کانونی یەکەم 12, 2018

له‌ "ڕه‌خنه‌ی عه‌قڵی په‌تی"ـدا كانت "شوێن و كات" وه‌ك دوو پێشمه‌رجی عه‌قڵیی وێنه‌یی بۆ ئیمكانی هه‌ر ئه‌زموونێك وێنا ده‌كات. كات و شوێن خاوه‌نی یه‌كێتی خۆیانن و سوبێكت به‌هۆیانه‌وه‌ هه‌ست به‌ ئوبێكته‌ ده‌ره‌كییه‌كان و سه‌رجه‌می دیارده‌كان ده‌كات و له‌ ئه‌زمووندا كۆیان ده‌كاته‌وه‌. له‌م به‌ركه‌وتنه‌دا كات درێژبوونه‌وه‌ی هه‌یه‌ و شوێنیش پێكه‌وه‌بوونی هه‌یه‌. زه‌مه‌نه‌ جیاوازه‌كان ته‌نیا به‌شه‌كانی یه‌ك "زه‌مه‌ن"ـن و شوێنه‌ جیاوازه‌كانن به‌شه‌كانی یه‌ك "شوێن"ـی گشتین، به‌ڵام بنه‌مای كات به‌دوایه‌كداهاتنه‌ و بنه‌مای شوێنێش پێكه‌وه‌بوونه‌. به‌ میتافۆڕێك قسه‌ بكه‌ین شوێن "فۆتۆگرافی"ـیه‌ و كاتیش "سینه‌ماتۆگرافی".
یه‌كێك له‌ ئامانجه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ڕۆشنگه‌ری كۆنترۆڵكردنی شوێن و كات و، باڵاده‌ستییه‌ به‌سه‌ریاندا. سروشت شوێنێكه‌ كه‌ ده‌بێت كۆنترۆڵ بكرێت و داهاتوویش ده‌بێت پێشبینیی بكرێت و به‌ره‌و ئازادی و یه‌كسانی و عه‌داله‌ت ئاراسته‌ بكرێت. له‌ ماركسه‌وه‌ مانایه‌كی ماتریالی به‌م دوو چه‌مكه‌ ده‌به‌خشرێت. چیتر شوێن و كات دوو پێشمه‌رجی عه‌قڵی پوخت و خاوه‌ن یه‌كێتی نین، به‌ڵكو مانای شێوازی بوونی كۆمه‌ڵایه‌تی و گۆڕانی كۆمه‌ڵایه‌تین. شوێن پانتایی دابه‌شبوون و ململانێ و خه‌بات و لێكدژیی چینه‌كانه‌ و كاتیش زیاتر كاتی كار و ڕه‌نج و پشووه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یشدا كات ناوێكی دیكه‌یه‌ بۆ سه‌رده‌مه‌ مێژووییه‌ جیاوازه‌كانی هه‌لومه‌رجی ماتریالی و شێوازه‌كانی به‌رهه‌مهێنان و گۆڕانی په‌یوه‌ندییه‌كانی به‌رهه‌مهێنان. به‌م مانایه‌ كات ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م ململانێ و لێكدژییانه‌ یه‌كلاییش ده‌كاته‌وه‌. كه‌واته‌ له‌م تێڕوانینه‌یشدا بنه‌ما سه‌ره‌كییه‌كانی مۆێرنیته‌ بۆ "شوێن" و "كات" ده‌پارێزرێن.
لای بۆرژوازی سه‌رده‌می مۆدێرنیتی شوێن ده‌بێت ده‌ستی به‌سه‌ردا بگیرێت، بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت قازانجی لێوه‌ به‌رهه‌م بهێنێت، ماده‌ی خاو و ده‌ستی كار و داگیركردنی زۆرترین پانتایی و قه‌ڵه‌مڕه‌وی ده‌توانێت خزمه‌تێكی زیاتر به‌ سه‌رمایه‌داریی و كه‌ڵه‌كه‌بوونی سه‌رمایه‌ بكات. هه‌موو شوێنێك له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌شیت بۆ داگیركردن و كۆنترۆڵكردن و قازانج چاوی لێببڕدرێت، به‌ڵام شوێنه‌كان به‌ پاڵیه‌كترییه‌وه‌ یان ئه‌و شوێنانه‌ی كه‌ له‌ یه‌كتری دوورترن، سنووری جوگرافی و یاسایی خۆیان هه‌یه‌، گه‌لانی جیاوازی تێدا ده‌ژین كه‌ خاوه‌نی زمان و نه‌ته‌وه‌ و نه‌ریتی خۆیانن، به‌ڵام به‌ ناچاری ده‌بێت بۆ كه‌ڵه‌كه‌كردنی قازانج داگیر بكرێن. هه‌ر ئه‌مه‌یشه‌ كه‌ سه‌رده‌كێشێت بۆ ئیپمریالیزم. ده‌بێت باڵاده‌ستییش زۆرترین كات درێژه‌ بكێشێت، كرێكار زۆرترین كات كار بكات، بۆرژواز زۆرترین كات بحه‌وێته‌وه‌، هه‌موو شتێكیش ده‌بێت به‌ وردی و ده‌قیقی له‌ كاتی خۆیاندا جێبه‌جێ بكرێن. به‌ڵام دواجار كات مانایه‌كی پۆزه‌تیڤ وه‌رده‌گرێت، چونكه‌ جوڵه‌ و دیاله‌كتیكه‌ كه‌ به‌ره‌و ڕزگاریی ده‌ڕوات.
له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌مدا ده‌سه‌ڵاته‌ فاشیست و تۆتالیتاره‌كان تێڕوانینه‌كانی مۆدێرنیته‌ ده‌گه‌یه‌نن به‌ دوا ڕاده‌ی لۆژیكی خۆیان. ویستی داگیركاری به‌شێوه‌یه‌كی سه‌یر گه‌شه‌ ده‌كات، ئیمپریالیزم ده‌گاته‌ چه‌وسێنه‌رترین ئاست. دواجار هیتله‌ر بڕیاری داگیركردنی جیهان ده‌دات و ده‌یه‌وێت حوكمی هه‌زار ساڵه‌ دابمه‌زرێنێت. وا دیاری له‌دوای جه‌نگی دووه‌م و به‌تایبه‌ت له‌ جه‌نگی سارده‌وه‌ و به‌ تایبه‌تتریش له‌و كاته‌وه‌ كه‌ جیهانگیری (گڵۆباڵیزه‌یشن) ڕاده‌گه‌یه‌نرێت هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌یه‌ك له‌ تێڕوانینه‌ مردێرنیتییه‌كه‌ بۆ كات و شوێن ڕووده‌دات. له‌ سه‌رده‌می ئێستاماندا ئه‌وه‌ شوێن نییه‌ كه‌ دابه‌شبووه‌ و ئه‌وه‌ كاتیش نییه‌ كه‌ درێژ ده‌بێته‌وه‌، ئه‌وه‌ شوێن نییه‌ پارچه‌ پارچه‌ و به‌ش به‌شه‌ و ئه‌وه‌ كاتیش نییه‌ وه‌ك هێڵێكی ڕاست ده‌ڕوات، به‌ڵكو ئێستا، به‌ پێی ده‌ربڕینه‌ به‌ ناوبانگه‌كه‌ی مارشال ماكلوهان، "جیهان بۆته‌ گوندێگی بچووك"، به‌م واتایه‌ شوێن سیفه‌تی یه‌كبوون و ته‌ختبوون و هاوشوناسیی وه‌رگرتووه‌. جیهانگیریی ده‌یه‌وێت دابه‌شكارییه‌كانی شوێن و سنووره‌ جوگرافی و یاساییه‌كان هه‌ڵگرێت و له‌ به‌رامبه‌ردا مۆدێڵێك به‌ ته‌واوی زاڵ بێت و ئیش بكات كه‌ وه‌ك تیرێك له‌مسه‌ری جیهانه‌وه‌ بۆ ئه‌و سه‌ری جیهان بڕوات. له‌ به‌رامبه‌ردا كات دابه‌شكراوه‌ و پارچه‌ پارچه‌ كراوه‌. كاتی كار و كاری ده‌ستبه‌تاڵی و كاتی حه‌وانه‌وه‌ چیتر به‌ ئاسانی به‌شی گشتێك نین، به‌ڵكو كات به‌سه‌ر چه‌ندین یه‌كه‌ی بچووكتردا دابه‌ش بووه‌ و هه‌ر یه‌كێكیشان لێكدژییان له‌گه‌ڵ ئه‌ویتریاندا ئێجگار لاوازه‌. كاتی وه‌رزش و كاتی دیسكۆ و كاتی سه‌فه‌ر و كاتی خواردن (فاست فوده‌كان) و كاتی سێكس و چێژبینین و كاتی عیباده‌ت و..هتد. "ئه‌به‌دییه‌ت" له‌ نێو شێوازی ژیانی ئه‌مڕۆدا كه‌مترین مانای هه‌یه‌. ئاڵوگۆڕی به‌ په‌له‌ ڕووده‌دات، هه‌واڵی كتوپڕ دێن و به‌ زوویی نامێنن، میدیا كاتی بۆ هه‌ر به‌رنامه‌یه‌ك هه‌یه‌ و هه‌ر میوانێكیش ده‌بێت به‌پێی چه‌ند خوله‌كێك ده‌بێت قسه‌ بكات، عه‌شقی ئه‌به‌دی و هاوسه‌رگیری هه‌میشه‌یی ده‌بنه‌ شتانێكی بێبایه‌خ، ڕیكلامه‌كان ده‌ڵێن »سه‌ردانی فڵان شوێن بكه‌ و كاتێكی خۆش به‌سه‌ر به‌رن«، ده‌سه‌ڵاته‌كان به‌ جۆری جیاواز كاته‌كانی سوبێكت دابه‌ش ده‌كه‌ن و داگیری ده‌كه‌ن. به‌ كورتی له‌ شێوازی سه‌رمایه‌داریی ئه‌مڕۆماندا كات سیفه‌تی "ساته‌وه‌خت" وه‌رده‌گرێت، شتێكی ئه‌وتۆ به‌ جێگیریی نامێنێته‌وه‌، شته‌كان به‌ خیرایی ڕووده‌ده‌ن. ساته‌ خۆش و ناخۆشه‌كان، كاتی كار وكاتی پشوو، كاتی گه‌شت و كاتی خه‌و، كاتی خواردن و كاتی ڕۆیشتن، كاتی سێكس و كاتی عیباده‌ت و..هتد به‌ شێوازێكی سه‌یر تێكه‌ڵاوی یه‌كتر ده‌بن. هه‌موو شتێك تازه‌ ده‌بێته‌وه‌ به‌ بێ ئه‌وه‌ی گۆڕانێك ڕووبدات، ڕه‌نگه‌ ئه‌مه‌ هه‌ر ئه‌و شته‌ بێت كه‌ جیانی ڤاتیمۆ پێی ده‌ڵێت "وشكبوونی كرده‌یی نامێژوویی". واته‌، وه‌ك ئه‌و ده‌ڵێت: (تازه‌كردنه‌وه‌ی به‌رده‌وامی جلوبه‌رگ و كه‌ره‌سته‌كان و بیناكان له‌لایه‌ن كۆمپانیاكانه‌وه‌، له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی به‌ركاربه‌ردا، بۆته‌ داواكارییه‌كی فیزیۆلۆژی بۆ مانه‌وه‌ی سیسته‌م؛ له‌ كاتێكدا تازه‌كردنه‌وه‌ هیچ شتێكی "شۆڕگێڕانه‌" و سه‌رسوڕهێنه‌ری تێدا نییه‌ و ته‌نیا ڕێده‌دات شته‌كان چۆنن هه‌ر به‌و جۆره‌ بڕۆن).
به‌ كورتی، چیتر شوێن و كات ماناكانی پێشتریان نه‌ماوه‌؛ خۆ ئه‌گه‌ر به‌ ڕه‌هاییش هه‌ڵنه‌وه‌شابێتنه‌وه‌ ئه‌وا گۆڕانێكی بنچینه‌ییان به‌سه‌ردا هاتووه‌، كه‌ پێویستیان به‌ تیۆریزه‌كردنی نوێ و بینینی هه‌مه‌لایه‌ن هه‌یه‌.

© 2017 Hawler