ئەیلول 20, 2019

مۆسیقای دەرەوە لەقەسیدەی (گووتم بـــــــە بەختی خەواڵوو..) ی حاجی قادر كۆیی ‌دا

بەرایی
مۆسیقای دەرەوە لە سیستەمی كێش و سەرواوە بەرپا دەبێت، لە شیعری عەرووزیدا سیستەمی كێش یەكسانی و هاوسەنگییە لە نێوان هەنگاوەكان (تەفعیلەكان) ی هەردوو نیوە دێڕی شیعر، ئەنجامی ئەم یەكسانییەی هەنگاوەكانی كێش و هاوتایی لە دەنگ و ئاوازەكانیان لە هەردوو نیوەدێڕ‌دا دەبێتە هۆی بەرپابوونی دوو ڕەگەزی جوانكاری لە شیعردا كە بریتین لەهاوتایی و هاوتەریبی كە جوانییەكی ئاوازەیی دڵگیر بە شیعر دەبەخشن، كە لە ئاكامی هەستكردن بەو گونجان و هاوئاهەنگییەوە دێت كە لە دەروونی مرۆڤەوە پەیدا دەبێت.
    سەروا (قافیە) ش گۆشەیەكن لە ئاوازی شیعری، لە تەك ئاوازی كێش و ئاوازی ناوخۆی وشەكان پێكدەهێنێت، لە تیۆرە ڕەخنەییەكاندا وەكوو یەكێك لە دەركەوتەكانی (كێش) هەژمار كراوە. مۆسیقای دەرەوە كە خۆی لە (كێش و سەروا) دەبینێتەوە بە ئەندازە و دوو بنەمای سەرەكی و ناسنامەی شیعرییەت دادەنرێت. لەو پێودانگەوە شیعر بەبێ (كێش و سەروا) ئێستێتیكای نامێنێت و سیفەتی بەهارمۆنبوون لە ناو دەچێت.
   ئەم توێژینەوەیە بریتییە لە مۆسیقای دەەوە لە قەسیدەی (گوتم بە بەختی خەواڵوو..)ی حاجی قادری كۆیی، كە هەوڵدراوە تیشك بخرێتە سەر هەموو ئەو هونەرانەی كە مۆسیقای دەرەوەی قەسیدەكە پێكدێنن. ئەم ڕێبازەی لەم توێژینەوە پێڕەو كراوە، ڕێبازی (وەسفی پراكتیكی)یە، ئەمەش لە پێناو بەدەرخستنی لایەنە جوانكارییەكانی تایبەتمەندی قەسیدەكە. گرینگی ئەم توێژینەوە لەوە دا خۆی دەبینێتەوە، كە تاكو ئێستا لە ئەدەبی كوردیدا توێژینەوەیەكی تایبەت و ئاكادیمی لە سەر ئەم قەسیدەیە ئەنجام نەدراوە، بۆیە هەوڵدراوە لایەنە جوانەكانی ئاوازی دەرەوە بە پراكتیكی شرۆڤە بكرێت.

ئەم توێژینەوەیە لە پێشەكی و سێ بەش پێكهاتووە.
بەشی یەكەم/ تەوەری یەكەم: هەندێ پێناسەی مۆسیقای دەرەوە. تەوەری دووەم: بەراییەك لەسەر مۆسیقای شیعری. تەوەری سێیەم: ژیاننامەی حاجی قادری كۆیی. تەوەری چوارەم: پەیامی قەسیدەكە بە گشتی.
بەشی دووەم/ تەوەری یەكەم: ئەو هونەرانەی كە مۆسیقای دەرەوە دروست دەكەن: 1- كێش، 2-سەروا.
بەشی سێیەم: جوانناسی مۆسیقای دەرەوە. لە كۆتاییشدا ئەنجام و لیستی سەرچاوەكان، دواتر پوختەی توێژینەوەكە بە زمانی عەرەبی و ئینگلیزی خراونەتە ڕوو.
 بەشی یەكەم
تەوەری یەكەم: هەندێ پێناسی مۆسیقای دەرەوە:
   پەیوەستبوونی شیعر و مۆسیقا پێكەوە وای كردووە ئەوەندە تێك بچڕژێن و ئاوێزانی یەكتربن بەشێوەیەك، كەپاش لێكجیاكردنەوەشیان هەرگیز دەسبەرداری یەكترنابن، بە تایبەتی شیعر، كە ڕەگەزە سەرەكییەكەی كێشە، كە لە مۆسیقاوە بۆی ماوەتەوە. پەیوەندییەكی تایبەتی لە نێوان مۆسیقا و شیعردا هەیە، ڕەنگە ئەو پەیوەندییە لەگەڵ هەر پەیوەندییەكی تردا جیابێ كە مۆسیقا لەگەڵ هونەرەكانی تردا هەیەتی، چونكە شیعریش هونەرێكی زمانیە و دەربڕینی بەهۆی دەنگە و چەشە لێوەرگرتنی بەبیستنە، ڕیتم و كێشیش دەوری سەرەكیان تێدا هەیە. (النعمە:1988: 92-93).
   مۆسیقای دەرەوەی شیعر لە دوو ڕەگەزی گرینگی ڕیتم و كێش پێكدێت، لە شیعردا هەریەكەیان لە دەرەتانی پێوەندی (Connection) و گونجاندن (Harmony) یەكتر تەواو دەكەن، واتا دوو بابەتی هاوڕێكی بەردەوام بەو هۆیەوە جیاوازییەكی زۆر ورد لە نێوان زاراوەی كێش (Meter) و هونەری ڕیتم (Rhythm) دا هەیە، ڕیتم دووبارە بوونەوەی زەمەنێكی دیاریكراوە لە نێوان دیاردە دەنگییەكاندا. وشەی ڕیتم (Rhythm) لە وشەی (Rhythmos) (ریپموس) ی گریكییەوە هاتووە ئەویش لە فرمانی داڕێژراو (Rhein) داتاشراوە كە مانای (هەڵڕژان و هەڵقوڵان، هەستانی ڕووباردا) هاتووە. (D:102:1973). كێش و ڕیتم پەیوەندییەكی توندوتۆڵ لە نێوانیاندا هەیە و بە هەردووكیان وێنەیەك بەرجەستە دەكەن كە لە گۆكردنی شیعردا بەرزترین سیحر و ئاوازە دێنێتە ئاراوە.
   "كێش و ترپە و مۆسیقا بنەمایەكن لە بنەماكانی هەڵبەست بە یەكەوە پێوەندیدارن و بوونیان پێكەوە پێویستە نەبوونی هەر یەكێكیان كەموكوڕیەك بە لەشی واتایی و شێوە و ڕووخساری هەڵبەست دێ"(بیمار:10:1992). شاعیری كارامە و بەتوانا لە توانایدایە نەسەق و هاوكێشەیەكی هاوڕێك و هاوتەریب لە نێوان مۆسیقای دەرەوە و مۆسیقای ناوەوە دا پەیوەست بكات. " شاعیری كارامە دەتوانێ ڕیتمی ناوەوە بخاتە سەر مۆسیقای دەرەوەی هۆنراوە" (عید:10:1975) .
   هەر شیعرێك ئەگەر لە ڕووی مەبەست و بیرەوە زۆر بە هێزبێ، بەڵام ئەگەر شیعرەكە هەژماری كێش و مۆسیقاو ئاوازی بۆنەكرابێت، شیعرەكە لەنگ دەبێ و خوێنەریش بە هیچ شێوەیەك چێژی لێ وەرناگرێت. بۆیە شاعیری بەتوانا دەبێت. هاوسەنگی شێوە و ناوەڕۆك و مۆسیقای شیعری لە بەرچاو بگرێت. مۆسیقای دەرەوەی هەر شیعرێك وەربگریت ڕاستەوخۆ دەبێت لە كێش و سەرواوە دەست بە لێكۆڵینەوە بكرێت، چونكە كێش و سەروا دوو دیاردەی دیار و بەرچاوی شیعرەكەن كە دیوی دەرەوەیتی. هەروەك د.عەزیز گەردی گوتوویەتی: "شیعر لە دیوی دەرەوەیدا بە زۆری دوو دیاردەی سەرەكی تێیدا دەردەكەوێ ئەویش كێش و سەروایە." (گەردی:67:1999).
    سەروا كە مۆسیقای دەرەوەی شیعر پێكدێنێت لای زۆر نەتەوەكان بە مەرجی بنەڕەتی شیعر هەژمار ناكرێت، بەڵام سەروا لای عەرەبەكان بە مەرجی بنەڕەتی و پێویستی شیعر دانراوە. عەرەبەكان هەر لە كۆنەوە لە پاڵ كێشدا (سەروا)یان بە مەرجی پێناسەی شیعر داناوە واتە"الشعر كلام موزون و مقفی یدل علی معنی"(الزمخشری:56:1970)
سەبارەت بە كێش و ڕیتم تێبینی دەكرێ و بەردەوام باس لەوە دەكرێ كە هەردووكیان تەواوكەری یەكترن و هەردووكیشیان هەریەكن، هەڵبەت ئەم تێڕوانینەش هەڵەیە، چونكە (كێش و ڕیتم) دوو ڕەگەزی لێكجیان بە شێوەیەك كە شیعر بەبێ ڕیتم نابێت، بەڵام بەبێ كێش دەتوانێ هەبێت. (بەكر:169:2004).
    كێش لە هەر زمانێكدا بریتییە لە چوارچێوەی گشتی دەرەوەی ئاوازی شیعر، ڕیتم كە لە خاسیەتە تایبەتییەكانی هەر زمانێك و هەر شاعیرێكەوە پێك دێ، دەوری خۆی دەبینێ، ڕیتم گیانێكی زیندوو بە كێشەكە دەبەخشێ و قووڵتر و خەستتری دەكاتەوە و ئەدگاری كۆتایی بە ئاوازی شیعرەكە دەدا.
   جێگەی ئاماژەیە كێش و سەروا چۆن بە مەرجی بنجی و سەرەكی شیعری كلاسیك هەژمار كراوە، بە هەمان شێوەش ئەم دوو بنەمایە بە مەرجی ئیستێتیكی و جوانسازی (Aesthetic) لە شیعری هاوچەرخ و نوێی كوردیش دادەنرێت.
    مۆسیقای دەرەوەی شیعر لە هەر زمانێكدا بریتییە لە كێش و سەروا لە چوارچێوەی گشتی دەرەوەی ئاوازی شیعر بۆ تەواوكردنی مۆسیقای شیعری، ڕیتم كە لە خاسیەتە تایبەتییەكانی هەر زمانێك و هەر شاعیرێكەوە پێكدێ، دەوری خۆی دەبینێ و گیانێكی زیندوو بە كێشەكە دەبەخشێ و قووڵتر و خەستتری دەكاتەوە و ئەدگاری كۆتایی بە ئاوازی شیعرەكە دەدا (گەردی:1999: 75).
   هەر لەو پێودانگەوە كێش كە بنەمای بنجی مۆسیقای دەرەوەیە بە خاڵی جیاكاری مەرجی شیعر و پەخشانیش هەژمار دەكرێ. سەجادی گوتوویەتی: "كێش بە نیشانەیەكی سەرەكی جیاوازی نێوان هۆنراوە و پەخشان دادەنێ"(سەجادی:1967 :72).
تەوەرەی دووەم: بەراییەك لەسەر مۆسیقای شیعری
    مۆسیقای شیعری یەكێكە لە پایە هەرە گرینگەكانی بنیانی شیعری، هەر لە كۆنەوە بایەخی زۆری پێدراوە، دابەشكراوەتە سەر دوو بەشی (دەرەوە و ناوەوە)ی شیعرەكە.. بە هەردووكیان دەبنە زامنی ئەوەی شیعر بە سیستمێكی دەنگی ڕێك و ئاسان و كاریگەر واتا بگوازێتەوە مێشكی بیسەر، یان خوێنەر، بۆ ئەوەی زۆرترین كاریگەری هەبێت.
مۆسیقای شیعری دەربڕینی دەروونڕۆشنی ناخی شاعیر بە ڕێگای زمانەوە وێنە دەكات و دادەهێنێت، ئەم وێنەیەش خۆی لە قاڵبی كێش و سەرواوە دەدۆزێتەوە و یەكانگیر دەبن، بە شێوازێكی جوان و بە نەسەقێكی هاوڕێك و هاوتەریب ئاهەنگ و ترپە و ئاواز بە شیعر دەبەخشن. هەڵبەت پەیوەندی وشە و ئاواز و مۆسیقا ئەوەندە بەهێزە بە شێوەیەك هەر وشەیەك لە مێشكدا كە سەر هەڵدەدا مۆسیقایەكی لەگەڵ پەیدا دەبێ، مانای وشەكە و كاریگەری وشەكە تەواو دەكا. هەروەك فەهمی گوتوویەتی: "مۆسیقای شیعری واتای وشە و دەستەواژەكان، زۆربەی جاران یان دادەبەزێنێ، یان هەڵیدەكێشێ، بە پێی سروشتی وشەكە و كەشی درامی پەیدابوونی لە ناو مێشكدا" (فهمی، 1988 : 92-93).
  مۆسیقای شیعری پشت بە زمان و وشە و دەستەواژەی تازەی پڕ مۆسیقی و ئاوازدار دەبەستێت، بەمەرجێ ڕیزكردنی دەستەواژەكان هاوڕێك بن و بەكارامەیی و شارەزابوونەوە دابهێنرێن. مۆسیقای شیعری هێزێكی ئیحا و نیگا و توانای ڕێكخستنی یەكە هاوكاتییە دەنگییەكانە، ئەمەش وەك سیفەت و مەرجی بیناكردن و بنەمای زمانی شیعر سەیردەكرێت.
   ئاوازی شیعری پشت بە زمان و وشە و دەستەواژە تازەدەبەستێ، بۆیە هەر شیعرێك ئەگەر لەڕووی مەبەست و بیرەوە بەهێزیش بێ، ئەگەر بەشێوەیەكی كێشدار دانەڕژابێت و مۆسیقا و ئاوازەی نەبێت شیعرە نابێتە پارچەیەك لە داهێنان و وەرگریش چێژی لێوەرناگرێت. . بەبێ كێش و سەروا ئێستێتیكای شیعر نامێنێت سیفەتی بەهارمۆن بوون لەناو دەچێت. بوونی هەردووكیان لە تێكستی شیعردا، ناوەندێك و مۆسیقایەكی دوور لە ئاخاوتنی ئاسایی یان ڕێكخراو پێكدێن
لەم لێكۆڵینەوەیەدا، كارمان لە سەر مۆسیقای دەرەوەیە، بۆیە لە خوارەوە وەكو پێویست تیشكی دەخەینە سەر.
تەوەرەی سێیەم: ژیاننامەی حاجی قادری كۆیی
- ناوی تەواوی حاجی قادری كوڕی مەلا ئەحمەدی كوڕی مەلا ساڵحی كوڕی مەلا ئەحمەدی گەورەیە.
- ساڵی لە دایكبوونی شاعیر ڕای جۆراوجۆری لەسەرە، بەڵام سەرچاوەكان ئەوە دەردەخەن كە لە ساڵئ (1815)ی لە دایكبوون لە گوندی (گۆرقەرەج)ی سەر بە شارۆچكەی كۆیە هاتۆتە دونیاوە. لەساڵی 1853 لەگەڵ مەلا عەبدوڵڵای جەلی زادەدا گەشتێكی خوێندن بۆ ناوچەی باڵەكایەتی دەكات و لە گوندی (شێخ وەتمان) لەلای (مەلا محەممەدی كاك عەبدوڵڵا) دەست بە خوێندنی ئایینی دەكەن، دواتر بە تەنیا گەشت بۆ ڕۆژهەڵاتی كوردستان دەكات و دەچێتە شارەكانی: سەردەشت و سابڵاغ و شنۆ، تاكو ساڵی 1862 هەر لە ئێران ماوەتەوە هەر لەو ساڵەش مۆڵەتی مەلایەتی وەرگرتووە. دواتر شارۆچكەی كۆیە بە جێدێڵێ و ڕووی دەكاتە شاری ئەستەنبۆڵ، ئەم شارەش ئەوكات پایتەختی دەوڵەتی عوسمانی بوو..
هەر لەو شارە گەورە پێشكەوتووەشدا ماوەیەكی دوورودرێژ ژیاو و بە بنەماڵەی بەدرخانییەكان گەیشت، دواتر بوو بە مامۆستای تایبەتی كوڕەكانی ئەو خانەوادەیە.
لەم شارەش لە ئەنجامی خوێندنەوەی كتێبی تازەبابەتی ڕۆشنبیری ئەوروپاوە لە ڕێگەی وەرگێڕانەوە كە دەكران بە توركی بیرو هەستی نیشتمانپەروەری نەتەوەیی و بنەماكانی ژیاری لەلای سەری هەڵدا
- حاجی تا كۆتایی ژیانی ژنی نەهێناوە و بێ ژن و ماڵ و منداڵ ماوەتەوە، هەر ئەم بارە تایبەتییەی ژیانیشی بووەتە كۆسپ لە بەردەم كۆكردنەوە و ساغكردنەوەی دیوانی شیعرەكانی. بیرو هەستی نەتەوەیی و نیشتمانپەروەری بنەماكانی ژیاری لەلای سەری هەڵدا. هەروەها وەك ڕووناكبیرێكی سەردەمی خۆی سەیری مەسەلەی نەتەوایەتی كردووە و ویستوویەتی زانستییانە چارەسەری كێشەی نەتەوەكە و فەلسەفەی ژیان بكات، بەڵام هەرگیز لە سنووری ئایینی ئیسلامی پیرۆز دەرنەچووە، بۆیە حاجی بە شاعیرێكی مەلا و بیر رووناك ناسراوە.
- یەكەم شاعیری كوردە كە بیری لە بەكیانبوونی كورد كردۆتەوە و ئاماژەی بە خاڵە هەرە بنجییەكانی نەگەیشتنی كورد بە ئاواتەكانی كە سەربەخۆیی و دەوڵەتدارییە كردووە، ئەویش دووبەرەكی و یەكنەگرتنی یەكێتی ڕیزەكان و یەكگرتنە، هەڵبەت لە شیعرەكانیدا ڕەنگی داوەتەوە و كە گوتوویەتی:

    لە دەشت و دێی ویلایەت ببنە ئەحباب
              وەكوو شەخصێكی واحید بن لە هەرباب (حاجی: 198: 19)
چجای ئەوەش وەك سیاسەتوانێكی ئەمڕۆ دەیویست (خامە و چەك) بە یەكەوە لە خەباتی نەتەوەییدا بەشداری بكەن، بە نەبوونی هەر یەكێكیان كاروانی خەباتی شۆڕشگێڕی سەرناگرێت. باڵا دەستی حاجی لەوەدا نییە كە وەستایانە دەردی كۆمەڵایەتی و ڕامیاری نەتەوەكەی بەیان دەكا، بەڵكو بلیمەتی و تواناكانی لەوەدایە لەگەڵ ئێش و ژان و دەردەكان چارەسەر و دەرمانییان لە رێگەی پەیامی شیعرەوە بۆ دەدۆزێتەوە.
- لە ساڵی 1897 لە دایكبووندا لە شاری ئەستەنبۆڵ لە ئاوارەیی و بێ كەسیدا گیانی سپاردووە، لە بەری ئوسكودار، هەر لە گۆڕستانی (قەرەج ئەحمەد) ئەسپاردەی خاك كراوە.
تەوەری چوارەم/ پەیامی قەسیدەكە بە گشتی
    ئەم قەسیدەیە لە (57) دێڕە شیعر پێكهاتووە، لە نامۆیی و دەردی دووری لە خاك و زێد و نیشتمان و غوربەتدا هۆنیوەتەوە، تیایدا ڕیالیستانە و ڕاستگۆیانە پەسنێكی فیزیكی مەفتەن و خاكی كوردستان دەكات، بەشێوەیەك كە دەردی ئاوارەیی و نامۆیی ئەوەندە جوڵاندوویەتی كە بتوانێ ئەم قەسیدەیە بە بەشێوەیەك بەرجەستە بكات كە پارچەیەك بێ لە ئەفڕاندن و داهێنان، شایانی ئەوەبێ قەڵەمڕەوی بە بڕشت تیشكی بخاتە سەر و ببێتە توێژینەوە و باس و مژار و ڕەخنەی ئەدەبی.
    ئەم قەسیدەیە لە ڕووخساردا لەسەر كێشی عەرووزی عەرەبی و هۆنراوەتەوە دوو قالبی كێشی بەكارهێناوە، یەكەمیان دەریای موجتەسی هەشتی مەخبوونی مەحزووفە، دووەمیان دەریای موجتەسی هەشتی مەخبوونی ئەسلەمە، سەرواكانیشی هەمووی (ستوونییە). پیتی (ئا) لە سەراپای نیوەدێڕی دووەمی قەسیدەكە (ڕەوییە)، بەم جۆرە قەسیدە یەش دەگووترێت قەسیدەی ئەلفی.
   لە ڕووی ناوەڕۆك و مەبەستەوەش، پەیامێكی تەژی و پڕاوپڕە لە هەستی نەتەوایەتی، لە ناواخنیدا ڕەنگدانەوەی هەموو ئەو ناسۆری و ژان و دەردی كۆمەڵایەتی و ڕەهەندێكی ڕامیاریانەی لە ناواخندا هەڵگرتووە، شاعیر لەم قەسیدەیەدا ناڕاستەخۆ بە شێوەیەكی ناچەشتەكی (مەعنەوی) ڕووی گلەیی و گازاندە لە بەختی خۆی دەكا، هەر لە ڕێگەی بەختی خەواڵووی كەسییەوە، دەرد و كێشە و مەینەتییەكی گەل و نیشتمانەكەی بە پەیڤ دەدركێنێ، لە كاتێكدا لە سایەی ئەو تەوژمە ڕۆشنبیریە ئەوروپیەی كە لە توركیا و لە ڕێگەی وەرگێڕانەوە وەری گرتبوو، چجای ئەوەش بەدیدی خۆی لە ئەستەنبۆڵ هەموو ئەو هەوڵ و كۆششانە و كۆبوونەوەكانی ئازادیخوازانی وڵاتانی جیهانی بینیبوو، كە چۆن تێكدەكۆشن لە پێناو ئازادی و ڕزگاربوون لە ژێر دەستی داگیركاری عوسمانییەكاندا.
   حاجی لە درێژەی قەسیدەكەدا ئامۆژگاری و ڕێنوێنی گەلەكەی دەكا و بەردەوام دەبێت لە سەرپرسی نەتەوەكەی و تكا دەكا كە وتەكانی لە ڕێگەی پەڕاو و داڕشتن و خوێندنەوە گوێی بۆ بگرن و بەهەناسەیەكی خۆشەویستی و سۆزەوە لێی وەرگرن، هەروەها هیواو تروسكایی بەرنادا بەوەی كە هەموو ئادەمیزادێك هەڵە دەكا و لەبیركردنەوەش كارێكی ئاساییە، لەم ساتانەش خوای گەورە و میهرەبان لە یادە كە تەنیا و هەرگیز ئەو هەڵەو سەهوو ناكات. دواتر پایەی زمانی كوردی لەیاد ناكا و بە شێوەیەك پیایهەڵدەدا و دەیباتە سەرووی هەموو زمانەكانی جیهان، بەڵام ئاماژەش بەمە دەدات كە لە بەدبەختی كوردە بووەتە بێ نرخ و بێ بەهاوو بەپاشكەوتووە .
   حاجی قادر یەكەم شاعیری كوردیشە كە توانی پەیام و مەبەستی شیعری واتە ناوەڕۆكی شیعر بگۆڕێ بە ناوەڕۆكێكی نەتەوەیی و نیشتمانی، خەمی خاك و نیشتمان بكاتە هەوێنی شیعرەكانی، سەرەڕای ئەمەش توانی لە ڕووی فۆڕمەوەش سەروای هەندێك لە قەسیدەكانی بكاتە سەروای مەسنەوی ڕەنگاوڕەنگ.
    لە كۆتایی قەسیدەكەدا نزا و پاڕانەوە لە خوای بەخشندە دەكا كە شیعرەكانی نەكەونە بەردەستی كەسانی بەدبەخت و نەزان و كەم و كورت، نەوەكو مەبەست و پەیامەكانی بەلاڕێدا ببردرێن خۆزگە و هیواكانی بەدروستی ڕاڤە نەكرێن و ئەنجامەكانیش نەپێكرێن.

بەشی دووەم
 ئەو هونەرانەی كە مۆسیقای دەرەوە دروست دەكەن
تەوەرەی یەكەم/ كێش:
    ئاوازی دەرەوەی شیعر لە سیستەمی كێشەوە سەرچاوە دەگرێت، دابەشكردنی سەرەكی ئەدەبیات ئەوەیە كە ئەدەب دەكاتە دوو بەش ئەویش شیعر و پەخشانە. جیاوازی دیار و بەرچاو لە نێوان شیعر و پەخشاندا (كێش)ە.
    كێش تایبەتییەكی بنچینەیی ناسینەوەی شیعرە كە ئەمەش لە پەخشاندا بەدیناكرێت. ئینجا لە پێناو هاوسەنگبوونی مۆسیقا و ئاوازی شیعری پەنا بۆ كێش واتە هاوسەنگی چەندایەتی دەنگ و بڕگە دەبەن. بەم شێوەیە "كێش و پێوانەی دەنگ دەبنە بنەما بۆ بەرپابوونی جۆری یەكەمی ئاوازی شیعری كە بە (ئاوازی دەرەوە - الموسیقی الخارجیە) دەناسرێت". (دەشتی: 69:21).
    كێش بە بونیاتی مەرجی شیعر هەژمار دەكرێت. هەروەك ئازاد عەبدولواحید گوتوویەتی "كێش بریتییە لە دووبارە كردنەوەی یەكەیەكی دەنگی (وحدە صوتیە) دیاری كراو لەسەر پێ و دەنگێكی تایبەت كە لە هەر بەیتێك لە بەیتەكانی شیعرەكە دووبارە دەكرێنەوە". (عەبدولواحید:1995:99).
   كۆنترین نووسینی كوردی كە باسی كێشی عەرووزی و هەنگاوەكان و كێش (بەحر)ەكانی تێدابێ، نەوبەهاری ئەحمەدی خانی‌یە(گەردی: 1999:171). شێخ نوری شێخ ساڵح لە پێناسەكردنی كێشدا دووجۆر كێش لە یەكتر جودا دەكاتەوە (وزن هجائی و وزن عروض). لە بارەی كێشی عەرووزیدا گووتوویەتی: "وزن عروض بە اعتبار حركات و سكنات توازن و تناسبی هەیە" (شێخ ساڵح:1962: 8) .
   كێش لە شیعری هەموو زمانێكدا هەیە، هەریەكە بە پێی تایبەتمەندێتی خۆی، بەڵام سەروا مەرجی بنەڕەتی نییە بۆ شیعر، د.پرویز گوتوویەتی: "شیعری زمانە هیندوئەوروپییە كۆنەكانی وەكو سانسكریتی و یۆنانی و لاتینی و ئەوەی لە زمانە ئێرانییەكانی وەكو ئاڤێستایی و پارتی و پەهلەڤی تا ئێستا بە شیعر دانراوە، هەروەها لە زمانی ئینگلیزی كۆندا سەروا نەبووە." (خانلری:1977: 10).
    لە شیعری كوردیدا دوو جۆر كێش بەرچاو دەكەوێ، أ- كێشی خۆماڵی، كە بە ژمارەی بڕگەكان و وەستانی ناوەڕاستی لەتەدرێڕ دیار دەكرێ، هەر لە كۆنەوە سروود و گۆرانی و بەیت و سەراپای شیعری فۆلكلۆری بەو كێشە داڕژاوە و كە بەزۆری شیعری زاری گۆرانە، چەند نموونەیەكی كەم نەبێ. ب- كێشی عەرووزیی، كە پاش هاتنی ئیسلام و بڵاوبوونەوەی ڕۆشنبیری ئیسلامی هاتە ناو كورد. (گەردی: 1999،95).
   كوردیش ئەو كێشە عەرووزییەی لە ڕێی شیعری فارسییەوە وەرگرت. بە زۆری شاعیرانی كورد حەوت دەریایان لە كێشی عەرووزی بەكارهێناوە، لە كاتێكدا ژمارەی دەریاكانی كێشی عەرووزی لە شازدە دەریا پێكهاتووە، هەروەك سەید ئەحمەد گوتوویەتی: " دەریایەكانی كێشی عەرووزی لەسەر (16) دەریا بونیاد نراوە" (هاشمی: 1951:105-112). سەبارەت بە كێشی عەرووز و لێكدانەوەی لە ڕووی زاراوەییەوە، ئیبن عباد دەڵێ: "زاراوەی عەرووزی بریتییە لەوەی شیعری لەنگی پێ لە شیعری كێشدار جیادەكرێتەوە" (عباد: 1960: 3).
   بەچاوخشانێكی خێرا لەسەر كێشی عەرووزی و كێشی خۆماڵی دەبینین جیاوازییەكی زۆر لە نێوان ئەم دوو كێشەدا هەیە. دڵشاد عەلی گوتوویەتی: " كێشی عەرووزی لە ڕووی فۆنۆلۆژییەوە مامەڵە لەگەڵ بڕگەدا دەكات، لە كاتێكدا كێشە بڕگەییەكە لە ڕووی فۆنەتیكییەوە گرنگی بە بڕگە دەدات، بەو هۆیەوە شاعیر بە شێوەیەكی سەربەست مامەڵە لەگەڵ پیتی هۆنراوەدا دەكات" (عەلی: 1999: 179).
    سەبارەت بە كێشی خۆماڵی ڕەسەنی كوردیش، (گۆران)ی شاعیر توانی لەسەرەتای پەنجایەكانەوە بە یەكجاری واز لە بەكارهێنانی كێشی عەرووزی بهێنێ، بە كارامەیی و بە تواناییەوە توانی ئەم هەنگاوە ئەنجام بدات."كێشی خۆماڵی توانی هەموو قاوغە ناوچەییەكان تێك بشكێنێت و نەخشەیەكی نوێ و فراوانی شیعری نوێ و هاوچەرخی كوردی دابڕێژێت" (بەكر: 2004: 15).
   حاجی قادر لەم قەسیدەیەدا دوو قالبی كێشی عەرووزی بەكارهێناوە، قالبی یەكەم دەریاری موجتەسی هەشتی مەخبوونی مەحزووفی بەكارهێناوە، قالبی دووەم لەسەر كێشی موجتەسی هەشتی مەخبوونی ئەسلەمی بەكارهێناوە. بۆ نموونە:
گوتم بە بەختی خەواڵوو بەسە ئەتووبی خودا
        لەخەو هەستە زمانێ بچینەوە ئەولا   (قادر:31)
گو/تم/بە/بەخ/ تی/خە/وا/ڵوو/ بە/سە/ئە/توو/ بی/خو/دا/
ب -  ب  - / ب  ب  -  - / ب  -  ب  - / ب  ب - .
مفاع لن     فعلاتن     مفاع لن    فعلن
لە/خەو/هە/ڵس/  تە/زە/ما/نێ/ ب/چی/نە/وە/ ئەو/لا/
 ب  -   ب  -  /  ب  ب -  - /  ب  -  ب  -/ -  -/
              مفاع لن       فعلاتن       مفاع لن     فعلن
كێشی ئەم دێڕە شیعرە موجتەسی هەشتی مەخبوونی ئەسلەمە.
لە نموونەیەكی دیكەدا حاجی قادر دەڵێ:
لە گرمە گرمی سەحاب و لە هاژەیی باران
      چیایە پڕ لە هەراوو نواڵە پڕ لە صەدا  (ل:32)
لە/گر/مە/گر/ می/سە/حا/بو/ لە/ها/ژە/یی/  با/ران/
 ب  -  ب  -/ ب  ب  -  -/ ب  -  ب -/  -   -/
    مفاع لن     فعلاتن    مفاع لن    فع لان
چ/ یا/ یە/پڕ/ لە/هە/را/وو/ ن/وا/ڵە/پڕ/ لە/صە/ دا/
  ب -  ب  -   / ب  ب  - -/ب - ب  - / ب ب  -/
               مفاع لن       فعلاتن     مفاع لن    فعلن
ئەم دێڕە قەسیدەیەش لەسەر كێشی موجتەسی هەشتی مەخبوونی مەحزووفە.

لە دواین دێڕی قەسیدەكە دا حاجی قادر دەڵێ:
گەلێ قسەم لە دڵا بوو، حیكایەتم مابوو
      كەچی لە بەختی كەچم خامە نووكی شكا  (ل:37)
           گە/لێ/ق/سەم/ لە/د/ڵا/بوو/ حی/كا/یە/تم/ ما/بوو/
            ب  -  ب   -/ ب ب -  -/ - -  ب  - /  -   -/
             مفاع لن      فعلاتن      مفاع لن    فع لان
كە/چی/لە/بەخ/ تی/كە/چم/خا/ مە/نوو/كی/  ش/كا /
ب  -  ب   - /  - ب  -  - / ب   -  - / -  - /
    مفاع لن         فعلاتن     مفاع      فعلن

ئەم دێڕەی كۆتایی قەسیدەكە لەسەر كێشی موجتەسی هەشتی مەخبوونی ئەسلەمە.لە كۆتاییدا دەركەوت حاجی لەم قەسیدەیە دوو قالبی كێشی بەكارهێناوە: قالبی یەكەم كێشی موجتەسی هەشتی مەجنوونی مەخدووف بەكارهێناوە كەم پێبەكانی بەم شێوەیە بە:
مفاع لن  فعلاتن   مفاع لن  فعلن .
   قالبی دووەم دەریای موجتەسی هەشتی مەخبوونی ئەسلەمی بەكارهێناوە كە پێیەكانی بەم شێوەیەیە:
مفاع لن      فعلاتن     مفاع لن      فع لن
ئەم جۆرە تێكەڵكردنە لە شیعری كلاسیكی كوردیدا بابەتێكی واردە، چونكە شاعیران پەیڕەویان كردووە.

 

بەختیار ئەحمەد مەحموود*

© 2017 Hawler