تشرینی دووەم 18, 2019

بۆچی ململانێ شارنشینییه‌كان له‌ پرۆژه‌كانی گۆڕانی كۆمه‌ڵایه‌تیدا گرنگن

"به‌ بڕوای داڤیدا هارڤه‌ی ململانێكان له‌سه‌ر پانتایی گشتیی شار و جۆری ژیانی ڕۆژانه‌ له‌ گه‌ڕه‌كه‌كاندا دوو كایه‌ی سه‌ره‌كین بۆ تێگه‌یشتن له‌ دینامیكییه‌تی ململانێی چینایه‌تی، له‌به‌رئه‌مه‌ بزووتنه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان هه‌وڵ ده‌ده‌ن له ‌ كاتی نواندنی ئه‌كتدا شوێنێكی گشتی داگیر بكه‌ن، ئه‌مه‌یش په‌یوه‌سته‌ پرۆسه‌ی به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌داریی و ئه‌و گۆڕانانه‌ی كه‌ تێیدا ڕوویانداوه‌. هارڤه‌ی له‌م نووسینه‌دا كه‌ به‌شێكه‌ له‌ چاوپێكه‌وتنێكی درێژ، ده‌یه‌وێت وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌ بداته‌وه‌ كه‌ بۆچی ململانێ شارنشینییه‌كان له‌ پرۆژه‌كانی گۆڕانی كۆمه‌ڵایه‌تیدا گرنگن؟ به‌لای ئه‌و خه‌ڵك و بزووتنه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌وه‌ كه‌ گۆڕانی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییان بۆ گرنگه‌، بۆچی ململانێ له‌سه‌ر شوێنی شارنشینی (یان شوێن و به‌رهه‌مهێنانی شوێن به‌گشی) له‌ گۆڕینی كۆمه‌ڵایه‌تیدا گرنگه".

سه‌ره‌تا ده‌مه‌وێت باكگراوندێكی ساده‌ی تیۆری بخه‌مه‌ڕوو كه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌م بۆ به‌شی دووه‌می كتێبی سه‌رمایه‌ و ئه‌و كتێبانه‌وه‌ كه‌‌ له‌باره‌ی ئه‌و كتێبه‌وه‌‌ نووسیومن، پێیگه‌یشتووم. ئه‌و ئه‌رگومێنته‌ گشتی و ساده‌یه‌ی ماركس ده‌یخاته‌ڕوو ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زێده‌بایی، قازانج، له‌ كرده‌ی به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ دروست ده‌بێت. هه‌ڵبه‌ت به‌شی یه‌كه‌می كتێبی سه‌رمایه‌، ئه‌و به‌شه‌یه‌ كه‌ هه‌مووان ده‌یخوێننه‌وه‌ هه‌مووی له‌باره‌ی به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌یه‌. به‌ڵام ته‌نانه‌ت له‌ به‌شی یه‌كه‌میشدا ماركس ئه‌وه‌ ڕوونده‌كاته‌وه‌ كه‌ ده‌شێت به‌ها له‌و شته‌دا نه‌بێت كه‌ به‌رهه‌مهێنراوه‌ هه‌تاوه‌كو له‌ بازاڕدا ئه‌و به‌هایه‌ ڕیالیزه‌ نه‌بێت و ساغ نه‌بێته‌وه‌. ئینجا وه‌ك له‌ گرۆندۆرسێ Grundrisse ـدا ده‌ڵێت یه‌كه‌ی لێكدژیی نێوان به‌رهه‌مهێنان و ڕیاڵیزه‌بووندا به‌كرده‌یی ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ پێمان ده‌ڵێت سه‌رمایه‌ چییه‌.
ئێستا، ئه‌گه‌ر بیر له‌مه‌ بكه‌نه‌وه‌، ده‌توانن ئه‌وه‌ ببینن كه‌ به‌رهه‌مهێنان زێده‌بایی به‌رهه‌م ده‌هێنێت، به‌ڵام ده‌شتوانن ئه‌وه‌ ببینن كه‌ به‌ها به‌ زه‌روره‌ت له‌هه‌مان شوێنی به‌رهه‌مهێناندا ڕیالیزه‌ نابێت. بۆ نموونه‌ ده‌كرێت به‌ها له‌ كارگه‌یه‌كی چینیدا به‌رهه‌مبهێنرێت و ئینجا وال-مارت Wal-Mart له‌ كۆڵۆمبس و ئۆهایۆ ڕیالیزه‌ ببێت. به‌م جوره‌ به‌شاریبوونurbanization به‌ زۆر ڕێگا كایه‌ی ڕیالیزه‌بوون و ساغبوونه‌وه‌ی زێده‌باییه‌. ئینجا په‌یوه‌ستییه‌كی ناوه‌كی له‌ سووڕی سه‌رمایه‌دا له‌نێوان به‌رهه‌مهێنان و ڕیالیزه‌بوون و ململانێكان له‌ كایه‌ی شاریدا بۆ به‌رهه‌مهێنانی به‌ها و ده‌ستخستنی وه‌ك ململانێ له‌ شوێنی كاردا، گرنگ و به‌ بایه‌خه‌.
ئێستا كرێكاران ده‌توانن بۆ كرێی زیاتر و دۆخی باشتری كار تێبكۆشن و ڕه‌نگه‌ له‌ پرۆسه‌كانی به‌رهه‌مهێنانیشدا سه‌ركه‌وتووبن. به‌ڵام له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌وانه‌وه‌، كاتێك پاره‌ زیاده‌كه‌یان وه‌رده‌گرن و ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ماڵه‌وه‌ ده‌بینن ده‌بێت به‌ شێوه‌ی كرێی به‌رزی خانوو و باجی كرێدیت كارت و كارتی ته‌له‌فۆن و شتی له‌م بابه‌ته‌ بیده‌نه‌وه‌ به‌ بۆرژوازه‌كان. به‌م جۆره‌ له‌ ڕوانگه‌ی كرێكاره‌وه‌، نیگه‌رانییه‌ك هه‌یه‌ نه‌ك ته‌نیا له‌وه‌ی كه‌ له‌ شوێنی به‌رهه‌مهێنان ڕووده‌دات، به‌ڵكو له‌ تێچوونی ماڵ و ئه‌و پاره‌یه‌ی كه‌ ده‌بێت له‌به‌رامبه‌ر كه‌لوپه‌ل و خزمه‌تگوزارییه‌كان و كاڵای بازاڕه‌كان shops و باجه‌ شاراوه‌كان بۆ پێدانی سوود له‌سه‌ر ڕه‌هنی خانووبه‌ره‌ و هه‌موو شته‌كانیتر، بدرێت.
به‌م جۆره‌، ئه‌م دوو فۆڕمه‌ له‌ ململانێی چینایه‌تی، كه‌ له‌ زۆربه‌ی تیۆره‌كاندا به‌شێوه‌یه‌كی تووند لێكجیاكراونه‌ته‌وه‌، وه‌ك یه‌كه‌یه‌كی لێكدژ contradictory unity ته‌فسیر ده‌كه‌م. ئینجا ئه‌و ململانێیانه‌ی كه‌ له‌نێو شاره‌كانیشدا له‌سه‌ر ژیانی ڕۆژانه‌ ڕووده‌ده‌ن وه‌ك ئه‌و ململانێیانه‌ گرنگن كه‌ له‌نێو شوێنه‌كانی كاردا ڕووده‌ده‌ن. ئه‌و یه‌كێتییه‌ی نێوان ئه‌م ململانێیانه‌ بۆ من گرنگییه‌كی تایبه‌تییان هه‌یه‌ ئه‌گه‌رچی خه‌ڵكێكی زۆر پێیان باشتره‌ دانی پێدانه‌نێن.
كه‌واته‌ ئه‌مه‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داده‌نێت كه‌ شاره‌كان چۆن پێكدێن، تێچوونی ژیانی ڕۆژانه‌ چییه‌ و چۆن جۆری به‌كرێگرتن به‌سه‌ر شوێنه‌كاندا دابه‌ش ده‌بێت و چۆن به‌گیتۆبوون ghettoization دروست ده‌بێت. لێره‌دا ده‌بێت باس له‌ چۆنیه‌تی به‌گیتۆبوون بكه‌ین، له‌ مێژوودا گیتۆ هی هه‌ژاره‌كان بوو، به‌ڵام ئێستا گیتۆ هی ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانه‌، باس له‌وه‌یش بكه‌ین كێن ئه‌وانه‌ی گیتۆكان بۆ خۆیان دروست ده‌كه‌ن و دوور له‌ جیهان به‌سه‌ر خۆیاندا داده‌خرێن.
من وه‌ك كێشه‌ سه‌یری هه‌موو ئه‌مانه‌ ده‌كه‌م، ئه‌گه‌رچی ئه‌و شته‌ هه‌یه‌ كه‌ پێیده‌ڵێم لێكدژی له‌نێوان ئه‌و شته‌ی كه‌ له‌ شوێنی به‌رهه‌مهێنان ڕووده‌دات ئه‌و شته‌ی كه‌ له‌ شوێنی ژیان ڕووده‌دات. ئێستا ده‌مه‌وێت بڵێم ده‌شێت به‌ كرده‌یی داهاتی گه‌وره‌ت له‌ شوێنی به‌رهه‌مهێنان ده‌ستبكه‌وێت به‌ڵام له‌ شوێنی ژیان بیدۆڕێنیته‌وه‌. كرێكاران سكاڵا له‌ كرێی به‌رزی شوێنه‌كان ده‌كه‌ن، ئێستا ده‌توانین به‌كرده‌یی ئه‌مه‌ ببینین ئه‌گه‌ر سه‌یری سه‌رمایه‌ به‌گشتی بكه‌ین، سه‌رمایه‌ زێده‌باییه‌كان له‌ڕێگه‌ی كرێی به‌رزی شوێنی نیشته‌جێبوون و كرێی ته‌له‌فۆن و ئه‌و شتانه‌وه‌ وه‌رده‌گرێته‌وه‌.
كاتێك وانه‌ به‌ خوێندكاره‌كان ده‌ڵێمه‌وه‌ ئه‌مه‌ بۆ گرنگییه‌كی زۆری هه‌یه‌. ده‌توانم له‌ڕووی تیۆرییه‌ له‌باره‌ی شوێنه‌كانی كاره‌وه‌ وانه‌یان پێبڵێمه‌وه‌، به‌ڵام زۆربه‌ی خوێندكاره‌كان له‌ شوێنی كاردا نین. به‌ڵام ئه‌گه‌ر باس له‌و كرێ و باجانه‌ بكه‌ین كه‌ ده‌یده‌ن، ئه‌وا یه‌كسه‌ر له‌ باسه‌كه‌مان تێده‌گه‌ن. پێیانده‌ڵێین ئه‌وان بۆ هه‌مان شت تێده‌كۆشن و ئینجا ئه‌وان له‌ نێو گه‌مه‌ی ململانێی چینایه‌تیدان.
به‌لای منه‌وه‌ ململانێ له‌سه‌ر پانتایی شارنشینی و جۆری ژیانی ڕۆژانه‌ له‌ گه‌ڕه‌كدا دوو شتی زیندوون و یارمه‌تیمان ده‌ده‌ن تاوه‌كو له‌ دینامیكیه‌تی ململانێی چینایه‌تی تێبگه‌ین. ئه‌و شته‌ی كه‌ باوه‌ڕپێنه‌كراوه‌ ئه‌و نه‌رمییه‌ گه‌وره‌یه‌یه‌ كه‌ سه‌رمایه‌ هه‌یه‌تی، ئه‌گه‌ر لێره‌ بدرێت له‌ولا وه‌رده‌گیرێته‌وه‌. له‌ سایه‌ی دیموكراسیی كۆمه‌ڵایه‌تیدا به‌ ڕۆژگارێكدا تێپه‌ڕین كه‌ ده‌سه‌ڵات هه‌ندێك له‌ شوێنی كار پاشه‌كشه‌ی كرد، كه‌چی هه‌وڵیدا ئه‌و زێدباییه‌ی كه‌ ده‌یدایه‌ كرێكار له‌ڕێگه‌ی میكانیزمی تره‌وه‌ هه‌ڵبمژێته‌وه‌. پێموایه‌ بۆ به‌دبه‌ختی له‌ زۆرینه‌ی شێوازه‌كانی بیركردنه‌وه‌دا، به‌ تیۆری ماركسیزمیشه‌وه‌، ئه‌وه‌ی له‌ شوێنی ژیاندا ڕووده‌دات وه‌ك مه‌سه‌له‌یه‌كی لاوه‌كی سه‌یری كراوه‌. سه‌رمایه‌ زۆر ئاسووده‌یه‌ كاتێك ده‌بینێت هه‌مووان پێیانوایه‌ مه‌سه‌له‌ی شوێنی ژیان بابه‌تێكی لاوه‌كییه‌، چونكه‌ ئه‌وكاته‌ وه‌ك به‌شێك له‌ دینامیكییه‌تی ململانێی چینایه‌تی توخنی ئه‌م كایه‌یه‌ ناكه‌وین. به‌لای منه‌وه‌ ئه‌و یه‌كێتییه‌ی نێوان به‌رهه‌مهێنان و ڕیالیزه‌بوون بۆ ئه‌وه‌ زۆر گرنگه‌ كه‌ چۆن بیر له‌ په‌یوندی نێوان به‌رهه‌مهێنانی به‌ها و زێده‌به‌ها و ڕیالیزبوونی بكه‌ینه‌وه‌. بێگومان یه‌كێك له‌ كێشه‌كانی تیۆری ماركسی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كه‌س به‌شی دووه‌می سه‌رمایه‌ وه‌ك ڕیالیزه‌بوونی پرۆسێسه‌كه‌ ناخوینێته‌وه‌. خوێندنه‌وه‌ی به‌شی دووه‌م زۆر سه‌خته‌ به‌ڵام پێموایه‌ فه‌رامۆشكردنی ئه‌و پارچه‌یه‌ هۆكاری بوونی نوقسانییه‌كی مه‌ترسیداره‌ له‌ شیكارییه‌ ڕادیكاڵه‌كاندا كه‌ یه‌كێتی له‌نێوان به‌رهه‌مهێنان و ڕیالیزه‌بووندا نابینێت.

© 2017 Hawler