ئەیلول 20, 2019

نوام چۆمسکی

(1 – 2 )
لە هەمان ئەو كاتەدا كە لیبرالیزمی نوێ بەرەو ئەوە هەنگاوی دەنا لە دەوڵەتانی باشووردا ببێتە سیستەمی سەردەم، ڕێ بە هەندێ دەوڵەتی باشوور درا و، بگرە ڕەنگە هەندێكیشیان بە ئەنقەست هاندرابن، كە دەستبەرداری لیبرالیزمی نوێ ببن، ئەوەیش لەو كاتەدابوو كە كاریگەری "سێوە بۆگەنەكە" )کۆمۆنیزم) گەیشتبووە ئەو دەوڵەتانە. لە پەنجاكاندا ترسی ئەوە هەبوو كە دەوڵەتە گەشەسەندووەكان، كە تووشی ڤایرۆسی سۆڤێتی ببوون، سەرنجیان لەسەر نموونەی چین بێت كە لەوە نزیكبوو لەش و پەیكەر و ستایلێكی تایبەت بەخۆی دابڕێژێت، چونكە ئابوورییەكەی بەخێرایی گەشەی كردبوو و ببووە مایەی سەرسامی و ڕاكێشانی سەرنجی دەوڵەتانی ئاسیا و ئەفریقا و ڕۆژهەڵاتی دوور . نیگەرانی لە نموونە چینییەكە بووە مایەی پشتیوانیكردن لە دەوڵەتەكانی جیهانی سێیەم تاوەكو گەشەپێدانی سەربەخۆی ئابووری وەدی بهێنین و، بگرە ڕێ خۆش بكرێت بۆ دەرچوونیان لەژێر كاریگەری پرۆژە تایبەتییەكان، ئەمەیش لەگەڵ هێڵی گشتی سیاسەتەكانی ئەمریكادا لێكدژ بوو. ئەو هاوكارییانەی كە پێشكەش بە تایوان و كۆریای باشوور كران، بۆ تەواوكردنی ئەو پرۆژە ئابوورییانەی كە دەوڵەت سەرپەرشتی دەكردن، دەربڕی ئاراستەی ئەم سیاسەتەی سەرەوە بوو. بەڵام سیاسەتی ئەمریكا بەرامبەر هیندستان نموونەیەك بوو بۆ پشتیوانیكردنی ئەرێنی بۆ ڕووبەڕووبوونەوە چین، ئەمە لەكاتێكدا كە ڕۆڵی نێودەوڵەتی و ناوچەیی هیندستان، لای ئەمریكا زۆر خوازراو نەبوو، بگرە جێی كینەیش بوو.
وەك هەر دەوڵەتێكی بەكۆلۆنیالیکراوی پێشتر، هیندستان، دوای ڕزگاربوونی لە دەسەڵاتی بیانی، هەوڵیدا خۆی بنووسێنێت بە جیهانی پێشكەوتووەوە (دەبێت سەرنجی ئەوە بدەین كە لە دۆخی هیندستاندا خواستەكە گەڕانەوەبوو بۆ ئاستێك لە پێشكەوتنی پیشەسازی و ئاستی نوێگەری و مۆدێرنە كە داگیركاریی بەریتانی وێرانی كردبوو). لەگەڵ ئەمەیشدا خواستی ئەم پرۆژەیە بەو جۆرە قبوڵكرا كە پرۆژە ئەمریكییەكە ڕەت بكاتەوە. هەمان شت لە میسریش ڕوویدا.
لە ساڵانی دەسەڵاتی ئەیزنهاوەر و ڕاستەوخۆ دوای ئەویشدا، ویلایەتە یەكگرتووەكان هەندێ پشتیوانیی پێشكەشی هیندستان كرد، ئەگەرچی بەهۆی ڕۆڵی بێلایەنانەی هیند و هەوڵەكانی بۆ وەدیهێنانی گەشەسەندنێكی سەربەخۆ، دژایەتییەكی زۆری ئەم پشتیوانیانە كرا. دینیس میریل لە پێداچوونەوەی هەندێك بەڵگەنامەدا گەیشتە ئەو بڕوایەی كە ویلایەتە یەكگرتووەكان زۆر گرنگیی بە داواكارییەكانی هیندستان نەداوە. لە ساڵی 1950 دا، بەرپرسە ئەمریكییەكان دانیان بەوەدا نا كە هیندستان ڕووبەڕووی برسێتییەكی زۆر مەترسیدار دەبێتەوە و پێدەچێت 10-13 ملیۆن مرۆڤ بەهۆیەوە بمرن، كەچی لەگەڵ ئەمەیشدا دەستەی ئیدارەی ترومان هیچ گرنگییەكیان بە پێشكەشكردنی ئەو گەنمە زیادەیە نەدا كە حكومەت بۆ پشتیوانیی گشتیی كشتوكاڵ، لە جووتیارانی كڕیبوو.
دەستەی بەرپرسان وایان بە باشترزانی پیشكەشكردنی هاوكارییەكە بە سوودی ویلایەتە یەكگرتووەكان بشكێتەوە. پاساوەكەیشیان، بە قسەی جۆرج ماك بی، ئەوەبوو كە دەشێت ملیۆنان كەس لە برسێتی ڕزگار بكرێن بە بێ ئەوەی هیندستان بخرێتە ژێر "داگیركاریی كۆمۆنیزم" و بە بێ ئەوەی حكومەت دەسەڵاتێك پیادە بكات كە" باشتر لە حكومەتەكەی نەهرۆ، ڕوانگەكانی ئێمە (واتە ڕوانگەی ویلایەتە یەكگرتووەكان) بنوێنێتەوە. دوای كۆتاییهاتنی جەنگی كۆریا و، كاتێك ویلایەتە یەكگرتووەكان لە ڕادەی مەترسیی كۆمۆنیزم تێگەیشتن، كە گەیشتبووە بەر دەرگای هیندستان، دێن ئەچیسۆن ڕایگەیاند كە وڵاتەكەی ئامادەیە قەرز بداتە هیندستان، بەو گریمانەی گوایە هیندستان "لە ڕادەی ئەو مەترسییە تێدەگات كە لە ئێستادا ڕووبەڕووی دەبێتەوە"، ئینجا دەبێت بچێتە ڕیزی هەڵمەتەكانی دژ بە كۆمۆنیزمەوە؛ پێنج مانگ دوای داواكەی هیندستان بۆ پێكەشكردنی هاوكاری، قەرزەكەی پێدرا، بەڵام لە ستراتیژیترین سامانەكەی ئەم قەرزەی دایەوە.
بە پێی قسەی مێریل، سەرژمێرییەكی ئەوتۆمان لەبەردەستدا نییە كە بتوانین بۆ زانینی ژمارەی كوژراوەكان بەهۆی برسێتییەوە لەو ماوەیەدا، پشتی پێ ببەستین؛ مێریل ئەوەیش دەڵێت لە ماوەی ساڵی 1950-1951 دا، لەو كاتەدا كە ملیۆنان هیندی بەدەست برسێتییەوە دەیانناڵاند و جگە لە چەند دەنكە دانەوێڵەیەك كە مەرگیان پێ دووردەخستەوە، هیچی تریان نەبوو، دروستكەرانی سیاسەتی ئەمریكا هەوڵیاندەدا ژانی گەلانی هیند لە نێو بنەماكانی جەنگی سارددا بقۆزنەوە و بەكاربهێنن و، هەر لە هەمان كاتیشدا چاویان لە سامانە زیندووەكانی هیندستان بڕیبوو.
دوای ئەوە هیچ شتێك نەگۆڕا، حكومەت و میدیا داوای پێشكەشكردنی هاوكارییان بە هیندستان دەكرد، نەك بەهۆی بەزەییهاتنەوە بە گەلانی هینددا، بەڵكو چونكە ئەوەی لە هیندستان ڕوویدەدا كاریگەرییەكی گەورەی دەبوو لەسەر "چارەنووسی دەوڵەتانی تر لە ئاسیا و ڕۆژهەڵاتی دوور و ئەفریقا و، بگرە لە هەردوو ئەمریكاكەیشدا". (هەر بەو جۆرەی كە ریچارد نیكسۆنی جێگری سەرۆكی ئەمریكا باسی كردووە). بە قسەی بیزنس ویك، هیندستان دەبێتە گەورەترین تاقیكردنەوە بۆ هاوكارییەكانی گەشەپێدانی ئابووریی ڕۆژئاوا لە ئاسیادا. هەروەها سیناتۆر جۆن ف. كینیدی داوای كرد هاوكاری هیندستان بكرێت تاوەكو لەگەڵ چیندا بكەوێتە ململانێ، لە كاتێكدا حكومەتی پەكین "پلانێكی تۆكمەی داناوە كە پێویستە لە تەواوی جیهاندا بخرێتە ژێر چاودێرییەوە". هەروەك سەرۆك ئەیزنهاوەر وتی "ئێمە ناتوانین بژین لە كاتێكدا دەریایەك دوژمن دەورەی داوین، دەبێت هەوڵ بدەین لە قەیرانی قووڵی برسێتی لە دەوڵەتانی جیهانی سێیەمدا تێبگەین و هەوڵ بۆ بەرزكردنەوەی ئاستی بژێوی بدەین، تەنانەت ئەگەر شێوازەكانی گەشەسەندنی ئابووری لەو وڵاتانەدا لە نموونەی (پرۆژە سەربەخۆ ئابووریەكان)ـیش، كە هەوڵ دەدەین لە سەرجەم دەوڵەتانی تردا بڵاوی بكەینەوە، دوور بكەوێتەوە. لە كانونی دووەمی 1963 دا، سەرۆك كینیدی ئەم پاساوانەی دووبارە كردەوە لەو كاتەدا كە كۆنگرێس خەریكی ئەوەبوو "زۆر بە وردی و بە ئاگادارییەوە ئەو ئاكامانەی بخاتە پێش چاو كە، ئەگەر بێتوو دەوڵەتەن بەرەو كۆمۆنیزم بڕۆن، زیانمان پێدەگەیەنن، تەنیا لەبەرئەوەی هاوكاری پێویسمان نەكردوون؛ ئینجا دەبیت هاوكارییەكانیش بەجۆرێك بن كە (زۆرترین ڕادەی بەرژەوەندییەكانمان بەدی بهێنن)" .
شێوازی سەرەكی بۆ "وەدیهێنانی بەرژەوەندییەكانمان" لە ڕێگەی هاوكارییەكانەوە لەوەدایە سامانەكانی هاوكاریی نەتەوەیی، كە لە باجەكان كۆكراونەتەوە، بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ بخرێنە بەردەست كۆمپانیا تایبەتییەكان، ئەمە ئەو ڕاستییە بوو كە سەركردە سەرمایەدارەكان باش لێی تێگەیشتبوون. نوێنەرانی ئەنجومەنی كارەكان بۆ هەماهەنگی نێودەوڵەتی، لە شوباتی 1966 دا لە بەردەم ئەنجومەنەكەدا باسیان لە كێشەكان و دەستكەوتەكانیان كرد، پێیانوابوو كە هیندستان وای پێباشترە لەجیاتی ئەوەی پێشوازی لە كۆمپانیا بیانییەكان بكات، ڕاوێژ بە پسپۆڕ و ڕاوێژكارەكان بكات؛ ئەوان ئەمەیان بەلاوە پەسەند و جێی قبوڵكردن نەبوو، جا لەبەرئەوەی هیندستان سەرمایەی بیانی "وەكو شەیتانێكی بێ ئامان" قبوڵ كردبوو، بۆیە دەبوو ناچار بكرێت "پێشوازی لە كۆمپانیاكان بكات". ئیتر ئەركی ملكەچپێكردنی هیندستان لەڕێگەی هاوكارییە دەرەكییەكانەوە داڕێژرا كە ناچاری كرد "میتۆد و مامەڵەی خۆی بەرامبەر سەرمایەی بیانی بگۆڕێت و، لەسەری سەپێنرا كە ڕەفتاری باشتر و قبوڵكراوتر بنوێنێت".
ئەم نوێنەرانە باسیان لەو دانوستانانە كرد گە لەگەڵ هیندستان، بۆ زیادكردنی وزەی بەرهەمە پیشەسازییەكان "كە هیندستان بەشێوەیەكی هەنوكەیی پێویستی پێیەتی"، ئەنجام دراون، بۆیە ئاماژەیان بەوەدا كە "موڵكایەتی گشتی لە سیستەمی ئابووریی هیندیدا گۆڕاوە بە بێ ئەوەی كۆمپانیا ئەمریكییەكان سەركەوتنێكی گونجاو بەدەست بهێنن". بەڵام سەرنجیشیان بۆ ئەوە ڕاكێشا كە هیندستان بە قۆناغی داڕماندا دەڕوات و بەم نزیكانە ناچار دەبێت گوتاری خۆی نەرم بكاتەوە و بچێتە ژێر بار و واز لەو هەڵوێستی كەللەڕەقانەیە بهێنێت كە دژ بە "دەستێوەردانی ویلایەتە یەكگرتووەكان و بانكی نێودەوڵەتی لە ئابوورییەكەی گرتوویەتییە بەر و، ئینجا ناچار دەكرێت ئەو ڕێبازە پەیڕەو بكات كە دەبێت لەسەری بڕوات". بەم جۆرە هیندستان ناچار كرا مەرجەكانی كاری سەرمایەگوزارە بیانییەكان لەژێر فشاری بەردەوامدا لەلایەن "ویلایەتە یەكگرتووەكان و بانكی نێودەوڵەتی"ـیەوە، قبوڵ بكات. هیندستان هیچ بژاردەیەكی دیكەی لەبەردەمدا نەبوو، بۆیە كەوتە ژێر باری "مەرجی خوازراوی ئاڵوگۆڕیی بازرگانی بۆ دابینكردنی خەرجیی گەشەپێدان و زامنكردنی بەردەوامێتی خێرایی ئابووری"ـیەوە. كۆمپانیا ئەمریكییەكان هیندستانیان ناچار كرد كە تەواوی ئامێرەكان لە ویلایەتە یەكگرتووەكانەوە هاوردە بكات، ئەگەرچی هیندستان خۆی دەیتوانی لە ناوچە لۆكاڵییەكاندا دابینیان بكات، هەروەها ناچاریان كرد ئامۆنیای شل هاوردە بكات، ئەمە مادەی خاوی سەرەكی بوو لە پیشەسازیدا، لەبری بەكارهێنانی مادەی هاوشێوەی لۆكاڵی كە بە نافتا Naptha ناسرابوو، كە ئەگەر بێتوو زیاتر پەرەی پێبدرایە دەبووە هۆی سەربەخۆیی زیاتری پرۆژە پیشەسازییەكان لە هیندستاندا. هیندییەكان ئەوەیان ڕاگەیاند "خەریكە تەحەمولیان نامێنێت" و وتیان "ئێمە هەموو شتێكمان كردووە، كە دەتوانێت سەرمایەی بیانی بۆ كارگەكانی بەرهەمە پیشەسازییەكان ڕابكێشێت، بەڵام كۆمپانیا ئەمریكی و ئەوروپییەكان كە دەزانن ئێمە لە قەیرانداین، كۆمەڵێك مەرجی قورسیان بۆ داناوین كە ناتوانین پێوەی پابەند بین. واشنتۆنیش لەم نێوانەدا گێلەی خۆی دەكات، بیانووەكەی ئەوەبوو كە ناتوانێت هەقی بەسەر لە ئابووریی تایبەتی كۆمپانیاكان و كەرتی تایبەتەوە هەبێت و دەست بخاتە كاروباریانەوە".

© 2017 Hawler