ئاب 26, 2019

هاوشێوەبوونی بروسكەی شیعر و نووری خودا لە شیعری

شاعیر زەمینەو فەزایەك وێنا دەكات كە رووتكراوەیە لە هەموو بنەمایەكی ژیان. ئەمەش بە ئاشكرا دیارە لە ئەنجامی ئەو تراژیدیایەدا درووستبووە كە پێشتر بۆی وێنا كردین. ئەم چاوەڕوانی دڵدارەكەی بوو بەو ئومێدەی بێت و هەموو شتێك بگۆڕێت. بەڵام ئێستا ئەم ئاگادرای دەكاتەوە كە ئومێدی هاتنی دڵدارەكەی نەماوەو ئەوەش مانای ئەوەیە كە ئاسۆیەك نابینێت بۆ ئەوەی ئەو زەمینە كارەساتبارە بە جۆرێك بگۆڕێت كە ژیان و زیندەگانی تیایدا دەست پێبكاتەوە. لێرەوە لە ئاستی نەبینراودا ئاماژەیەك هەیە بۆ چاوەڕوانكردنی شیرین بۆ گەڕانەوەی فەرهاد لە ئەفسانەی شیرین و فەرهاددا. شیرین دڵنیا دەبێت یان دڵنیادەكرێتەوە كە فەرهاد ناگەڕێتەوە. ئەمیش لە نەهاتنی دڵدارەكەی دڵنیادەكرێتەوەو ئەو نەهاتنەش مانای نەگەیشتن بە هیواو ئاواتەكانی. نەهاتنی دڵدارەكەی مانای وێرانبوونی هەموو شوێنێك. لێرەوە رووناكیەكی زیاتر دەخرێتە سەر شوناسی ئەوی دڵداری چاوەڕوانكراو كە ناڕاستەخۆ وەكو رزگاركەر یان درووستكەرەوەو بنیادنەرەوە پێشكەش دەكرێت. واتە وەكو بكەرێك كە توانای درووستكردنی رووداوی هەبێت، رووداوی گۆڕینی ئەو واقیع و زەمینەی كە لە دەقەكەدا وەكو وێرانە پێشكەش دەكرێت. ئەمی شاعیر یان قسەكەر نەك هەر بێ ئومیدی لە نەهاتنی ئەوی دڵدار نیشان دەدات، بەڵكو بەجۆرێك بە ئەوی گوێگر یان بەو كەسەی كە ئەم دەیدوێنێت، رادەگەیەنێت كە بارودۆخەكە بە شێوەیەكە هیچ تروسكەیەك بەدیناكرێت و بێئومێدی سەرتاپای ئەویشی گرتووەتەوەو هیچ ئاسۆیەكی نەماوەو پێی دەڵێت كە هیچ ئەگەرێكی ژیان و زیندەگانی نەماوەو رەگەزەكانی مەرگ و كۆتایی تەنانەت هەموو جەستەی ئەویشی گرتووەتەوەو نەك هەر دڵدارەكەی نایەت بەڵكو نائومیدی لە هەموو لایەكەوە هەر هێرش بۆسەر جەستەی ئەم دەهێنێت تەنانەت شۆڕیش دەبێتەوە بۆ ناو ناخ و هەناوی. لێرەدا شاعیر زەمینەیەكی پڕ كارەساتی وەها بەرجەستە دەكات كە لە هەموو رەگەزەكانی ژیان رووتكراوەتەوە، ئەوەش درووستكردنی كەشێكە تا ئەوپەڕی سنوور بارگاویكراو بە بێهیوایی و رەشبینی. بۆیە دەشێ لە ئاستی قوڵی دەقەكەدا ئەو پرسیارە خۆی نمایش بكات: ئایا بەڕاستی ژیان بە هەموو سەختیەكانیەوە، بوونی مرۆڤـــ وەكو تاكەكەس و وەكو كۆمەڵگەش دەگاتە ئەو ئاستە لە بێئومێدی. مەبەست لەم قسەیەش ئەوەیە: ئایالە لوتكەی كارەسات و تراژیدیا خوێناوی و وێرانكەرەكانیشدا مرۆڤ دەگاتە ئەو ئاستەی كە بێ ئومێدی ببێتە كەشی باو و ئەم وەكو سەروەری سەر ئەم زەویە دەست لە هەموو شتێك هەڵبگرێت و بە هێمنی چاوەڕوانی كۆتاییەكی تاڵ بكات و دەستەوسان و ناكارا بێت لەبەردەمی هەموو شتێكدا؟
لێرەوە ئەگەر لە روانگەی بنیادی زمانی دەقەكەوە بڕوانین ئەوا چەند كەسێك ئامادەن كە بریتین لە شاعیر یان قسەكەر كە هەمان كەسن، گوێگر یان كەسی گریاو یان ئەو كەسەی كە شاعیر داوای لێ دەكات بڕوات ئەمانیش پێدەچێت یەك كەس بن. ئەم بێجگە لە سوارەكان و بێجگە لە راوچی و بێجگە لە درووستكەری ئەو كارەسات و تراژیدیایەی لەو زەمینەدا درووستبووە كە دەقەكەی تێدا بەرهەمهاتووەو هاوكاتیش بووەتە فەزای گشتی دەقەكە. بەڵام كاتێ زیاتر رۆبچین بۆ ناو ئاستە قوڵەكانی دەقەكە، ئەوا بۆمان ئاشكرا دەبێت كە ئەوەی شاعیر درووستی كردووە یۆتۆپیایەكە، بەڵام یۆتۆپیایەكی ناجۆرەو خۆیشی قسەی تیادا دەكات. واتە ئەوەی دەدوێت منی شاعیرە كە دەشێ لە روانگەی تێزی فرۆیدەوە بۆ بنیادی كەسێتی "من- ئیگۆ" بێت كە بەئاشكرا دیارە كەسێتی بەئاگاو هاوسەنگی مرۆڤەو مامەڵە لەگەڵ واقیعدا دەكات و تا ئەندازەیەكی ئاشكرا ئەو كەسێتـە رووی ئاشكرای مرۆڤە، واتە ئەو رووەی كە لە واقیعدا دەبینرێت. ئەم كەسێتە لە نێوان رووبەری نائاگایی واتە ئەو-ئید و ویژدان واتە بەرزەمندا- سوپەرئیگۆ- راوەستاوەو هەوڵی هاوسەنگی دەدات لە نێوان ئەو دوو هێزەدا، كە "ئەو-ئید" هێزی غەریزەو ئارەزووە ئاژەڵیەكانی مرۆڤەو بە دوای تێركردنی چێژەوەیە، بەرزەمنیش تا ئەندازەیەك بەئاگایەو كەسێتی مرۆڤە لە رووە خۆپارێزو عەقڵانیەكەیەوەو ملكەچی داب و نەریت و بەها كۆمەڵایەتیەكانە و بە هەموو شێوەیەك لە هەوڵی سەركوتكردنی رووبەری دەسەڵاتی"ئەو"یان غەریزەدایە. من كە كەسێتی شاعیرو قسەكەری دەقەكەیە بە پێی بەرنامەی خۆی دەڕوات و ناكەوێتە ژێركاریگەری حەزو ئارەزووەكانەوەو لە هەمان كاتیشدا ئەوی گوێگر دەدوێنێت كە رۆڵی ئەو دەبینێت و لە چاوەڕوانی جێبەجێكردنی حەزو ئارەزووەكانیدایە، كە ئەوەش لە هاتنی دڵدارەكەیدا دەگاتە ئەنجام. لە پشتەوە بەرزەمن راوەستاوەو هیچ بوارێك بە ئەو نادات بۆ جێبەجێكردنی ویستەكانی. من لە رێگای رێنومایی و ئامۆژگارییەكانیەوە هەوڵدەدات جۆرێك لە هاوسەنگی لە نێوان ئەو و بەرزەمندا درووست بكات لەو روانگەیەوە كە رێگا نادات هیچ كامیان بە تەواوەتی ئەویتریان بەلاوە بنێت یان بیسڕێتەوە. بۆیە بە ئاشكرا دەبینین تەنانەت لەو بارە ترژیدیایەشدا من هاوسەنگی خۆی تێكنادات و مامەڵە لەگەڵ ئەو واقیعەدا دەكات كە هەیە. لێرەدا زەمینەیەك كە وەكو پاشماوەی تراژیدیایەكە پێشكەش دەكرێت و كەسێك چاوەڕوانی دڵدارەكەیەتی بۆ بە بەدەستهێنانی چێژی پێكگەیشتن. هێزێكیش لە پشتەوە وەستاوەو خۆپارێزانە مامەڵە لەگەڵ ئەو تراژیدیایەو لەگەڵ ئارەزووەكاندا دەكات. لەم ململانێ و لەبەرامبەر یەكتر راوەستانەی بەرزەمن و غەریزەكاندا، بارێكی ناجێگیر درووست دەبێت لە كەسێتی داهێنەرداو، لە ئەنجامی چەپاندن و نەگەیشتن بە چێژو تێركردنی خواستەكاندا، شاعیر لە رێگای زمانەوەو لە بەرهەمهێنانی دەقەكەدا دەرگایەكی تر بۆ تێركردنی خواست و حەزەكان دەكاتەوەو ئەوەش لە شێوەی هێماو كۆدو دەلالاتدا دەردەبڕێت. من كە كەسێتی بەئاگاو واقیعیە و مامەڵە لەگەڵ واقیعدا دەكات وەكو ئەوەی هەیە مامەڵە لەگەڵ واقیع دەكات و ئەو زەمینەیەی كە تیایدا دەژی و ئەو واقیعە ناجۆر و ناهەموارەی كە تیایدا هەڵسوكەوت دەكات وەكو خۆی دەبینێت و تا ئەندازەیەكی ئاشكرا مامەڵەیەكی واقیعانەی لەگەڵدا دەكات. بەهەرحاڵ ئەوەی دەدوێت و ئەوەی گوێ دەگرێت و ئەوەشی چاوەڕوانی هاتنی دەكرێت تەنیا شاعیر خۆیەتی كە لە دەرەوەی دەقەكە بوونێكی واقیعی هەیە، لە كاتێكدا ئەوەی لە چوارچێوەی دەقەكەدا بنیادی ناوە بەرهەمی خەیاڵی ئەوە یان وەكو پێشتر ئاماژەمان بۆ كرد شاعیر جۆرێك لە یۆتۆپیا درووست دەكات. لە راستیدا ئەو وەكو كەسێتیەكی بێزار و لەناو خۆیدا ئاڵۆز و بارگاویكراو بە ناكۆكی و ململانێ و لەگەڵ خۆی ناكۆك، جیهانێكی درووستكردووە كە جیهانی دەقەكەیەو خۆیشی وەكو درووستكەر و ئەفرێندەری ئەو جیهانە ئازادە كە چی تێدا درووست دەكات و چۆن بنیادی دەنێت و چۆن بەڕێوەی دەبات و بە چ ئاراستەیەك جوڵەی نێو ئەو رووبەرە لە خەیاڵ درووستكراوە رێك دەخات و دەیجوڵێنێت.
ئەوە ئاشكرایە كە داهێنان بەگشتی و بە تایبەتی رەگەزێكی وەكو شیعر زیاتر بەرهەمی خەیاڵ و ئەندێشە و نەستە، یان بەرهەمی نائاگاییە كە لەوەشدا رووبەرە چەپێندراوەكانی ژیانی داهێنەری ئەو دەقە لە چوارچێوەی دەقەكەداو لە شێوەی دەلالات و هێماو كۆدەكانی زمان و وێنەوە بەرجەستە دەكرێن. ئەمە بێجگە لەوەی كە ئەو واقیعەی دەقەكەی تێدا بەرهەم دێت، ئەویش رۆڵ و كاریگەری لەسەر دنیای دەقەكە دەبێت و دیسان لە كاری داهێنان یان دەقی زیندوودا گرفت و گرێ و كێشەكانی ئەو زەمینەو پەیوەندیبوونیان بە باری دەروونی و خەیاڵی و نائاگایی كەسی داهێنەرەوە شوێن و كاریگەرییان دەبێت لە جوگرافیای دەقەكەدا. لە چوارچێوەی ئەم دەقەدا شاعیر رووی لە خۆیەتی و زیاتر ئەوە ئاشكرا دەبێت كە خۆی دەدوێنێت:
ئەی گیانە بۆ زویر ئەبیت
كە بایەقووش ئەڵێ مەڕۆ
ئەی گوایە بۆ دڵگیر ئەبیت
كاتێ قەلەڕەشكەی كوێستان ئەڵێ بڕۆ
بۆ ساڵانی خۆشەویستیت ناخەیتە ژێر
گڕو پرشنگی دەستاڕی رۆژگارەوە
بۆ نازانی تۆ نەفرەتت لێكراوەو بێ وڵاتی.
ئێستا ئەمی قسەكەر یان شاعیر وادەردەكەوێت كەسێك بدوێنێت، بەڵام وەكو ئاماژەمان بۆ كرد ئەم لەگەڵ خۆیدا دەدوێت یان رێنومایی خۆی دەكات. دیارە ئەوەش لە شێوەی گفتوگۆدا دەخاتە ڕوو. هەروەك گوتیشمان ئەم شێوازە مامەڵەكردنە لەگەڵ زمان و لە پانتایی دەقەكەدا پەیوەندی بەو بارە دەرونیە نائاساییەوە هەیە كە كەسی قسەكەری تێدایە و لە نێوان جۆرێك لە دابەشبووندایە و لە ئەنجامی ئەو دابەشبوونەشدا زەمینەیەكی سازاندووە بۆ دەربڕین و گوێگرتن و تەنانەت جۆرێك لە چاوەڕوانیكردنیش لە چوارچێوەی دەقەكەداو لە خودی تاكەكەسێكیشدا كە بەرهەمهێنی دەقەكەو ئەفرێندەری دنیای دەقەكەو ئەو فەزا بەرفراوانەیە كە درووستیكردووە. ئەمەش لە لایەك بەرهەمی نائاگایی و خەیاڵی فراوانە، لەلایەكی ترەوە درووستكردنی جیهانێكە لە خەیاڵدا بۆ هاوشێوەكردنی جیهانی واقیعی بە هەموو رەگەز و جوڵەو ململانێ و كێشەكانیەوە.
لە چوارچێوەی دەقەكەدا، دوو باڵندە پێشنیار بۆ كەسی گوێگر دەكەن كە یەكێكیان بایەقوشە و ئەویتریان قەلە رەشە. هەردوو باڵندەكە هەریەكە بە جۆرێك هێمای پێشبینیكردن یان هاتنی فەزایەكی ناجۆرن. بایەقوش هەواڵی خراپ و نائاسایی دەگەیەنێت، قەلەرەشیش باڵندەیەكی ناشیرین و دزێوە لە روانگەی مرۆڤەوەو هەڵگری ماناو ئاماژەی وێرانبوون و كاولبوونە. یەكێك لەم دوو باڵندەیە داوای رۆیشتنی لێ دەكات و ئەویتریشیان داوای مانەوەی لێدەكات. ئەمەش ئەوەندەی تر نائاساییبوونی بارودۆخەكەو راگرتنی ئەوی گوێگر لەباری شلۆقیدا نیشان دەدات، كە ئەوەش هەڵوێستێكە لە نێوان چوون و نەچووندا. شاعیر دەیەوێت پێمان بڵێت كە ئەوی گوێگر ناتوانێـت لەم سەرزەمینە پڕ كارەساتەدا بڕیار بدات، كە وەكو تراژیدیایەك بەرجەستە دەكرێت و تیایدا رۆیشتن و نەڕۆیشتن رەنگە جیاوازییەكی ئەوتۆی نەبێت و كەسیش نازانێت كامیان لە كامیان باشتر یان خراپترە. بەڵكو ئەوەی لە چوارچێوەی بنیادی دەقەكەدا دەردەكەوێت ئەوەیە كە ئەم كەسێتیە شیزۆفرینیە ناتوانێت بڕیار بدات، بە تایبەتی كە زەمینەی ژیانی ئەو بووەتە وێرانەو شاعیریش پێی دەڵێت تۆ چی بكەیت یان نەكەیت، بوویەكی ئەفەرۆزكراو و بێ وڵاتیت. بێگومان بێ وڵاتی یان نەبوونی وڵات لێرەدا بێ شوناسی دەگەیەنێت. مرۆڤی بێ شوناس نە بوونی هەیەو نە پێناسەو نە ئامادەبوون. بۆیە لێرەوە دەردەكەوێت كە ئەوی شاعیر لەگەڵ شتێكدا دەدوێت كە لە راستیدا بوونی نیە. هەر لێرەوە زیاتر ئەو بۆچوونە باڵادەست دەبێت كە شاعیر یۆتۆپیایەكی درووستكردووە، بەڵام یۆتۆپیایەك لەبری ئەوەی خەونە سەركوتكراوەكانی ئازادی و حەز و ئارەزووە چەپێندراوەكانی تیادا بەدیبهێنێت، پێكهاتەیەكە لە وێرانەو هیچی تیادا بەدینایەت. دیارە ئاشكرایە كە هەمیشە درووستكردنی یۆتۆپیای كارەسات و تراژیدیا سیمای یۆتۆپی ون دەكات و وەكو واقیع خۆی نمایش دەكات، چونكە هەم گەردوون بەردەوام لەبارە بۆ بەرهەمهێنانی تراژیدیا، هەم مرۆڤـــ بە سرووشتی زیاتر لەوەی بوویەكی هەمیشە ژیاندۆست و ئاهەنگ ئامێز بێت، زیاتر بوویەكی خەمگین و پرسە دۆست و مەرگ پەروەرە. هەر بۆیە بەردەوام رەگەزەكانی تراژیدیا لە بوون و خەیاڵ و نەستیدا ئامادەن. ژیانی مرۆڤیش لەبەر ئەو هەموو چەپاندن و بێبەش بوون و نەگەیشتن بە ئاوات و ئامانجە سرووشتیەكان، لە خۆیدا جۆرێكە لە تراژیدیا. بۆیە بەردەوام زەمینەی بەرجەستەكردنی كارەسات بۆ مرۆڤـــ ئاسانە و هەمیشەش وەكو جۆرێك لە دەربڕینی بەدبەختیەكانی مرۆڤــ و نادیاریی چارەنووسێتی. لێرەدا ئەگەر بپرسین ئەو كەسە كێیە كە قسەكەری دەقەكە یان شاعیر دەیدوێنێت؟
لێرەوە دەردەكەوێت ئەو كەسەی كە ئەمی شاعیر دەیدوێنێت و پێدەچێت هەموو ئێمە بێت یان هیچ كەسیش نەبێت، بێ وڵات و بێ دەرەتانە، چونكە ژیانی لە ئێستادا جۆرێكە لە چەپاندن و بێبەشبوون، ئایندەشی وەكو چارەنووسی مەحكومە بە لەناوچوون.
سەوڵ لێدە: سنوور و خاك
بە رەشەبای باوەشێنی سەوڵەكانت بترازێنە
تەمای چیتە ئەی سەرخۆشەكەی شەوانی بەفربارین
لە ماچ زیاتر چیت هێناوە بۆ لێوی خوێن
لە خوێن زیاتر چیت هێناوە بۆ لێوی ماچ
ئیمشەو گیانە.. رووباری گشت وڵاتەكان
ببنە پەرداخە ئارەقێك بیخۆمەوە مەستم ناكات
چی ئازاری دونیا هەیە ببێتە گوڵە ژاڵەیەك
هەڵیمژم پەستم ناكات ئیمەشەو زامی وڵاتەكەم
بۆتە كۆترێكی سپی
 دڵەكەمی كردۆتە هێلانەی نازو
ماچم ئەكاو ماچی ئەكەم.
 لێرەدا شاعیر لە رێگای دەربڕینەكانیەوە واینیشان دەدات كەسێكی تر دەدوێنێت و ئامۆژگاری دەكات كە چی بكات. بەڵام هەر بەزوویی ئاخاوتن لەگەڵ كەسی گوێگرو قسەكردن لەگەڵ خۆی تێكەڵاو دەكات. ئەمەش دەریدەخات كە شاعیر لەگەڵ خۆیدا دەدوێت. دیارە ئەمەش بارێكی ئاساییە لە شیعردا، لە كاتێكدا شیعر بەرهەمی خەیاڵ و نەستە، كەواتە بەخەیاڵ درووستكردنی گوێگر و بەخەیاڵ درووستكردنی زەمینەی ئاخاوتن لەگەڵ ئەوانی تردا شتێكی ئاساییە و لە بارێكی تریشدا پەیوەندی بە دابەشبوونی كەسێتی مرۆڤـــ بە گشتی و كەسێتی داهێنەرەوە بەتایبەتی هەیە. شاعیر لە دەربڕینەكانیدا كە پێدەچێت ئەوەش رستەی دەربڕراوی خەیاڵ و جۆرێك لە نائاگایی بێت كە دوای رێنومای ئەو وێنەیەی كە وەكو گوێگر بۆ خۆیی درووستكردووە لە شێوە دەربڕینی پرسیاردا شووناسی ئەو كەسەی كە گوایە گوێگرە بۆ قسەكانی ئەم ئاشكرا دەكات و پێی دەڵێت ( تۆ ئەی كەسە سەرخۆشەكەی شەوانی بەفر بارین، تەمای چیتە؟). لێرەوە ئەو پرسیارە سەرهەڵدەدات ئایا ئەو كەسە كێیە؟ رەنگە لێرەوە لە رووی نەستەوە شاعیر وەكو دەربڕینی بەشێك لە ئازارە زۆر تایبەتیەكانی خۆی باس لە كەسێك بكات كە مەستەو بیەوێت پێی بڵێت تۆ بەم بارە ناجۆرەتەوە چ ئومێدو هیوایەكت هەیە؟ تا ئێرە ئەوەی ئەو باسی دەكات شتێكی گشتیە و دەشێ بۆ هەر كەسێك راست بێت، كە مەستبوونی لە ئەندازەبەدەر گاریگەری نەرێنی لەسەر ژیان و هەست و تێڕوانین و كارو جوڵەی مرۆڤـــ هەبێت. هەرچەندە رەنگە لە رووی داهێنانەوە ئەو مەستبوونەش رۆڵی هەبێت لە زیاتر داماڵینی دەمامكەكان لە رووی مرۆڤـــ و ئەوەش راستگۆتری بكات و لە بارێكی وەهاشدا جوانتر گوزارشت لە بوونی راستەقینەی مرۆڤـــ و ژانەكانی بكات. هەربۆیە زۆربەی بەرهەمە ئەدەبی و هونەرییەكانی كەسانی راهاتوو لەسەر بادە مەودای قوڵی مرۆیی و سیمای زیندووییان هەیە و لە دەقی نووسراودا دەتوانین بڵێین دەقی زیندوون. هەرچەندە زۆربەی كات ئەو بارەی كە مرۆڤی داهێنەر تیایدا دەقێك بەرهەم دەهێنێت بارێكە تیایدا خەیاڵ و نەست دەكرێنەوەو تا ئەندازەیەكی ئاشكرا ئەوی داهێنەر نزیك دەبێتەوە لە باری مەستبوون ئەوەش لە روانگەی رەهابوونی خەیاڵ و ئەندێشەو باڵادەستبوونی رووبەری نەستەوە.
دەشێ شاعیر لە روویەكی تریشەوە لەم وێنەو دەربڕینەدا بەشێك لە ئۆتۆبایۆگرافیای خۆیمان بۆ بنووسێتەوەو لە لایەك بەجۆرێك هەست بە پەشیمانیكردنی تێدا بەدیدەكرێت كە ئەوەش وەكو هۆكارێك بۆ ناكارایی خۆی نیشان بدات و بپرسێت تۆ بەم بارودۆخەتەوە چیت پێ دەكرێت. لەلایەكی ترەوە ئەوەمان بۆ ئاشكرا دەكات، ئەو كەسەی ئەم لەسەرتای دەقەكەوە لەگەلێ دەدوێت خۆیەتی، واتە ئەم لە خەیاڵدا زەمینەیەكی درووستكردووە كە خۆی هەم قسەكەریشەو هەم گوێگریشە. تەنانەت ئەمی قسەكەر كەسی سێیەمیش لە ژێر ناوی دڵداردا ئامادە دەكات. بەڵام ئەو دڵدارە هەرگیز نایەت، ئەویش لەبەر ئەوەیە كە بەرجەستەكردنی ئەو كەسێتە تەنیا لە خەیاڵدایەو دەشێ لە واقیعدا هەرگیز بوونی نەبێت.
قسەكەری دەقەكە لە قسەكردنیدا لەگەڵ ئەم كەسێـتە، كە مەبەست خۆیەتی، بەئاشكرا ناكارایی و پاسیڤبوونی ئەو كەسێتـە دەردەخات و ناڕاستەوخۆش هۆكاری ئەو ناكاراییبوونە دەگێڕێتەوە بۆ مەستی و سەرخۆشی. لەو میانەشدا باسی ئەوە دەكات كە ئەم بەجۆرێك لەگەڵ ئەو بارودۆخەدا راهاتووە، بەئاسانی ناكەوێتە ژێر كاریگەرییەكانی دەرەوەی خۆیەوە. واتە دەرەوە ناتوانێت نە بە ئاراستەی ئەرێنی و نە بە ئاراستەی نەرێنی بیجوڵێنێت. ئەمەش راستە ئەگەر لە رووكەشدا سەیری بكەیت، بارێكی باشە كە مرۆڤ هێندە خۆڕاگر بێت كە نە تروسكەیەك دنیای لێبكات بە رۆژی رووناك نە تەموتاریكیەكیش دنیایی لێبهێنێتە كۆتایی. بەڵام دیسان لە ئاستێكی تردا، ئەوەش بارێكی نائاساییە كە مرۆڤـــ هیچ كاردانەوەیەكی بۆ دەرەوەی خۆی نەبێت و باش و خراپ وەها سەیر بكات لە دەرەوەی ئەودان و پێویست بەوە ناكات ئەم هیچ كاردانەوەیەكی هەبێت بۆ یان.
ئەو زیاتر لەسەر خۆی دەدوێت و لە رێگای وەسفكردنەكان و دەرخستنی پەیوەندی خۆی لەگەڵ ئەو زەمینەی كە دەقەكەی تێدا بەرهەمهاتووە، زیاتر شوناسی خۆی ئاشكرا دەكات. ئەو باسی وڵاتەكەی دەكات، بەڵام نەك وڵاتەكەی بە گشتی، یان لایەنە ئەرێنی و گەشەكانی وڵاتەكەی، بەڵكو باسی خاسێتێكی وڵاتەكەی یان گرفتێكی وڵاتەكەی دەكات كاتێ دەڵێت: "ئیمشەو زامی وڵاتەكەم، بۆتە كۆترێكی سپی". كەواتە ئەو باسی وڵاتێك دەكات كە بریندارە. لێرەوە دەشێ بەسادەیی وەهای لێكبدەینەوە كە شاعیر باسی واقیعی وڵاتەكەی خۆی دەكات كە واقیعێكی لە خوێن و تراژیدیاو كارەساتدا نقووم بووە. هەموو ئەمانەش دەبنە بنەما بۆ دیاریكردنی شوناسی ئەو زەمینە كۆمەڵایەتی و سیاسیەی كە ئەوی شاعیر بەشێكە لێی و دەقەكەش لەو زەمینەیەدا بەرهەمهاتووە، كە ئاشكرایە زێدی شاعیرەو شاعیریش ئەندامێكی ئەو كۆمەڵگە یان ئەو نەتەوەیە كە وڵاتەكەی بەدەستی ئەوانی تر هەنجن هەنجن كراوەو جەستەی بریندارەو خوێنی لێ دەچۆڕێ. لە خەیاڵی ئەمدا ئەو زامە دەبێتە كۆترێكی سپی كە ئاشكرایە كۆتری سپی هێمای ئاشتیە. كەواتە لێرەوە ئەو بۆچوونە بەرجەستە دەبێت لە كاتێكدا وڵاتەكەی ئەم سەرباری وێرانكردن و كوشتنی هێشتا رۆڵی كۆتری ئاشتی دەبینێت. زامی وڵاتەكەی لە دڵی ئەمدا رەگوریشەی داكوتاوەو لێی نابێتەوە. ئەمەش ئەو مانایە هەڵدەگرێت كە ئەم و وڵاتەكەی هێندە بە تووندی پێكەوەبەستراون بەهیچ شێوەیەك لێكتر جیاناكرێنەوە. كەواتە ئێستا شووناسی ئەمی قسەكەری شیعرەكە، یان ئەمی شاعیر و تۆی گوێگرو ئەوی دڵدار كە هەرگیز نەهاتووە یان ئامادەنەبووە لە چوارچێوەی بنیادی زمانی دەقەكەدا، ئەو كەسەن كە دڵی بۆتە نیشتیمانی زامی وڵاتەكەی كە دەشێ ئەو كەسە شاعیر خۆی بێت یان هەر هاووڵاتیەكی وڵات و نیشتیمانەكەی ئەو، یان هەریەكێك لە ئێمە بێت. كە ئەو ئۆتۆبایۆگرافیایەی لە شیعرەكەدا و بە زمانێكی شیعری و بە وێنەی جوان بەرجەستە دەكرێت، ئۆتۆبایۆگرافیای هەریەك لە ئێمە بێت كە بەشێكین لەو مێژووی ئەو وڵاتەی وێرانكراوەو رۆحی كوژراوەو و جەستەی برینداركراوە. بۆیە لێرەوە ئاشكرا دەبێت كە شاعیر لە ئاستێكی قوڵدا مێژووی ئێمەو تراژیدیای درێژخایەنی مێژووی ئێمەو بوونی پەراوێزخراوی ئێمەو راهاتنمان لەگەڵ باری پەراوێزخستندا دەخاتە روو. واتە ئەم دەقەی سەلام محەمەد لە ئاستی قوڵ یان نەبینراودا خوێندنەوەیەكی ریالیستیانەی كەسێتی كوردە لە مێژوودا كە هەمیشە كەسێتیەكی ناكاراو بەركاربووە. واتە كەسێتیەك بووە لە دەرەوەی مێژوو. بەئاشكراش دیارە تا ساتەوەختی بەرهەمهێنانی ئەم دەقە شیعریە ئەو كەسێتیە نەیتوانیووە هەنگاوی بەرەو خۆدروستكردنەوەو هاتنە ناو مێژوو هەڵبنێت.
قسەكەری دەقەكە دەڵێت:
ئەی سەرخۆشەكەی شەوانی بەفربارین
سەوڵ لێدەو بە رەشەبای باوەشێنی سەوڵەكانت
شەپۆلەكان هێمنكەوە بۆ لەم كەنارە راوەستاوی؟
ئەوە چیتە! دیسان ئەگریت!!
گوێم لێتە گیانە گوێم لێتە
ئەڵێی هەڵۆی بیرەوەریی
چڕنووكی تیژی لە پێستی پاپۆڕەكەم گیركردووەو
بیریان ئەكەم ناڵەناڵیان سیمفۆنیایەكە لە دڵما
چەتری ئاواتی پەمەیی
بەسەر شوولە ژاژەكانی نائومێدیما هەڵداوە
هەر هاژەی دێ و بازووی منیش
 بە چەشنی مانگی باوەشی جۆگەلەیەك
 لەگەڵیانا ئەلەرێتەوە.

 

عەتا قەرەداغی

© 2017 Hawler