ئەیلول 20, 2019

بۆردیۆ یه‌كێكه‌ له‌ كۆمه‌ڵناسه‌ هه‌ر دیاره‌كانی دنیای فه‌ره‌نسی و جیهان به‌ گشتی، ئه‌و نه‌ك هه‌ر كۆمه‌ڵناس به‌ڵكو فه‌یله‌سوفێك له‌ ئاستی زۆر باڵادا بوو، كه‌ دۆزینه‌وه‌ی هاوشێوه‌ كارێكی ئه‌سته‌مه‌، بۆردیۆ خاوه‌نی ده‌یان كتێب و توێژینه‌وه‌ و وتاری زۆر به‌پێزه‌ كه‌ سه‌ره‌نجمان راده‌كێشێت؛ گرنگترین به‌رهه‌مه‌كانی (جیاكاری)، (ده‌رباره‌ی ته‌له‌فزیۆن)، (هه‌یمه‌نه‌ی نێرایه‌تی) و (رۆڵی هونه‌ر له‌ ده‌سه‌ڵاتی ره‌مزیدا)...هتد. ئه‌و له‌م گفتوگۆیه‌دا چه‌ند دیدێكی دیاریكراوی خۆی له‌ په‌یوه‌ست به‌ هه‌یمه‌نه‌ی نێرایه‌تی ده‌خاته‌ ڕوو:

كاترین پۆرتوون: كه‌سانێكی زۆر پێیانوایه‌ ئەو ژنانەی پلەیەكی باڵایان هەیە پێویستە لێهاتوویەكی زیاتریان لەبەراورد بە پیاوان هەبێت، به‌م بیانووه‌ی گوایه‌ پێویستە كەموركوڕتی و كێماسییه‌ ژنانییەكانی خۆیان لە هەزارەها ڕووەوە شی بكەنەوە.
پیەر بۆردیۆ/ ئەوە ڕاستە، ئەو ژنانەی پلەیەكی باڵایان هەیە و، بە دەسەڵات دەگەن بەگشتی باڵاتر لە ئاستی جێ‌ پێویست هەڵبژێردراون: بۆ ئەوەی ژنێك بتوانێت ببێتە بەڕێوەبەر، پێویستە چەند چۆنایەتیەكی باڵاتری بەرامبەر پیاوێك هەبێت، هەروەها لەسەر ژنان پێویستە چەند پێدراوێكی كۆمەڵایەتی باڵاتریان هەبێت تا بتوانن كەموكورتییە (ژنانییەكانی) خۆیان چارەسەر بكەن. لە ئاكامدا ئەو ژنانەی بەو پێگەیە دەگەن تاڕادەیەك بەشێوەیەكی پێویست چەند لێهاتوویەكی زیاتر بەرامبەر پیاوێك لە هەمان پێگەدا هەیە و، هەڵگری سەرچاوەی بۆرژوازیەتێكی باڵاتریشن. ئەمەش لەبارەی وەزیرەوە هەر ڕاستە! لێرەوە ئەو فاكتە چەند كێشەیەك لە پرسی یەكسانی سیاسی دەهێنێتە كایەوە! گرفتەكە ئەوەیە كە پێویستە شوێنی پیاوانی بۆرژوا بەو ژنانە بدرێت كە هەمدیس لەوان بۆژرواترن. مەگەر ئەوەی كارێك بكەن لەم هاوكێشەیە بێنە دەرەوە، بۆ نموونە كارێكی سیستەماتیك لە ئاستی قوتابخانەكاندا، بۆ ئەوەی ئامرازێكی زیاتر بۆ بەدەستهێنانی وتەبێژی گشتی، پلە بەدەسەڵاتەكان بە ژنان ئەنجام بدەین، ئەگەرنا ئەو شتەی ڕوودەدات ئەوەیە ئێمە هەر هەمان رێبەرانی سیاسی پێشووترمان دەبێت، بە جیاوازی لە ڕەگەز و توخمیان.

پۆرتوون / بەم هۆیەیە ئێوە بابەتی یەكسانی لە سیاسەتدا بە(ململانێی هەماهەنگ) لەقەڵەم ئەدەن...
بۆردیۆ/ بەڵێ، چونكە هەموو جارێك ئێمە سوود لەسیستەمی پشكەكان وەردەگرین، هەنگاوێك دەچینە پێشەوە، بەڵام ئەم كردەیە بیروڕای مرۆڤەكان ناگۆڕێت. هەندێ لەم گۆڕان و وەرچەرخانانە بەسادەیی پیادە دەكرێت، چونكە لەگەڵ ئەو چاوەڕوانیانەی كە لە بونیادەكاندا هەیە، تەبایە: بۆ نموونە، ژنان زۆر بەئاسانی دەتوانن كاری (بەڕێوەبەری) لە تەلەفزیۆن یان ڕادیۆ بەدەست بهێنن. ئەو ڕۆڵەی كە جیاوازیەكی ئەوتۆی لەگەڵ ئەوەی لە پروپاگەندەكاندا پێیان ئەدرێت، نییە . بەڵام بۆچی هیچ كەس بەرامبەر ئه‌مه‌ ناڕەزایی دەرنەبڕیوە كە ئێمە ئەوەندە بەرێوەبەرێكی ڕەشپێست یان عەرەبمان لە تەلەفزیۆندا نییە (یان ژمارەیان زۆر كەمە)؟ ئەو گۆڕانكاریەی لە ئێستادا لەسیستەمی خوێندن دەبیسترێت، ڕەنگە بتوانن لە داهاتوودا ژنانی سیاسی تازە بیهێنێتە كایەوە: لەوانەیە ژنان لە بەشەكانی زانستە كۆمەڵایەتییەكان لە خوێندنگە و زانكۆدا بێت كە ژنانی لاو خەریكی بەدەستهێنانی ئامرازی پێویست دەبن بۆ ڕیشاڵەكردنی واقیعیی پیاوان لە كایەی سیاسیدا، بەڵام ئەم فاكتەش پێویستی بە كات هەیە و، ناتوانرێ بە دەرچواندنی پەیڕەو و پرۆگرام شتەكان سەر و ژێر بكردرێ.

پۆرتوون / ئەگەر بگەڕێینەوە سەر باسی ژنان، چ سیتراتیژێك بەكاردەهێنرێت كە ڕەوایەتی لە دەسەڵاتیان وەردەگرنەوە؟
بۆردیۆ/ لەم بوارەدا ئێمە سەروكارمان لەگەڵ هەزاران بەشی شیاودا هەیە كە خاڵی پشتبەستنی هەموویان ئەم بنەچە بەراییەیە كە ژن لە دەسەڵاتدا، ئەو ژنەیە كە فەرمان دەردەكات، شتێكی نۆرماڵ و (سروشتی) نییە. لە پێناسەی كاریشدا، ئێمە یەكسەر هەموو ئەو دەركەوتانەی ئەو كەسانەمان هەیە كە پێویستە لەئەستۆی بگرێت، ئەگەر ئەم كارە بۆ پیاوێك پێناسەكراو بێ كەسەكان ببینین كە لە بڕی ئەو كچێكی خاتوون و قەشەنگ، بە جلوبەرگێگی ژنانە دەردەكەوێت، هەموو شتێك تێكدەچێت! شوێنی سمێڵ هەمیشە بەتاڵ دەبێت، ئەمەش دەنگێكی گڕ و ڕەق كە بەڕواڵەت پێویستە بۆ فەرماندان بە كاربهێنرێت، كەم ژن هەیە كە تا ئێستا لە دانیشتنێكی كاردا كەسێك پێی نەوتبێت :(تكایە بەرزتر بدوێ، هیچ شتێ نابیستین!)؟ پێناسەی شاراوەی زۆربەی ئیشە بەرێوەبەرایەتییەكان ئەوەیە كە تاك شان و شەكەوتێكی تایبەتی هەبێت، دەنگی بە شێوەیەكی تایبەت دەربكات، لە خۆی دڵنیا بێ، بتوانێت (بدوێت بێ ئەوەی شتێك بڵێت)، و ڕەفتارەكانی شپرژە و شێواو بێت، یان تەنانەت جددیەتێكی زێدەگۆئامێزی هەبێت، ئەمەش بەردەوام پر كێشەیە. ژنانیش، بێ ئەوەی ئەم فاكتە شی بكەنەوە، هەستی پێ دەكەن و، ئەم هەستەش زۆرجار لاشەیان بە شێوەی شێواو، گرژی، بیماری و گۆشەگیری دەگوازێتەوە....

پۆرتوون / بێگومان ئەو ژنەی چەند بەرپرسیارێتییەكی پیشەیی زۆری هەیە پێویستە چەند شتێكی تر بكاتە قوربانی ئەو بەرپرسیارێتییە...
بۆردیۆ/ ئێمە ڕووبەڕووی چەشنێ فیمینیزم بوینەتەوە كە هەموو رەخنەكانی خۆی لەسەر فەزای ماڵ جێگیر كردووە، وەك ئەوەی پرسەكە تەنها ئەوە بێت كە ئەگەر پیاو قاپ و قاچاخەكان بشوات، دەسەڵاتی نێرانە لە نێو دەچێت. لە كاتێكدا زۆربەی پرسەكان تەنها لە دۆخێكدا شایەنی پەی پێ بردنن كە ئێمە لە پەیوەست بە فەزایەكی گشتیداین. دەزانین ژنان زۆرجار دوو ڕۆژ كارێك بە شێوەیەكی بەردەوام ئەنجام دەدەن، ئەمە شێوەی دەربڕینی پرسەكەیە، بەڵام بابەتەكە ئاڵۆزتر لەمەیە. لە هەلومەرجی كردەییدا ژنان بە ناچاری بە خەریكبوونی بەهای زۆربەی ئەو سەركەوتنانەی كە فەزای ماڵ بە دەستی هێناوە لە فەزای گشتیدان، واتە لە شوێنی كار و پیشەكەیان و بە پێچەوانەوە. بەم چەشنە ئەگەر هاوجۆری و پەیوەندی نێوان ئەو دوو فەزایە لەبەرچاو نەگرین خۆمان بەوە مەحكوم كردووە كە چەند بابەتێكی لاوەكی بخەینە ڕوو كە ئەشێ بەڕواڵەت ببنە هۆی چەند هەنگاوێكی شۆڕشگێری، بەڵام لەڕاستیدا چەند هەنگاوێكی كۆنزەرڤاتیزمانەن. ئەمە ڕاستیەكەیە كە ئێمە لە بزوتنەوەكانی ململانێ لەگەڵ دەسەڵاتی دیكەشدا (بۆ نموونە ململانێ دژی ئیمپریالیزم یان بزوتنەوە كۆمەڵایەتییەكان) ئەم چەشنە سوودوەرگرتنانەمان بە كاریگەرییەكی درێژمەودای زیانبەخش بینیوە.
پۆرتوون / بۆ نمونە ...
بۆردیۆ/ هەركات دەبیستیت كە دەڵێن (دواتر قەرەبووی دەكەینەوە...). لە زۆربەی بوارەكاندا ئەم فاكتە دەرەنجامی ئەو بابەتانەیە كە بە گوێرەی پرەنسیپە زاڵەكان دروستكراون. ویستی یەكسانی نموونەیەكە لەم بوارەدا، دەبێژن: كەواتە بەم چەشنە سەروژێر بكرێت، ئەگەر نا ناشێت هیچ كارێك بكرێت! بەڵام وەڵامی من ئەمەیە كە نەخێر وا نییە! تەنها ئەوەندە بەسە بزانین كە ئەوەی ئەنجامی دەدەین ئەو شتە نییە كە پێمانوایە ئەتوانین ئەنجامی دەدەین!

پۆرتوون / هەنوكە با لە ڕێگەی نموونەیەكی پێچەوانەوە لە (ئیشێكی پیاوانە) بڕوانین، واتە بۆ نموونە هەلومەرجی پەرستارێك، بۆچی ئیشێكی وەها بە (ئیشی ژنانە) هەڵدەسەنگێدرێت؟
بۆردیۆ/ پرسیارەكەتان بۆچونێكی تەواو بێ مانای كچێكی هەرزەكاری بیر هێنامەوە كە چاوپێكەوتنم لەگەڵی ئەنجامدا كە دەیگوت (ئەم ڕۆژانە ئیدی ژنانێكی زۆر نادۆزرێتەوە كە كارەكانی پیاو ئەنجام بدەن)!ئیشی ژنانە، بەمانای ئەو ئیشانە دێت كە لە خوارترین ئاستەكاندان. لەبەرئەوەی ئیشە واقعیەكان، ئیشگەلێكی پیاوانەن، ئیشێكی ژنانە، ئیشێكی مێیانەیە، واتە ئیشكردن لە پێگەیەكی ژێردەسەڵات، بەگشتی لەگەڵ كرێیەكی كەم و دواجار ئەو ئیشەی كە بەڕواڵەت پێویستە ژنان تێیدا شیاوێتیە (ژنانییەكانی) خۆیان یاخود ئەوەی بەم چەشنە وێنا دەكرێت نیشان بدەن.
لە ئاماری لكاو بە نەتەوە یەكگرتووەكان كە ئیشەكان بە گوێرەی نرخی ژنانەیی پۆلینبەندی كراوە، ئیشی پەرستاری لە بەرزترین خاڵی ناواخنی ئیشەكاندایە (و پەرستاری منداڵان پلەیەكی باڵاترشی هەیە) لەڕاستیدا ئەم ئیشە بەرواڵه‌ت تەواوی دەركەوتە ژنانییەكانی تێدا هەیە: تەندروستی، پێگەیشتووی، میهرەبانی وفیداكاری و . هتد، واتە ئیشێكی ژنانە لە كامڵترین مانای وشەكە. بە تایبەت ئەم ئیشە لە پێگەیەكی تەواو پیاوانە ئەنجام دەدرێت. نەخۆشخانەكان، بەتایبەت لە فەرەنسا هێشتا لە ژێر دەسەلاتی خەیاڵێكی سەربازی لە جیهاندا بوونیان هەیە، مۆدیلێكی زۆر هیراركی. سەردان و بینینی (سەرۆك) ڕێورەسمێكە ئەم هیراركیەتە فراوانتر دەكات. ڕێك وەك جەنەراڵێك كە لە هێزەكانی خۆی دەبینێت. سەرۆك، كەسایەتیەكی سەنتەری و تەواو و پێگەیشتوە كە گروپێك لەژنان گەماریان داوە. ڕێك بەو چەشنەی كە یاسای جیاوازی كۆمەڵایەتی شتێكی لەم چەشنەی دەوێت، هەر چەندەش لە ڕووی كۆمەڵایەتییەوە باڵاترین، ژنانێكی زیاتر خزمەتی دەكەن (نرخی كرێكاری ژنان لە پاریس بەشێوەیەكی بەڵگەنەویست بەڕێژەی دەوڵەمەندبوونی هەر گەڕەكێكەوە پەیوەستە) پێویستە هەموو ماناكانی وشە (بەدەسەتەوەگرتن) تێبەگەیت. ئەو لێهاتوییە ژنانەییە كە بەشێوەی كۆمەڵایەتی شێوەیان گرتووە، بەهۆی بوونیادەكانەوە درێژە بە پەخشكردن دەدەن. وێرای ژنانەبوونی پیشە پزیشكیەكان كە هەمەجۆرن، پسپۆری منداڵ، ژنان، بەڵام نەك پزیشكەكانی ئێسك و شكان...

پۆرتوون/ ئەو خڕبونەوەیەی كە پەرستاران لەساڵی 1991 چەند داواكاریەكیان خستەڕوو كە تا ساڵی 1995 درێژەی هەبوو، ئایا پێویستی بەبزوتنەوەیەكی ژنان نییە؟
بۆردیۆ/ نەك تا ئەو ڕادەیەش، بە دیدی من بزوتنەوەی لەم چەشنە سەرسورهێنەر دەبێت، چونكە یەكەم بزوتنەوەی سەربەخۆ و بەدور لە سەندیكاكان بوو، بەڵام وێرای ئەم ئاستەباڵایەش، سنوری نێوان پیشەی پەرستیاری و پزیشكیی زۆر سەخت و دژوارە. تا ئێستا هیچ كەس بیری لەم بابەتە نەكردۆتەوە كە سیستەمێكی پەروەردەیی و ناوەكی بهێنێتە كایەوە كە پەرستاران بتوانن ببنە پزیشك تەنانەت ئەو پزیشكەی كە بتوانێ بە شێوەیەكی گشتی كار بكات. ئەم دوو ئیشە بەتەواوی لە یەكتر گریمان دەكەن. هەمان ئەو كەلێنەی كە تاڕادەیەك بۆ نموونە لە پیشەكانی بڵاوكردنەوە لە نێوان پیتچنینە (تایپێستە) كلاسیكەكان و دیزاینەرەكان دەیبینین. لێرەشدا ئێمە ڕووبەڕووی پیشەیەكی دیار دەبینەوە كە تێدا دەسەلاتی نێر باشتر لە هەموو شوێنێ‌ك لە كاردا دەبینرێت.....

پۆرتوون / ئایا مێ بوونی ژنێكی بەڕێوبەر هەمان ئەو مانایەی هەیە كە بۆ خۆوخدەیەك هەیەتی؟
بۆردیۆ/ نەخێر، بێگومان نەخێر، بەربەستەكان بە بونیادەكانەوە پەیوەستن. ژنی بەڕێوەبەر پێویستە كەمتر لە خۆوخدەیەك مێ بێت، یان ڕەنگە باشتر بێت بڵێم ژنی بەڕێوەبەر بە چەشنێكی تەواو جیاواز مێ بێت: واتە مێ بوون بەڵام نەك هێندە زۆریش: ئەو پێویستە دەسەڵاتی خۆی لەو كاتەی مێبوونی خۆی دەپارێزێت، جێگیر بكات، بۆ نموونە بە دوركەوتنەوە لەو سەپاندنە ڕواڵەتیانەی كە پیاوانیش بە جۆرێكی تر لێی دور دەكەونەوە (ڕەنگە تۆخەكان) وێرای ئەوەش، پێویستە چەند نیشانەیەكی دیاریش لە ژنانەییبوونیان لە سیمای خۆیان بپارێزن (ئارایشێكی كەم و هێمن، سوودوەرگرتن لە جوانكاری نەك ئەوەندە پر باق و بریق، و ...هتد) بەم هۆیەیە كە دەڵێم دوركەوتنەوە، بە شێوەیەكی قوڵ لە ڕۆڵی ژنانە، لە چەشنی ڕۆڵی ڕەگەزی، شوێن دەگرێت، لە خۆوخدەی جۆرێكی تر دوركەوتنەوەی دەوێت. ئەم دوركەوتنەوەیە بە چەشنێكە كە پێویستە ئەو دوركەوتنەوەیەكی ناخودئاگایانەی تەواوی هەبێت و ئەوەش لەگەڵ چاوەڕوانی پەیوەندییەكی عاشقانە (یان دایكانە) هەماهەنگ بكات. چەند توێژینەوەیەك سەبارەت بە ڕۆڵی ئاڵۆزی خۆوخدەیەك لە ئارادایە (بۆ نموونە كاری پینتۆ لە فەرەنسا)، بەڵام بە داخەوە ڕەوتەكە لەم بوارەدا پتر بەرەو رۆڵگێرانە و ئەمەش تێگەیشتنی بابەتەكە كەم دەكاتەوە. ئەو كەسەی لە ژێردەسەڵاتدا بێت هەرگیز ناتوانێت وەك جۆرێك گرێنتی بۆ ڕوونكردنەوەی بابەتەكە لەبەرچاو بگیردرێ.

پۆرتوون/ وێرای ئەوەش دەڵێیت تاكی ژێردەسەڵات ڕوونترە؟
بۆردیۆ/ بێگومان، ئەو بەرامبەر ئەو كەسەی كە دەسەڵات بەكاردەهێنێت ڕوونترە، ئەو دەتوانێت خاڵی لاوازی خۆی ببینێت، بەڵام لە هەمان كاتدا تاكی ژێردەسەڵات ناتوانێ بەرامبەر ئەو كاریگەرییانەی كە دەسەڵات لەسەری بەجێیدەهێڵێت، ئاگادار بێت، و ئەو كەسانەی ئاگاییەكی لەم چەشنەیان هەیە، بە گشتی هاوجۆرەكانی خۆیان وەك چەشنێك خائین دێتە بەرچاو كە ئەخوازن بە ڕوونكردنەوەی ئەو شتەی كە هەموان دەیانەوێ بیشارنەوە، خۆیان شیرین بكەن، بەڵام من پێموایە گووتنی حەقیقەت هەمیشە خەوە. هیچ شتێك خراپتر لەوە نییە كە ئێمە پەیوەندییەكانی دەسەڵات لە خەرمانەیەك لە رەمز و ڕاز بشارینەوە.

 

© 2017 Hawler