ئەیلول 18, 2019

هاوشێوەبوونی بروسكەی شیعر و نووری خودا لە شیعری

ئەمە ناونیشانی یەكێك لە شیعرە دیارەكانی دوو توێی دیوانی سەلام محەمەدە كە بە پێی ئەو مێژووەی لەسەری نووسیووە، ئەم دەقە بەرهەمی ساڵی 1979یە. ئاشكرایە سەرباری ئەوەی هەندێ بۆچوونی لەوجۆرە هەیە كە دەق پێكهاتەیەكی سەربەخۆیەو هیچ پەیوەندییەكی بەو زەمینەو سەردەمەوە نیە كە تیایدا بەرهەم هاتووە، بەڵام لە بەرامبەردا رایەكی بەهێزتر هەیە كە پێیوایە هەموو دەقێكی ئەدەبی و هونەری دەربڕی ئەو قۆناغە مێژوویەو ئەو زەمینیە كە تیایدا لە دایك دەبێت یان بەرهەم دێت. بۆیە لەم روانگەیەوە دەشێ زانینی بەرواری هەر دەقێك رووناكی بخاتە سەر دەقەكەو یارمەتیدەر بێت بۆ كردنەوەی دەرگای دەقەكە.
كەواتە جێگای خۆیەتی لەم رووە سەیرێكی كات و شوێنی بەرهەمهێنانی ئەم دەقەی سەلام محەمەد بكەین، كە بێگومان بارودۆخ یان ئەو قۆناغ و زەمینە مێژووی و كۆمەڵایەتی و سیاسیەی دەقەكەی تێدا لە دایكبووە رۆڵیان هەبووە لە بەرهەمهێنانی ئەو دەقەدا. بەڵام ئاشكرایە ئێمە لایەنگری ئەوەین لەبری ئەوەی جیهانی دەرەوەی دەق بگوازینەوە بۆ ناو دەق، لە رێگای شیكردنەوەی دەق و كردنەوەی كۆدەكانی دەقەوە بەرەو دەرەوەی دەقەكە سەیر بكەین تا پێناسەی ئەو چوارچێوەیە -سیاق- ە بكەین كە دەقەكەی تیادا بەرهەمهاتووەو بە ئاراستەیەكی تریش دەقەكە لەبارەیەوە دەدوێت.
ئەو مێژووەی ئەم دەقەی تیادا بەرهەمهاتووە قۆناغێكی نائاساییە لە مێژووی كورددا كە بە قۆناغی شكست یان پاشەكشە ناودەبرێت، چونكە قۆناغی دوای هەرەسهێنانی بەشێك لە گیانی بەرگری كوردە چ وەكو نەتەوەو چ وەكو تاكەكەسیش. هاوكات قۆناغێكە زەمینەی بەرهەمهێنانی دەقەكەو ئەو زمانەی دەقەكەی پێ بەرهمهێنراوەو، تەنانەت قسەكەر یان بەرهەمێنی دەقەكەو خوێنەری دەقەكەش هەموویان لەبەردەم جۆرێك لە مەترسی یان سەركوتكردندا بوون. بەواتایەكی تر سادەترین بنەمای ئازادی بۆ دەربڕین بوونی نەبووە. لەبارێكی لەوجۆرەشدا دەربڕی وشەو بەرهەمهێنی دەق گەڕاونەتەوە بۆ ناوەوەی خۆیان و هەوڵیانداوە بە جۆرێكی تر گوزارشت لە ئێش و ژانەكانیان و لە روانینیان بۆ بارودۆخەكە بكەن. هەروەك بە گشتی لە ئاستی دووەمی زمانی دەقەكەدا گوزارشت لە هیوای گۆڕانكاری و لە هەڵهاتنی هەر تروسكەی هیوایەك بكەن. زەمینەی بەرهەمهێنانی ئەم دەقە وەكو شوێن بریتیە لە زێد یان نیشتیمانەكەی شاعیر كە لەو قۆناغی هەرەسەدا كە هەرەسی مەعنەویە، نیشتیمان وەكو جۆرێك لە وێرانە دەردەكەوێت، بە تایبەتی كاتێ بە چاوی هەست و بە هەستیاری شاعیرانەو بە روانینی بەرپرسیارانەوە لێی بڕوانرێت. ئێستا پرسیار ئەوەیە ئایا كات و شوێن پێكەوە كە بوونەتە شانۆی تراژیدیای كوشتنی رۆحی ئەو كەسێتیەی كە زمانی بەرهەمهێنانی دەقەكە گوزارشت لە بوون و شوناسی دەكات، بە چ شێوەیەك راوەستاوەو لە چ ئاستێكی بووندایە؟ ئایا دەقەكە لە رووی وێناكردن و هونەرەكانی بەرهەمهێنانی شیعریەتەوە چۆن بەرجەستەی ئەو كەسێتیە دەكات؟
ئایا ناونیشانی ئەم شیعرە ( بارانی رەنگاو رەنگ) رۆڵی كلیلی كردنەوەی دەقەكە دەبینێت وەكو چۆن ئەوە ئەركی ناونیشانە. یان ئەم ناونیشانە شتێكی جیاوازە لە دەقەكەو مەرج نیە ببێتە رێگاخۆشكەر بۆ چوونە ناو پێكهاتەی دەقەكەوە؟ بەهەرحاڵ ئێمە لێرەدا وەڵامی ئەم پرسیارە بەجێدەهێڵین بۆ ئەوەی لە میانەی شیكردنەوەی دەقەكەوە وەڵامبدرێتەوە. بەڵام ئەوەی كە دەربڕینی ناونیشانەكە دەیگەیەنێت لە دوو ئاستدا دەشێ قسەی لەبارەوە بكرێت، كە یەكەمیان زاراوەی بارانە كە هەڵگری مانای فەڕو زیندبووبوونەوەو ژیانەوەو سەرەتای بەرخوردان یان رابوونەوەیە. رەنگاو رەگ وەكو ئاوەڵناوی وەسفكردنی ناوی باران، هەمەجۆری و هەمەچەشنی بارانەكە نیشان دەدات، كە ئەمەیان لە ئاستی بینراودا ئاشكرا نیە، بەڵام لەئاستی مەجازیدا رەنگە بگوترێت جۆراوجۆری شتێك نیشان دەدات كە باران هێمایە بۆی كە دەشێ بارانی فرمێسك بێت یان بارانی خێر و فەڕ بێت. ئەوەش بە دڵنیاییەوە دەرئەنجامی بارودۆخێكە كە دەشێ لەگەڵ ئەو زەمینە مێژوویی و كۆمەڵایەتی و سیاسیەدا یەكبگرێتەوە كە دەقەكەی تێدا بەرهەمهاتووە.
شاعیر دەڵێت:
 دیسان ئەگریت،    
زووكە گیانە، بڕۆو برژانگ راوەشێنە،
چاوەكانت بسڕەوە ئەوا هاتن.

 ئەمە دەستپێكی ئەم دەقە شیعریەیە كە تیایدا شاعیر یان قسەكەر كەسی بەرامبەر دەدوێنێت یان پرسیاری لێ دەكات. ئەو بەجۆرێك پرسیارەكەی ئاراستە دەكات كە پرسیاركردنە لە كەسی دووەم وەكو كەسێكی ئامادە یان گوێگر یان وەرگر بە گوێرەی كەسی یەكەم كە ئەم پرسیاركە دەكات. شێوەی ئاراستەكردنی پرسیارەكە دیمەنێكمان بۆ وێنا دەكات كە كەسێك دەگری، ئەو گریانەش جاری یەكەم نیە بەڵكو لە رێگای وشەی "دیسان"ەوە دەردەكەوێت كە ئەم كەسە پێشتریش گریاوەو ئەمی قسەكەریش ئاگاداری ئەو پێشینیەیە. ئایا ئەو كەسە بۆچی دەگری، یان ئەو هۆكارانەی كە لە پشتی گەیاندنی ئەو كەسەوەن بە حاڵەتی گریانی زیاتر لە جارێك چیە؟ بەڵام تاكو ئێستا ئەوە ئاشكرا نیە. ئەوی كەسی گریاو كێیە؟ دیسان ئەویش لەم دەستپێكەدا شوناسی دیارنیە. دەشێ لە چوارچێوەی دەقەكەدا وەڵامی ئەم پرسیارانەو چەندین پرسیاری تریش بدرێتەوە. ئەو پرسیارەی لێرەدا دەكرێت پرسیار نیە لە نەزانراو، واتە پێویستی بە وەڵامدانەوە نیە چونكە پرسیاركەر بەجۆرێك دەزانێت یان دەبینێت كەسی بەرامبەر دەگری، بۆیە ئەم پرسیارە تەنیا وەكو دەستپێك و جۆرێك لە دڵنیابوون دەكرێت و بەدوای ئەوەشدا پرسیاركەر داوا لەوی بەرامبەر دەكات كە بەپەلە چاوەكانی بسڕێت و خۆی بۆ هەنگاو یان كارێكی تر ئامادە بكات كە لە شێوەی دەربڕینەكەدا ئاشكرا دەبێت كە بەجۆرێك هەردووكیان چاوەڕوانی رووداوێكن كە ئەویش هاتنی ئەوانە. ئەوان كێن و لە كوێوە دێن و بۆچی دێن هەموو ئەمانەش هێشتا نەزانراون. بەڵام ئەوەی ئاشكرایە كاتی هاتنیانە كە ئێستایە.ئەوەش كە تێبینی دەكرێت ئەوەیە كە پرسیاركەر نایەوێت ئەوان، ئەمی پرسیار لێكراو بە گریان و چاوی فرمێسكاویەوە ببینن، هەروەك هۆكاری ئەم شاردنەوەیەش هێشتا ئاشكرا نیە.
شاعیر دەڵێت:
 من و باڵدارەكانی شار هاوار ئەكەین
ئەم ئاوە شەوانی زستان
نایبەستێت و ئەبێتە خوێن
ئەم ئاوە برینی سەختی تینیوێتیمان ساڕێژ ناكا.

 قسەكەر بێ ئەوەی پێمان بڵێت ئەوانەی كە هاتن كێ بوون، زمان رەها دەكات و دەدوێت. هاوتاو هاوشان بۆ خۆی پەیدا دەكات كە ئەوانیش باڵندەكانی شارن. رەنگە ئەو پرسیارە سەر هەڵبدات ئایا باڵندەكانی شار هەر بەڕاستی باڵندەن یان بوونەوەرێكی ترن؟ یان لە راستیدا بەشێكن لە مرۆڤەكان یان دانیشتوانی شارن بە گشتی، یان هەموو كۆمەڵگەن؟ كە ئەم لەگەڵیان دەبێتە هاودەنگ و پێكەوەو بە ئاوازێك دەخوێنن و لەبارەی ئاوێكەوە دەدوێن كە ئەویش دیسان شووناسی دیار نیە. بەڵام لە وەسفی ئەمدا بۆ ئاوەكە تێدەگەین كە جۆرە ئاوێكە لەبری ئەوەی لە شەوانی زستاندا بیبەستێت دەبێتە خوێن و ئەو خاسێتەشی كە ئاو هەیەتی و هەموو زیندەوەران هەروەك ئەوی شاعیر یان قسەكەر چاوەڕوانی دەكەن، ئەم ئاوە لە دەستیداوەو ئەركەكەی جێبەجێی ناكات، كە بریتیە لە ساڕێژكردنی برینی تینوێتی ئەوان. لێرەدا واتە لەم وێنەیەدا ( برینی سەختی تینوێتیمان ساڕێژ ناكا) جۆرە نەگونجانێك دەبینرێت كە ئاو لەبری تینوێتی شكاندن چاوەڕوانی ئەوەی لێ دەكرێت ئەركی ساڕێژكردنی برین ببینێ،هەروەك تینیوێتی وەكو برینێكی سەخت پێشكەش دەكرێت كە پێویستی بە ساڕێژ بوون هەیەو دەرمانی ئەو ساڕیژكردنەش ئاوە، كە لە راستیدا ئاو بۆ شكاندنی تینوێتیە لەبارێكی وەها ناجۆردا. لێرەدا لەبەرئەوەی تینوێتی بووە بە برین وەكو پێویست ئاویش دەبێت بە دەرمان و ساڕێژی ئەو برینە دەكات. لە راستیدا لێرەدا جۆرێك لە لادان لە زمانی باو هەیە. ئەوەش شتێكی ئاساییە چونكە ئەوەی لێرەدا بەرجەستەكراوەو قسەی لەبارەوە دەكرێت شیعرەو ئاشكرایە یەكێك لە خاسێتەكانی شیعر لادانە لە زمانی ئاسایی یان باو.
بەهەرحاڵ ئەوەی لێرەدا ئاشكرا دەبێت ئەوەیە كە ئاوەكە خاسێتی ئاوبوونی لە دەست داوە چونكە لەبری ئەوەی بیبەستێت دەبێتە خوێن. خوێنیش بۆ ئەو بوونەوەرەی كە پێی دەگوترێت مرۆڤـــ لەلایەك پڕبەهاو گرنگەو نابێت بڕژێت، لەلایەكی تریشەوە شتێك نیە كە تینوێتی مرۆڤـــ بشكێنێت بەڵكو بە پێچەوانەوە ئەوانەی تینووی خوێنن ئەوانەن كە لە هەموو خاسێتێكی مرۆیی رووتكراونەتەوەو بوونەتە جۆرێك لە دڕندە كە بە تەواوی شوناسی مرۆڤیان لە دەستداوە. لێرەوە ئەمی قسەكەر رووناكی دەخاتە سەر شوناسی خۆی و باڵندەكان كە ئەو مرۆڤە هەستیارانەن نەك هەر تینێوویتیان بەخوێن ناشكێت، بەڵكو لە خوێنیش دەترسن و لە ئاستی قوڵتردا ئاماژەی ئەوەش هەیە كە نەك هەر نایانەوێت خوێن ببینن، بەڵكو نایانەوێت ناویشی ببیستن. بۆیە لێرەوە سەرەتایەك بۆ ناسینی ئەوی قسەكەر و باڵندەكانی هاوڕێی دەردەكەوێت كە ئەوانە لە خوێن بێزارن، هەروەك خۆیشیان بریندارن و برینی سەختیان ساڕێژ نابێت. كەواتە ئەمانە كێن و برینی سەخت چی دەگەیەنێت و چ مەدلولێك هەڵدەگرێت؟ لەسەر زمانی قسەكەری دەقەكەوە هاتووە:
روانینەكانت سەوزەگیای بەهارێكی زەردەوەبوون
تەمای چیتە...ماڵئاوایی مەكە بڕۆ
ئاوەدانی لە دڵی تۆدا نەماوە تا چاو هەڵخەی
هەر ژاژەو دڕكەو هەڵدێرە
هەر دووكەڵەو تەمەو داخەو واوەیلایە
ئەمی قسەكەر هەمان كەسی گریاو دەدوێنێت و بارودۆخێك نیشان دەدات كە خاسێتەكانی دوای روودانی تراژیدیایەكی پێوە دیارە. واتە لەو زەمینەیەدا كە ئەم گفتوگۆ تاك ئاراستەیە روودەدات، پێدەچێت كارەساتێك روویدابێت و ئەنجامی ئەوەش وێرانەیەك بەجێماوە. ئەم وەكو چاودێر باسی ئەو تراژیدیایەو دەرئەنجامەكانی دەكات و ئامۆژگاری كەسی بەرامبەریش دەكات كە چیتر نەگری و ئەوێ بەجێبهێڵێت. كەواتە ئەم كەسە كێیە كە پێدەچێت پەیوەندیەكی زیاتری هەبێت بەو كارەساتەوە یان بەو رووداوانەی كە دواتر روودەدەن بە تایبەتی لە دەربڕینی" ئەوان هاتن"دا دەردەكەوێت شاعیر وەكو چاودێر ئاگادرای روودانی ئەو كارەساتەیەو بە ترسەوە سەیری ئەوان دەكات كە دێن. ئەوەش مانای ئەوەیە كە ئەوان بكەری تراژیدیاكەن، هەروەك ئەمی گریاو لایەنی بەرامبەری كارەساتەكەیە. كە راستەخۆش دەردەكەوێت ئەمی شاعیر لایەنگری ئەو كەسەیە كە ئامۆژگاری دەكات و داواشی لێدەكات كە ئەوێ بەجێبهێڵێت. دیارە پێشبینی رووداوی تر یان كارەساتی تر دەكات ئەگەر ئەوی گریاو ئەوێ بەجێنەهێڵێت. ئەمی شاعیر وەها وێنای ئەو دەكات كە بریتیە لە وێرانەیەك و تروسكەی هیچ ئاسۆیەكی پێوە نەماوە. ئایا ئەم كەسێتیە وێرانبووە كێیە؟ دەشێ كەسێكی دیاریكراو بێت؟ یان كۆمەڵگەو مێژوویەك بێت كە ئەویش دەشێ هەموو مرۆڤایەتی بێت. یان ئەو رووبەرە دیاریكراوە بێت كە دەقەكەی تێدا بەرهەمهاتووە بە تایبەتی بۆ ئەو ساتەوەختە مێژووییەی كە دەقەكەی تیادا لەدایكبووە ئەو زەمینەیە دەشێ لە چوارچێوەی ئەو وەسف و وێناكردنەدا وەكو وێرانەی دوای كارەستێكی تراژیدی جێگای بكرێتەوە كە قۆناغی پاشەكشەی رۆحی راوەستان و بەرگریكردن بووە لە مێژووی واقیعی بەرهەمهێنانی دەقەكەداو دەشێ مۆتیڤی پشتی ئەم بەرجەستەكردنە بەجۆرێك كارەساتەكانی ناو ئەو واقیعە بێت. شاعیر دەڵێت:
لەسەر دەرگاو دەروازەكەی
شاری "چاوشاركێ"دا نووسیت
سوارەكان دێن ناوی شارو
شەقام و بازاڕ ئەگۆڕن سیمای ناكام
 چاوی قووڵی فرمێسكاویی، ئەسڕنەوە
 ئەوان دێن و بارانی رەنگاو رەنگ دێنن.

ئەو كەسەی كە داوای رۆیشتنی لێ دەكرێت و تاكو ئێستا شوناسەكەی ئاشكرا نیە، لە هەڵچووندا لەسەر دەرگاو دەروازەی شاری چاوشاركێ دەنووسێت. سەرەتا لێرەدا شوێن دیاری دەكرێت كە شاری چاوشاركێیەو ئەم شارەش دەرگاو دەروازەی هەیە. ئایا شاری چاوشاركێ كوێیە؟ كەسانێك دێن بۆ شارەكە كە بە سوارەكان ناودەبرێن. ئایا سوارەكان كێن؟ دۆستی شارن یان نەیاری شار؟ بەڵام هەر زوو ئاشكرا دەبێت كە سوارەكان هەڵگری پەیامێكی نوێن و دەشێ شاری چاوشاركێ لەو بارە خراپەی تیایدایە رزگار بكەن و هەموو شتێك بگۆڕن، تەنانەت ناوی شارەكەش. لێرەدا ئەو پرسیارە سەرهەڵدەدات: ئەگەر سوارەكان رزگاركەری شاربن، كەواتە بۆچی قسەكەر یان شاعیر داوا لە ئەوی گریاو یان ئەوی ئاشكراكەری هاتنی سوارەكان بۆ شار دەكات بڕوات و شار بەجێبهێڵێت؟ ئایا سوارەكان و ئەوی گریاو نەیاری یەكترین؟ ئایا ئەگەر نەیاری یەكتری بن، كامیان دۆستی شارە؟ هەرچەندە لە شێوەی دەربڕینەكانی قسەكەردا ئەوە ئاشكرایە كە ئەوی گریاو وەكو دۆست لەلایەن شاعیرەوە مامەڵەی لەگەڵدا دەكرێت. دیسان ئەگەر سوارەكان دۆست بن ناوی شار بۆ دەگۆڕن؟ ئایا ئەو گۆڕینە گێڕانەوەی شارە بۆ ئەسڵی خۆی یان بۆ ونكردنی شوناسی پێشتری شارە؟ بەڵام ئەوەی دەبێتە یارمەتیدەر بۆ ئەوەی وەكو دۆست سەیری سوارەكان بكرێت، ئەوەیە كە بارانی رەنگاو رەنگ دەهێنن و فرمێسكەكان دەسڕنەوە. ئەمەش ئەو دەلالەتە هەڵدەگرێت كە سوارەكان وەكو بكەری گۆڕانكاری بە ئاراستەی ئەرێنی دەردەكەون. هەروەك لە خۆیدا باران هێمای زیندەگانی و ژیانە بەڵام ئایا مەبەست لە بارانی رەنگاورەنگ چیە؟ ئایا بارانی خوێن و فرمێسكە؟ ئەگەر ئەمەیان بێت، ئەوا هەرچەندە لەپاڵ یەكتردانانێكی نەگونجاوە، بەڵام شوناسی سوارەكان لە دۆستەوە دەگۆڕێت بۆ نەیار. ئەگەر بارانی رەنگاورەنگیش دەلالەتی فرەیی و جۆراوجۆرێتی و هەمەچەشنەیی هەڵبگرێت، ئەوا شوناسی سوارەكان شوناسی نەك هەر دۆستە بەڵكو سوارەكان دەبنە بكەری گۆڕانكاری و سرووشتی شاری چاوشاركێ لەگەڵ ناوەكەیدا دەگۆڕن بۆ شارێكی واقیعی كە ژیانی تێدا بێت و فرەیی خاسێتی دیاری ئەو شارە بێت.
قسەكەر لە ئاخاوتنیدا ئەو كەسێتەی كە دەیدوێنێت وەكو كەسێتیەكی دیار یان جۆرێك لە پاڵەوان پێشكەش دەكات و وای نیشان دەدات كە لە مێژووی شاری چاوشاركێدا ئەم كەسێتیەكی تەوەریەو رووداوەكان بەوەوە بەستراون. یان وەكو كەسێك پێشكەشی دەكات كە هەڵگری بەرنامەو پرۆژەیەكەو ئەم لە سەرەتادا وەها نیشانی دەدات كە ئەم كەسێتیـە چاوەڕوانی دڵدارەكەی دەكات. بەڵام ئایا دڵدار لێرەدا هێمایە بۆ عاشقێك كە دەشێ كەسی بەرامبەر بێت یان هیوای جێبەجێكردنی پرۆژەیەك بێت كە ئەو لە پێناویدا دەسووتێت؟ شاعیر دەڵێت:
دڵدارەكەت دوێنیش نەهات
وەك فەرهادێكی بریندار
 لە ژوورێكی تەنیاو هەتیوا
پەپوولەی ئاهەكانت بە لێواری
پەرداخی تاڵی ئارەقی چاوەڕوانیدا نیشتنەوە.
ئەمی قسەكەر وێنای ئەو كەسە دەكات كە لەگەڵیدا دەدوێت و وای نیشان دەدات لە چوارچێوەی ژوورێكی داخراودایەو بەشێوەیەك كە وادەردەكەوێت لە دوای شكستێك گەڕابێتەوە، بە دوای تروسكەی هیوایەكدا بگەڕێت. پێ دەچێت ئەم كەسە عاشقێك بێت لە چاوەڕوانی هاتنی دڵدارەكەیدا بێت كە دەشێ دڵدارەكەی هیوایەك بێت یان تروسكەی هاتنی رۆژێكی نوێ بێت. بەڵام ئەوی دڵدار ناگات و ئەم لەبەردەم چاوەڕوانیدا دەمێنێتەوە. بێگومان كاتێ مرۆڤـــ خۆی دەداتە دەست چاوەڕوانی، مانای وایە هێشتا هیوابڕاو نەبووە. لێرەوە ئەو دەلالەتە بەرهەم دێت كە سەرباری ئەو بارە ناهەموارەی كە ئەم كەسێتەی تێدایەو سەرباری ئەوەی كە ئەو زەمینەی ئەمی تێدایە وەكو پاشماوەی تراژیدیایەك پێشكەش دەكرێت، بەڵام ئەم هێشتا خۆڕاگرەو بە هیوای ئایندەوە دەژی. ئەمەش ئەو بارە سرووشتیەیە كە مرۆڤـــی وەكو ئەفریدەبوویەكی باڵا پێ دەناسرێتەوە، كە تەنانەت تێكشكاندیش بێ هیوای ناكات و نایبەزێنێت. هەر ئەم سووربوون و خۆراِگریەشە كە بزوێنەری بەشێك لە پەرەسەندنەكانەو بەرهەمهێنی لایەنی گەشی مێژووی مرۆڤایەتیە، واتە مێژووی شارستانێتی و بونیادنان و ئاوەدانكردنەوە. ئەم لەم چاوەڕوانیەدا دەمێنێتەوە، بەڵام لە رووی راستیەوە ناشێت رەوتی مێژوو لێرەدا بووەستێت و ئەم تراژیدیایە كۆتایی بە ژیان بهێنێت، بەڵكو رەوتی سرووشت بەو جۆرەیە ئەگەر تەنانەت لەم رووبەرەشدا شكست بگاتە خراپترین باری و ئەگەرێك بۆ سەرهەڵدانەوەو رابوونەوە نەمێنێت، ئەوا گومانی تێدا نیە لە لایەكی ترەوەو لە ژینگەو شوێنێكی تردا پاڵنەری ژیاندۆستی كاری خۆی دەكات و زیندەگانی و بنیادنان راناوەستێت. هەر لێرەوەیە كاتێك ئەم لە ژوورێكی تەنگ و داخراودا لە چاوەڕوانی هاتنی دڵدارەكەیدایە، كەسێكی تر دێت، كەسێك كە كۆتایی بەو كپی و بێدەنگیە دەهێنێت، بەڵام ناتوانێت رۆڵی دڵدارەكەی ئەم ببینێت. ناتوانێت جوڵەی رووداوەكان بەوشێوەیە ئاراستە بكات كە رەوتێكی درووستیان پێ بدات. ئەم كەسە كە ئەو وەكو راوچیەك پێشكەشی دەكات كێیە؟ ئایا هیچ پەیوەندییەكی بەدڵدارەكەی ئەمەوە هەیە؟ شاعیر دەڵێت:
راوچییەك هات
هەنگاوەكانی دووكەڵ و تۆز و گەردی
رێگای دووریان لێ ئەباری گەردەلوولێك
گەردەلوولێكی ناوەخت و تووڕەو سەرشێت
 رێگای لێگرت، وردە وردە دیمەنەكان تێكەڵاو بوون
هێشتا نیو پەرداخت مابوو كە بزماری خەوێكی تاڵ
لە گلێنەی چاوە سوورەكانتا چەقی
دڵدارەكەت دوێنی نەهات ئیتر نایە.

لێرەدا شاعیر وێنای كەسێكمان بۆ دەكات كە لە چاوەڕوانیدا لەگەڵ پێكی بادەدا دانیشتووەو چاوەڕوانی هیوایەك دەكات كە ئەو وەكو هاتنی دڵدارەكەی بەرجەستەی دەكات. هەرچەندە ئەو نایەت بەڵام رووداوی هاتنی راوچیەك كە وەكو ئاماژەمان بۆ كرد شوناسی ئەمیش نەزانراوەو بێدەنگی كۆتایی پێدەهێنێت، بەڵام ناتوانێت لەسەر رۆیشتن بەردەوامبێت. هەرچەندە ئەم وەها وەسفی دەكات كە لە رێگای دوورەوە هاتووە، بەڵام بەربەست لە رێگایدا درووست دەبێت و رێگای بەردەوامبوونی لێ دەگرێت. ئایا ئەو كەسەی ئەم وەكو راوچی پێشكەشی دەكات بۆچی هاتووەو چ ئامانجێكی هەیە؟ ئەگەر ئەو تەنیا راوچیەك بێت، كەواتە بۆچی لە رێگای دوورەوە هاتووە؟ ئەگەر ئەم دەیەوێت ئەم راوچیە وەكو كەسێكی خاوەن پرۆژە بۆ گۆڕینی ئەو تراژیدیایە پێشكەش بكات و بە ئومێدی ئەوە بێت بارودۆخەكە بگۆڕێت، ئەوا دەبێ بە گومانەوە سەیری ئەگەرێكی لەمجۆرە بكەین، چونكە ناشێت كەسێكی رەوتەنی وەكو بكەری گۆڕان درووستكەر پێشكەش بكرێت و ئەگەری ئەوەش نیە كە كەسێكی رەوتەنی كە مێژووی دیار نیەو نازانرێت لە كوێوە هاتووەو چی لەباردایە، وەكو پاڵەوانی گۆڕان درووستكەر پێشكەش بكرێت. سەرئەنجام ئەمی قسەكەر جۆرێك لە دڵنیایی دەداتە ئەوی گوێگر بەوەی كە چیتر پێویست ناكات چاوەڕوان بكات چونكە دڵدارەكەی نایەت. بێومان ئەوەش دەبێتە ئەو پەڕی بێئومێدی بۆ ئەم چونكە ئەو هیوایەی كە لە مێژبوو چاوەڕوانی دەكرد بەو پێیە بەرەو هەرەس دەچێت. قسەكەری شیعرەكە دەڵێت:
بڕۆ بڕۆ، ئەمجارەیان
تا چاو هەڵخەی بیابانە
 بەلای چەپا بەلای راستا
سەربەرەو خوارو بەرو ژوور، هەمووی مەرگە
 هەمووی شەونمی هاوارەو
 تك تك، نم نم، هێدی هێدی ئەڕژێنە ناو هەناوتەوە.

 

عەتا قەرەداغی

© 2017 Hawler