تەمموز 18, 2019

فیهرەستێكــــــــــــــــی تــــــــــازەی دیوانی ســـــــــــابریو.....

بەبێ هیچ قسەو پێشەكیو تەعلیقێك، ڕاستو دروست دەچینە نێو بابەتەكەمان. جگە لە غەزەلو قەسیدە سابری ئەم هونەرە شیعرییانەی هەیە:

- جووت سەروا، مەسنەوی: لاپەڕە (39، 41، 42، 228، 229، 234، 238، 239).
- پێنجین، موخەممەس: ل(218، 220، 222).
- پارچە، قیتعە: ل(122، 146، 193).
- چوارین، ڕوباعی ژمارەیان (6): بە هەردوو جۆری: 1 - چوارینی تەواو  2 - چوارینی ناتەواو
- تاك، فەرد ژمارەیان (29): دووجۆرە: 1- سەروای وەكو غەزەلو قەسیدە 2- سەروای وەكو پارچە
- ل243 دوو سێ نیوە دێر تۆماركراون: (ـەتنە، ابی زوو).
- غەزەلو قەسیدەكانیش بەپێی سەرواكانیان بە دوای یەكدا ڕیز دەكرێن.
  دەسپێك زۆر زەروورە شیعرەكانی دیوانی كلاسیكیمان ژمارەو تەرقیمیان هەبێت، ژمارەی لاپەڕەكانی دیوانی سابری دەبێ بەم شێوەیەی خوارەوە بێت:
- چەند لاپەڕەیێكی كەم بۆ ژیاننامەی سابری (بەكورتی)،پێشەكیو سەرەتاو ئەوانی تر.
- بەپێی هونەرەكانی شیعر لاپەڕەكان دەنووسرێنو شیعرەكان بەدەنگو ڕەسمی (حرووفی ئەبجەد) ی
سەرواكانیان وەردەگرن.

* جووت سەروا(2):
ژمارەی جووت سەروای شیعر    لاپەڕە    سەروای نیوە دێری یەكەم
1    229    ورە
2    228    ار
3    226    ار
4    42    اك
5    239    ـەمك
6    41    ال
7    39    جان
8    234    ـەردی من
9    238    ـەقی
* پێنجین:
ژمارەی شیعر    لاپەڕە    سەرواكەی
10    222    وتە
11    220    ارەوە
12    218    ـەتەبێ
  هەرسێ پێنجین (موخەممەس) بە پێنج خشتەكی (تەخمیس)لە قەڵەم دراون. پێنجین یەك شاعیر دەینووسی و پێنج خشتەكی دوو شاعیر، دوو هونەری شیعری زۆر لێك جیان.
* پارچە:
ژمارەی شیعر    لاپەڕە    سەرواكەی    پاش سەورا
13    122    ان    ئەیدرێغ
14    146    رام    ــــــــ
15    193    اكت    كەیدەبێ

*تێهەڵكێش لەگەڵ نیوە دێری شیعر بە توركی:
ژمارەی شیعر    لاپەڕە    سەرواكەی
16    216    ـەنی

* چوارینەكان: جۆری یەكەم: چوارینی تەواو:
   (1)
........................................ كەوتوومە
........................................ شومە
........................................ مەزڵومە
....................................... مەعلومە   225
 (2)
........................................ جانم
....................................... ئێسقانم
...................................... زامانم
...................................... پەرێشانم   225
  (3)
........................................ ئەناڵێنم
........................................ باڵێنم
....................................... نەعلینم
...................................... عەینینم   226
 (4)
........................................ پێ بێ
....................................... لێ بێ
...................................... لەیلێ بێ
..................................... هەر سێ بێ   225
 (5)
........................................ دەرسێ
........................................ فلسێ
....................................... هەڵسێ
...................................... هەرسێ   226
جۆری دووەم: چوارینی ناتەواو:
 (1)
........................................ ئەنگوری
........................................ دووری
....................................... بردم
...................................... سەبووری  225

- تاك، فەرد: (29) ل242 - 247، (20) یان وەك بەشی یەكەمە.
  (9)  =  =  =  دووەمە.
  شیعرەكانی ئەم فیهرەستە بە دەنگی ( ە، ـە) دەس پێ دەكا نەك (ا، ئەلف).لە ناو دیوانە كلاسیكییەكانی كوردی و ئەم دیوانەشدا لە شوێنی دەنگی (هێ، ها) هاتووە. ئێمە ئەو هەڵە گەورەمان ڕاست كردۆتەوە.
ئەمەش فیهرەستە تازەكەی دیوانی سابرییە:
كۆ    وشەی پاشسەروا    سەرواكەی
    لاپەڕە
چاپی2    ژمارەیتازەی غەزەل - قەسیدەكە

ئـ/ە    ــــــــ    ابە    175    1
=    ــــــــ    وحە    163    2
=    ــــــــ    ـەردە    183    3
=    ــــــــ    ندە    185    4
=    ــــــــ    یدە    172    5
=    ــــــــ    ەرە    162    6
=    ــــــــ    ارە    184    7
=    ــــــــ    ورە    231    8
=    نییە    ری    179    9
=    ــــــــ    ـەڕە    180    10
=    ــــــــ    ڕە    192    11
=    ــــــــ    ێزە    168    12
=    ــــــــ    ێژە    164    13
=    ــــــــ    اسە    160    14
=    ــــــــ    اغە    161    15
=    ــــــــ    اكە    176    16
=    ــــــــ    ینێكە    162    17
=    ــــــــ    امە    173    18
=    ــــــــ    ـەتمە    167    19
=    ــــــــ    زانە    182    20
=    ــــــــ    ینە    183    21
=    ــــــــ    ابەوە    165    22
=    ــــــــ    ازەوە    169    23
=    ــــــــ    وە    177    24
=    ــــــــ    ێنەوە    188    25
=    ــــــــ    ایەوە    187    26
=    ــــــــ    ادەیە    188    27
=    ــــــــ    انەیە    178    28
=    ــــــــ    دایە    171    29
=    ــــــــ    اكیە    191    30
=    ــــــــ    ێوەیە    170    31
=    ــــــــ    نیە    186    32
32    ــــــــ    ـەوییە    189    33
ئەلف    ــــــــ    ا    49    34
=    ــــــــ    اشا    58    35
=    ــــــــ    اشا    51    36
=    ئەكا    ار    46    37
=    ئەكا    ـەق    57    38
=    ئەكا    ا    54    39
=    دەكا    اری    56    40
=    دەكا    اڵی    44    41
=    ــــــــ    اریدا    43    42
=    نەما    انیمان    51    43
=    نەما    سی    55    44
=    ــــــــ    ـەوا    48    45
=    ــــــــ    وا    53    46
=    ــــــــ    ێوا    50    47
15    خودایا    ان    45    48
بێ    ــــــــ    اب    62    49
=    ــــــــ    اب    63    50
=    ــــــــ    یب    61    51
4    ــــــــ    یب    60    52
تێ    ــــــــ    اسەت    66    53
=    ــــــــ    ارەكەت    65    54
=    ــــــــ    ارەكەت    68    55
=    ــــــــ    ارت    67    56
5    ــــــــ    ارت    64    57
پێ    الغیاث    ان    70    58
=    الغیاث    ان    71    59
جیم    ــــــــ    اج    73    60
=    ــــــــ    اج    76    61
3    ــــــــ    اج    80    62
حێ    روح    یی    76    63
خێ    ــــــــ    اخ    78    64
=    ــــــــ    اخ    77    65
3    ــــــــ    اخ    79    66
دال    ــــــــ    اد    79    67
=    ــــــــ    اد    80    68
=    ــــــــ    اد    82    69
4    ــــــــ    اد    81    70
ژال    لژیژ    اری    84    71
=    لژیژ    اری    85    72
ڕێ    ــــــــ    ار    88    73
=    ــــــــ    ار    86    74
=    ــــــــ    اڕ    89    75
4    ــــــــ    اڕ    87    76
زێ    ــــــــ    از    90    77
=    ــــــــ    از    95    78
=    ــــــــ    از    93    79
=    ــــــــ    از    92    80
5    ــــــــ    از    94    81
ژێ    ــــــــ    ێژ    97    82
=    ــــــــ    ێژ    98    83
سین    ــــــــ    ـەس    99    84
=    ــــــــ    ـەس    102    85
=    ــــــــ    ـەس    101    86
4    ــــــــ    ـەس    100    87
شین    ــــــــ    ـەش    107    88
=    ــــــــ    ویش    111    89
=    ــــــــ    وێش    105    90
=    ــــــــ    ئێش    108    91
=    ــــــــ    ئێش    104    92
=    نەخۆش    انی    107    93
7    ــــــــ    ش    109    94
صاد    ــــــــ    اص    113    95
=    ــــــــ    اص    112    96
چاد    بە عارچ    انە    114    97
گاء    ــــــــ    گ    117    98
=    ــــــــ    گ    116    99
3    ــــــــ    گ    117    100
عەین    ــــــــ    اع    120    101
=    ــــــــ    اع    119    102
غەین    ئەی درێغ    ان    121    103
فـێ    ــــــــ    ـەف    124    104
=    ــــــــ    ـەف    123    105
قاف    ــــــــ    اق    126    106
=    ــــــــ    اق    125    107
كاف    ــــــــ    اك    127    108
=    ــــــــ    اك    127    109
=    ــــــــ    اك    129    110
=    ــــــــ    ووك    128    111
5    ــــــــ    ووك    130    112
لام    ــــــــ    اڵ    131    113
=    ــــــــ    اڵ    133    114
=    ــــــــ    اڵ    131    115
4    ــــــــ    ال    135    116
میم    نادەم    ا    141    117
=    ــــــــ    اوەكەم    139    118
=    چیبكەم    را     143    119
=    چی بكەم    ڕا    145    120
=    ــــــــ    رام    136    121
=    بم    یبت    137    122
=    ــــــــ    اتم    146    123
=    ــــــــ    ۆشم    144    124
=    ــــــــ    ینم    140    125
=    ــــــــ    ینم    148    126
11    ــــــــ    ێنم    142    127
نون    ــــــــ    ران    149    128
=    ــــــــ    ران    152    129
=    ــــــــ    ان    151    130
=    ــــــــ    ریان    153    131
5    ــــــــ    ریان    149    132
واو    ئەم شەو    اریە    156    133
=    رۆژو شەو    ارم    157    134
3    رۆژو شەو    ارم    158    135
ۆ    تۆ    اهی    194    136
یاْ    ئەكەی    ا    198    137
=    تاكەی    ـەری    194    138
=    ــــــــ    ـەبی    208    139
=    ــــــــ    ردی    215    140
=    ــــــــ    وری    195    141
=    ــــــــ    ووری    206    142
=    ــــــــ    زی    202    143
=    ــــــــ    اڵی    214    144
9    ــــــــ    اڵی    201    145
یێ    بێ    ـەتە    217    146
=    كەی دەبێ    اڵت    196    147
=    بێ    انە    210    148
=    ــــــــ    بێ    204    149
=    بێ    ارت    211    150
=    بێ    ـەمت    205    151
=    بێ    ـەر    212    152
=    بێ    ن    199    153
=    ئەبێ چی بێ    ر    203    154
=    ــــــــ    اتێ    213    155
=    ــــــــ    اتێ    207    156
=    ــــــــ    رێ    232    157
=    ئەبێ رۆژێ    ا    208    158
=    ــــــــ    ێلێ    200    159
14    ــــــــ    اوێ    197    160

جگە لە ناوەرۆكی ئەم فیهرەستە، نووسین و هەموو ئەوانی تر دەبێ وەكو پاشكۆ تۆمار بكرێن.  بۆ چاپی دووەمی دیوانەكەشدەڵێم:- كۆمپلێتی ناونیشانی سەر شیعرەكانی ئەم دیوانە زیادو بێ سوودن. شیعری كلاسیكی كوردیمان ناونیشانیان نییە.
  - هەڵە زۆرەكانی ئەم چاپە، هەموو حەددو سنوورێكیان بەزاندووە. نازانم ئەو بەڕێزانەی ناویان لە دیوانەكەدا هاتوە چیان كردووە! لە زۆریان وشەی سەرواكانیشیان گرتووە.
  - (تكا) كەی ل59، لە ڕووی زانستییەوە نە لە بەرژەوەندی شیعرەو نە شاعیرمان سابری. ئەم دیوانە دەبێ زۆر بە چاكی و بە وردی شەن و كەوو ساغ بكرێتەوە! دەستەواژەكان، لەتە شیعرەكان، تا دەگاتە نیوە دێرو دێرەكان دەبێ بەراوردو بەرامبەر بەیەك بكرێن و چاك و پاك نووسەكانیان وەربگیرێن و ئەوانی تر بۆ یادگاری لە شوێنێك هەڵبگیرێن.
- لەبەر ناشارەزایی تۆماركردنی شیعرەكان، سەرواكانیان توشی زۆرێك لە عەیب و خەوشەكان بوونە.
- وای دەبینم ئەو چاپە لەكۆڵ خۆ كرابێتەوە. ئەگەر نا!!
- قسەكردن لەسەر دیوانی سابری زۆر هەڵدەگرێ، من بەوەندەی وازدەهێنم. سەركەوتن لەخوای گەورەوەیە.
پەراوێزو سەرچاوەكان
  (*) شیعرەكان وەكو خۆیان وەرگیراون و دەسكاری نەكراون.
(1)    صابری (دیوان)، كۆكردنەوەی شێخ عەبدولڕەحمان شێخ نەجمەدین صابری، چاپی دووەم، چاپخانەی ئاسیا، كەركوك، 2008.
(2)    عەبدوڵڵا خدر مەولوود، دەقە ئەدەبییەكان، هەولێر، 2002. (وەكو پاشكۆ):
جووت سەروا (مەسنەوی)
  جووت سەروا (مەسنەوی)، (المزدوج): هونەرێكی شیعرییە و ئەو جۆرە شیعرەیە چیرۆك یا داستانی پێ دەنووسرێ و دەگێڕدرێتەوە. هەر دێرە و سەروای تایبەتی خۆی هەیە واتە جووت سەروایە. هەر چەندە درێژ بێت یەك كێشی هەیە، بەڵام هەر دێرەو سەروای تایبەتی خۆی هەیە.
كێشی جووت سەروا: بۆ چیرۆكە عاتفیەكان كێشی هەزەج و خەفیف بەكاردێت، بۆ چیرۆك و بابەتی ئایینی، حەماسی مێژوویی كێشی موتەقاریب (هەشت هەنگاوی مەقسوور یا مەحزووف) بەكار دێ.
     أ
    أ
     ب
ب

پارچە (القطعە)
 پارچە بابەت و جۆرێكی شیعرە، وەكو قەسیدەو غەزەل سەروای یەكگرتووی هەیە. نابێت لە دوو دێر كەمتر بێت. هەیە دەڵێ: باشتر وایە ژمارەی دێرەكانی پارچە لە (12) دێر كەمتر بێت،ئەگەر ژمارەی دێرەكانی پارچە لە سەرووی (2) دێرو لە خوار (7) دێر بێت زۆر باشترە. بابەتی پارچە خەم و پەژارە و سووتانەكانی ژوورەوەی شاعیرن.
  كێشی پارچە (قطعە) هەمە جۆرو ڕەنگاوڕەنگە. تاكە جیاوازی نێوان پارچەو (قەسیدە و غەزەل) لەوە دایە كە دێری یەكەم لە پارچە (موسەڕڕەع) نییە واتە دێری یەكەمی سەرواكەی هەردوو نیوە دێرەكانی جیاوازە، بە واتایەكی تر جیاوازی سەرەكی لە نێوان پارچە و (قەسیدە و غەزەل) لە سەروای یەكەم دێریەتی نەك لە ژمارەی دێرەكانی .
ـــــــــــــــــــــــــــــ أ
ــــــــــــــــــــــــــــ ب
ــــــــــــــــــــــــــــ ه
ـــــــــــــــــــــــــــ ب
ــــــــــــــــــــــــــــ ز
ــــــــــــــــــــــــــــ ب
چوارین (ڕوباعی)
   چوارین، ڕوباعی، چوارخشتەكی، ترانە، دوو بەیت، جۆرێكە لە جۆرەكانی شیعر، بابەتی خودی، كۆمەڵایەتی، پەند و حیكمەت، فەلسەفە، عیرفان، ... تاد، ناوەرۆكەكەی پێكدەهێنێ.
   كێشەكەی هەزەجە و (24) جۆر زیحافی هەیە (ڕوباعی) دوو بەیت، كێشی جۆراوجۆرە (لاحول ولا قوە الا باللە) كێشی كۆنی ئەو هونەرە شیعرییە بووە.
 چوارین دوو دێرە شیعرە واتە چوار نیوە دێرە.
   ئەگەر هەر چوار نیوە دێرەكە كێش و سەروایان وەكو یەك بوو ئەمە چوارینی تەواو یا كامیلی پێ دەگوترێ:

ـــــــــــــــــــــــــــ أ
ـــــــــــــــــــــــــــ أ
ـــــــــــــــــــــــــــ أ
ـــــــــــــــــــــــــــ أ
ئەگەر چوار نیوە دێرەكە یەك كێشی هەبوو بەڵام نیوە دێری سێیەم یا چوارەم (كە بە زۆری لای كورد نیوە دێری سێیەمە) جیاوازی لە سەروا هەبوو پێی دەگوترێت چوارینی ناتەواو .
ـــــــــــــــــــــــــــ أ
ـــــــــــــــــــــــــــ أ
ـــــــــــــــــــــــــــ ب
ـــــــــــــــــــــــــــ أ
پێنجین (موخەممەس)
     پێنجین هونەرێكی شیعرییەو یەك شاعیر دەینووسێ. پێنجین كێشی هەمەڕەنگو جۆراوجۆرە. شیعرێكی درێژەو بابەتی هەمە جۆری پێ دەر دبڕدرێ. زۆر لە شاعیران كورد ئەم هونەرە شیعرییەیان بەكار هێناوە لەوانە: ئەدەب، میسباحوددیوان، حەمدی و .... تاد. پێنجین لە پێنج نیوە دێر پێك هاتووە، هەر چوار نیوە دێری كوپڵەكان سەروای جیایان هەیەو نیوە دێری پێنجەم سەرواكانیان وەكو یەكە، واتە ئەو نیوە دێرە وەكو زنجیرێك كۆپڵەكان هەموویان پێكەوە دەبەستێتەوە:
 أ   أ    أ   أ   أ    یەكەم
  ب  ب   ب  ب   أ    دووەم
 ژ  ژ    ژ   ژ   أ    سێیەم
 س  س   س  س  أ    چوارەم
  د   د   د   د  أ    پێنجەم و .... هەتا دوایی
فەرد (تاك)
    تاك یا فەرد هونەرێكی شیعرییە، زۆربەی زۆری شاعیرانی كلاسیكمان لەم هونەرەیان هەیە. كە دەڵێین تاك واتە یەك دێرە شیعر (دوو نیوە دێر) ە.
تاك وەكو بابەت شێوە و مانا و چەمكی سەربەخۆی هەیە.
تاك بە زۆربەی كێشە باوەكانی شیعری كوردی دانراوە. ئەگەر هەردوو نیوە دێر سەروایان وەكو سەروای دێری یەكەمی (غەزەل و قەسیدە) دەبێت، خۆ ئەگەر لێكیش جیا بوون دیارە سەروای تاكەكە وەكو سەروای یەكەم دێری پارچە (قطعە) دەبێت، واتە سەروای تاك دوو جۆرە:
1-    ـــــــــــــــــــــــ أ
     ــــــــــــــــــــــ أ
2-    ـــــــــــــــــــــــ أ
     ــــــــــــــــــــــ ب
 ناوەرۆكی تاك: وتەیەكی كورتی پڕ ماناو مەبەست، پەندی پێشینان، فەلسەفە، لایەنی كۆمەڵایەتیو .... تاد، لەخۆ دەگری.

 

د. عبدالله خدر مولود

© 2017 Hawler