ئەم پەڕەیە چاپ بکە

ئـەلـفرێـد و هـایـدیـگـەر

ژنه‌كه‌ی هایدیگه‌ر كه‌مێك له‌ خوشكه‌كه‌ی نیچه‌ ده‌چوو، ده‌تگوت بۆ ئه‌وه‌ هه‌یه‌ تاوه‌كو ببێته‌ یه‌كێك له‌ ڕواڵه‌ته‌ زیانبه‌خشه‌كانی تاریكایی. هۆكاره‌كه‌یش ڕوون بوو، ئه‌و به‌ دوژمنایه‌تییه‌ سامییه‌كه‌ی به‌ناوبانگ بوو، له‌ شه‌مشه‌مه‌كوێره‌یه‌ك ده‌چوو كه‌ ددان و ڕنۆكی خۆی له‌و شتانه‌ گیر ده‌گات كه‌ بۆ هاوسه‌ره‌ مه‌زنه‌كه‌ی و منداڵه‌كانی گرنگ بوو. ئه‌و هه‌ڵگری باوه‌ڕه‌ ناسیۆنالیستییه‌ سۆشیالیستییه‌كان بوو، هه‌ڵبه‌ت ئه‌و "گه‌مژه‌ییه‌ گه‌وره‌یه‌"ی كه‌ مێرده‌كه‌ی كردی و ماوه‌یه‌ك بووه‌ سه‌رۆكی زانكۆی فرایبۆرگ، به‌هۆی ئه‌م ژنه‌وه‌ بوو. بڵاوكردنه‌وه‌ی نامه‌كانی هادیگه‌ر بۆ "ڕۆحه‌ خۆشه‌ویسته‌كه‌ی" له‌ ساڵی 2007دا، ئاسته‌ هه‌مه‌ڕه‌نگه‌كانی ڕواڵه‌تی ئه‌و تابلۆیه‌یان ده‌رخست. ئێمه‌ پێمانوابوو ده‌كه‌وینه‌وه‌ نێو په‌یوه‌ندییه‌كه‌وه‌ له‌نێوان گوێڕایه‌ڵی بۆرژوازی و چێشتێكی شه‌ره‌نگێزانه‌ كه‌ سیحربازێكی نێو ماڵ لێیناوه‌. با بوونی په‌یوه‌ندییه‌كی عاتیفی قووڵ له‌نێوانیاندا كه‌شف بكه‌ین، به‌ پاڵ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ عاتیفییه‌ زۆرانه‌ی دیكه‌وه‌ كه‌ له‌ ژیانی هایدیگه‌ردا هه‌بوون تاوه‌كو ته‌مه‌نی گه‌یشته‌ هه‌شتا ساڵانیش. هه‌ر له‌ قوتابیان و خانمه‌ شاعیره‌كانه‌وه‌، هه‌تا كچه‌ میرزاده‌كان و خانمه‌كانی كۆمه‌ڵگا، هه‌ر هه‌موویشیان له‌ ته‌مه‌ندا له‌ خۆی منداڵتر بوون، له‌مه‌یشدا به‌ ڕێبازه‌ كلاسیكییه‌كه‌ی دۆن جواندا ده‌ڕۆیشت. ئه‌گه‌رچی ئارێنت "عه‌شقی ژیانی" بوو، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ ساڵی 1949دا له‌ كاتی یه‌كتر بینینه‌وه‌یاندا جه‌ختی لێكرده‌وه‌، به‌ڵام ئه‌و تاكه‌كه‌س نه‌بوو كه‌ كه‌وتبووه‌ ژێر كاریگه‌ری سیحری فه‌یله‌سوفه‌كه‌وه‌، یان راده‌ستی ئاره‌زووه‌ هه‌ستییه‌كانی بووبێت. به‌ڵام هه‌میشه‌یش ده‌گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ "ئه‌لفرێد"ی هاوه‌ڵی، وێستگه‌ جێگیره‌كه‌ی و "نیشمان"ـه‌كه‌ی.
ساڵی 1915ئه‌و كاته‌ی له‌گه‌ڵ ژنه‌كه‌یدا یه‌كتریان ناسی، ئه‌و ئابووریی سیاسیی له‌ زانكۆ ده‌خوێند و له‌ وانه‌وتاره‌كانی هایدیگه‌ر ئاماده‌بوو كه‌ بیست و شه‌ش ساڵ له‌ خۆی گه‌وره‌تر بوو. به‌ پێی هه‌مان لۆژیك، هایدیگه‌ر هه‌وڵیدا سه‌رنجی قوتابییه‌ بیست و دوو ساڵانه‌كه‌ی ڕابكێشیت. ئه‌و قۆزبوو، دوو چاوی شینی هه‌بوو، قژی ڕه‌ش و كه‌مێك لوول بوو، چه‌ند سانتیمه‌رێكیش له‌و كورتتر بوو. قوتابییه‌كه‌ له‌ خێزانێكی پرۆتستانتی خۆشگوزه‌رانه‌وه‌ هاتبوو، به‌ڵام هایدیگه‌ر كاتۆلیكی و كوڕی خزمه‌تگوزارێكی كه‌نیسه‌ بوو له‌ گوندێكی بادووتمبێرگ و سه‌ر به‌ خێزانێكی دێهاتیی هه‌ژار بوو كه‌ له‌ناوجه‌رگه‌ی ئه‌ڵمانیادا ده‌ژیان. جارێكیان ئارێنت له‌باره‌ی ئه‌و دووانه‌وه‌ به‌ بلوخه‌ر، هاوسه‌ری دووه‌می، وت: «ئه‌وه‌ شێوازێكی كلاسیكیی په‌یوه‌ندیی پۆپۆلیستی-ده‌سته‌بژێرییه‌»
ئایین و په‌روه‌رده‌ی ڕۆحی، ئه‌و شته‌بوو كه‌ له‌ سه‌ره‌تای په‌یوه‌ندییه‌كه‌وه‌ ئاره‌زووی هایدیگه‌ریان بۆ ئه‌لفرێد جوڵاند. جارێكیان نووسی: «ئه‌گه‌ر عه‌شق ته‌نیا ئیرۆتیزمێكی ئاژه‌ڵیی بێت، ئه‌وا پێمباشه‌ ئه‌مڕۆ له‌ بۆشاییدا ڕۆبچم». ساڵی 1918 له‌ یه‌كێك له‌ پیاسه‌كانیاندا به‌ شه‌قامه‌كانی به‌رلیندا هایدیگه‌ر ئه‌وه‌ی بۆ وه‌سف كرد كه‌ «دۆخه‌كه‌ له‌ گه‌ڕه‌كی ریده‌رشتراسە به‌هۆی ئاره‌زووی سێكسیییه‌وه‌، كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ده‌ستكرد به‌ره‌و ئاستێكی بازاڕیبوون پاڵده‌نرێت، ته‌حه‌مول ناكرێت»، ریده‌رشتراسێ، هه‌مان ئه‌و گه‌ڕه‌كه‌ی له‌ سه‌رده‌می سه‌ربازیكردنه‌كه‌یدا له‌ ڕیزه‌كانی سوپای ئه‌ڵمانیدا، شاڕه‌گی به‌ناوبانگی ئاره‌زوو و سۆزانییه‌كانی بوو. به‌لای ئه‌وه‌وه‌ ئه‌وێ هێمای سه‌ره‌كی داڕزان بوو كه‌ یه‌خه‌ی شاره‌كه‌ی گرتبوو. وه‌ك هایدیگه‌ر وتی ئه‌وێ "گه‌وره‌ییه‌ ساكاره‌ خوداییه‌كه‌ی" له‌ده‌ستداوه‌. «خه‌ڵكی ڕۆحی خۆیان له‌ده‌ستدا ته‌نانه‌ت به‌رله‌وه‌ی جه‌نگ به‌لای ئێمه‌وه‌ ببێته‌ شتێكی ترسناك». هایدیگه‌ر ئه‌م گوزاره‌یه‌ی به‌وپه‌ڕی ساردوسڕیه‌وه‌ وت، ئه‌و ساردوسڕییه‌ی كه‌ له‌ ساڵی 1930دا تێبینیده‌كرا كاتێك بینی هاوه‌ڵه‌ یه‌هودییه‌كانی له‌ زانكۆ ده‌رده‌كرێن و دوورده‌خرێنه‌وه‌. ئه‌م دوورخستنه‌وه‌یه‌ مامۆستا پیره‌كه‌یشی گرته‌وه‌، واته‌ "ئێدمۆند هۆسره‌ڵ"ی دامه‌زرێنه‌ری فینۆمینۆلۆژیا، كه‌ له‌ زۆر شتدا هایدیگه‌ر قه‌رزاری بوو.
هایدیگه‌ر ده‌یویست ئه‌و و ئه‌لفرێد به‌رپرسیارێتی ئه‌ركی داهێنانی ڕه‌وشێك بگرنه‌ ئه‌ستۆ كه‌ پێویسته‌ بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی ئه‌و خودایه‌ی كه‌ له‌چاره‌ی نووسیون پێكه‌وه‌ بن، ئه‌مه‌یش له‌ به‌رامبه‌ر داڕمانی ساخته‌ی جیهانی مۆدێرندا. هه‌روه‌ها ئاواته‌خواز بوو "له‌نێو دیمه‌نی كۆمه‌ڵێكی ئه‌ده‌بیدا"، وه‌ك "كه‌نیسه‌ی نه‌بینراو"، منداڵه‌كانیان گۆش بكه‌ن. "موچوڕكی ئه‌به‌دی"ی هه‌ستكردنه‌ به‌ "ڕێزێكی ئازاربه‌خش" ده‌رهه‌ق به‌ "په‌رجوو" یان "به‌خته‌وه‌ری مه‌زن" و "ده‌ستی فریشته‌"ی ده‌روون، كه‌ گوڵه‌كان ده‌ڕوێنێت. ئه‌م پاڵنه‌ره‌ سۆفییانه‌ گزیلێكراوانه‌، ئه‌گه‌ر به‌ ڕاشكاوی گێلانه‌یش نه‌بێت، له‌ كتێبه‌كانی سه‌رده‌می گه‌نجی ئه‌ودا ده‌گمه‌ن نین. له‌و كاته‌وه‌ هاوسه‌رگیری بووبه‌ "ئه‌ركێكی ڕه‌سه‌نی مرۆڤانه‌"، ماڵه‌كه‌یشیان بوو به‌ "لانه‌یه‌ك كه‌ ڕۆح و پاكیزه‌یی و میهره‌بانی تێدا كۆده‌بوویه‌وه‌". فه‌یله‌سوفه‌كه‌ كاتێك "به‌ ماندووێتی له‌ شاره‌ دووره‌كانه‌وه‌، كه‌ پرسیاری ئاڵۆزیان هه‌بوو، ده‌گه‌ڕایه‌وه‌"، ده‌بوو ماڵ وه‌ك پێویست گه‌رم بێت بۆ ئه‌وه‌ی بحه‌وێته‌وه‌. به‌م جۆره‌، به‌لای هایدیگه‌ره‌وه‌ هێمنی و له‌ خۆبودروویی، تایبه‌تمه‌ندی "سروشتی ژنانه‌" بوو، بۆیه‌ چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ بوو له‌ ژنه‌كه‌یه‌وه‌ ده‌ستی بكه‌وێت. بێگومان ئه‌وه‌ ژیانێكی پڕ له‌ قوربانیدان بوو بۆ ئه‌لفرێد، چونكه‌ وازی له‌ خوێندنه‌كه‌ی هێنا و زۆربه‌ی كات به‌ ته‌نیا له‌ ماڵه‌وه‌ ده‌مایه‌وه‌ و، شێوه‌ی "خانمێكی قه‌دیس"ی وه‌رگرتبوو.
به‌ داخه‌وه‌ ئه‌و چیرۆكه‌ هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی به‌ "ئاژه‌ڵی عه‌شقی بۆرژوازی"ـیه‌وه‌ نییه‌، كه‌ وا گومان ده‌برا "به‌هۆی كه‌ره‌سته‌كان و شته‌ هاوبه‌شه‌كانه‌وه‌" گه‌شه‌ ده‌كات. گه‌ر پێكه‌وه‌ "له‌ ماڵه‌كه‌یدا" بژین، یان دوو فڵچه‌ی ددان هه‌ڵبگرین و سه‌فه‌ر بكه‌ین، له‌ چاوی هایدیگه‌ره‌وه‌ نابینه‌ عاشق. ڕه‌نگه‌ هه‌ست به‌ به‌خته‌وه‌ری بكه‌ین، به‌ڵام ئه‌م به‌خته‌وه‌رییه‌ ته‌نیا به‌هۆی حیكایه‌ته‌كان و شته‌ تاقانه‌كانی نێوانمان و وێنه‌ی یادگارییه‌وه‌ (بۆ نموونه‌ له‌ تاج محه‌ل)، ڕووده‌دات. ئه‌وانه‌ كۆمه‌ڵێك ساته‌وه‌ختی ئه‌فسووناوین كه‌ به‌رده‌وام تازه‌ ده‌بنه‌وه‌ و دوو كه‌سه‌كه‌ له‌ یه‌كتری نزیك ده‌كه‌نه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌مانه‌ به‌س نین بۆ دامه‌زراندنی "ئه‌م لایه‌ن سه‌رووئاساییه‌ی ژیان" كه‌ عه‌شه‌. به‌لای ئه‌وه‌وه‌ هه‌لی عاشقان، وێڕای هه‌موو شتێك، له‌ "توانای دۆزینه‌وه‌ی ئه‌ویتردایه‌ له‌ فۆرمه‌كانی ژیانی رێژه‌ییدا و هێشتنه‌وه‌ی له‌ چه‌ند چركه‌یه‌كدا". له‌و كاته‌دا ئه‌م ساته‌ ده‌بێته‌ ساتێكی ڕه‌ها. زه‌مه‌ن ته‌واوی به‌های خۆی له‌سه‌ر ئاستی چاوه‌ڕوانی و پێشبینی بوونه‌وه‌رێك وه‌رده‌گرێت كه‌ "پڕه‌ له‌ متمانه‌ به‌و په‌یوه‌ندییه‌ی كه‌ تازه‌ده‌بێته‌وه‌"، یان له‌سه‌ر ئاستی یادگارییه‌كان كه‌ "پڕیانه‌ له‌ پێزانین"ی ئه‌و كاته‌ی كه‌ "مرۆڤ قه‌دری ئه‌و دیارییه‌ ده‌زانێت وا پێیدراوه‌". خۆشه‌ویست غایبه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یشدا هێشتا خۆشمده‌وێت. خۆشه‌ویسته‌كه‌م به‌جێی هێشتووم، منیش ئێستا چێژ له‌ خۆشیی ئه‌م عه‌شقه‌ كۆنه‌ وه‌رده‌گرم. كه‌واته‌ عه‌شق نموونه‌یه‌كه‌ له‌ چالاكییه‌كی درێژه‌وه‌ بوو كه‌ "له‌ درێژبوونه‌وه‌یدا ناپچڕێت".
كه‌واته‌ ئه‌وه‌ عه‌شقێكی بۆرژوازییانه‌ نه‌بوو، په‌یوه‌ندییه‌كی "عه‌قڵ"ـییانه‌ نه‌بوو، چونكه‌ هایدیگه‌ر به‌ نیگه‌رانییه‌كی زۆره‌وه‌ به‌ گژ ئه‌م دوو وشه‌یه‌دا چوویه‌وه‌، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای هه‌ڵهاتنه‌ به‌رده‌وام و چه‌ندباره‌كه‌ی له‌ هاوسه‌ره‌كه‌ی: "عه‌شق زه‌رورییه‌". ئایا هایدیگه‌ر و ئه‌لفرێد، سارته‌ر و دی بۆڤواری ناوی "دارستانی ڕه‌ش"ـن؟ تا ئه‌ندازه‌یه‌ك؛ بڕێك راشكاویی زۆریش له‌ په‌یوه‌ندییه‌كه‌یاندا هه‌بوو. به‌ڵگه‌یش ئه‌وه‌یه‌ له‌ ساڵی 2005دا، ئه‌و كاته‌ی نامه‌گۆڕینه‌وه‌كانیان له‌ ئه‌ڵمانیا بڵاوكرایه‌وه‌، ڕۆشنایی زۆر خرایه‌ سه‌ر هاوسه‌رگیرییه‌كه‌یان، له‌وێدا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ هێرمان، كوڕی دووه‌می هایدیگه‌ر و میراتگری سه‌رجه‌م به‌رهه‌مه‌كانی باوكی، له‌ ڕاستیدا كوڕی دكتۆرێكی بایۆلۆژیسته‌ به‌ ناوی فریدل كایه‌ر، كه‌ هاوڕێی منداڵیی ئه‌لفرێد بووه‌. وا پێده‌چێت ئه‌مه‌ هه‌رگیز كاریگه‌ریی له‌سه‌ر سۆزی باوكانه‌ی هایدیگه‌ر به‌رامبه‌ر به‌ منداڵه‌كه‌ نه‌بووبێت. كاتێك له‌ ساڵی 1919دا ژنه‌كه‌ی له‌لای دانی به‌م ڕاستییه‌دا نا، كاردانه‌وه‌ی ئه‌و زۆر گونجاو بوو، ئه‌مه‌یش به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر گه‌وره‌ییه‌كی ڕاسته‌قینه‌. ئه‌و به‌خوێنساردییه‌وه‌ به‌م جۆره‌ وه‌ڵامی دایه‌وه‌ "زۆر ده‌مێكه‌ ده‌زانم فریدل خۆشی ده‌وێیت"، بۆیشی دووپات كرده‌وه‌ كه‌ ئه‌و وه‌ك كه‌سێكی سوكوچروك ده‌یبینێت. وایشی به‌ باشزانی یادگارییه‌ جوانه‌كانی ماوه‌ی ده‌ستگیراندارییان له‌ ساڵی 1916، بهینێته‌وه‌ بیری و پاشانیش دڵنیای كرده‌وه‌ كه‌ "متمانه‌ی پارێزراوه‌". به‌م جۆره‌ "دووركه‌وتنه‌وه‌ی به‌رده‌وام جۆرێك له‌ نزیكبوونه‌وه‌ی ڕه‌های خوڵقاند"، هایدیگه‌ر خۆی جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌مه‌ ده‌كاته‌وه‌. دواجار ئه‌وه‌ی گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ "من بۆ ئه‌به‌د پێته‌وه‌ په‌یوه‌ستم". ئه‌مه‌ ڕێگه‌یه‌كی تره‌ بۆ گه‌یاندنی ئه‌و په‌یامه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕینی كاتدا ده‌توانین په‌یوه‌ندییه‌ك له‌نێوان سه‌ره‌كی و لاوه‌كییدا دروست بكه‌ین. پاشان له‌ كۆتاییدا ده‌ڵێت: "با ئه‌و كۆڵه‌كه‌یه‌ بپارێزین كه‌ په‌یوه‌ندیی نێوانمانی ڕاگرتووه‌". ماوه‌ته‌وه‌ بڵێین ڕه‌نگه‌ ئه‌و به‌ پاڵنه‌ری تۆڵه‌كردنه‌وه‌ ئه‌م كاره‌ی كردبێت، چونكه‌ دوای سی و پێنج ساڵ له‌ روودانی ئه‌و هه‌ڵه‌یه‌، دایه‌وه‌ به‌ناوچاوی ئه‌لفرێددا، له‌ كاتێكدا كه‌ هێشتا خۆی وازی له‌ خیانه‌ته‌كانی نه‌هێنابوو.