ ته‌فسیركردن هه‌بێت و كورتكه‌ره‌وه‌ بێت؛ به‌و واتایه‌ی له‌و واقیعانه‌ ساده‌تر بێت كه‌ بانگه‌شه‌ی ته‌فسیركردنیان ده‌كات؛ ڕه‌نگه‌ بازاڕییش بێت داوای ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ ته‌نیا ئه‌و شته‌ به‌ "كه‌شفكردن" دۆزینه‌وه‌ له‌ قه‌ڵه‌م بده‌ین كه‌ پێمانوابێت ڕاسته‌قینه‌یه‌.

 

و-هاوار محه‌ممه‌د هه‌ولێر

© 2017 Hawler