ئاب 17, 2018

ئه‌نتـه‌رناسیۆنالـی هه‌ڵـوێستگــه‌را

سادی پلانت

ئه‌نته‌رناسیۆنالی هه‌ڵوێستگه‌رایی ساڵی 1957 دامه‌زرا و هه‌تا ساڵی 1969 دوانزه‌ ژماره‌ی له‌بڵاوكراوەیەك ده‌ركرد، ئه‌ویش ئه‌نته‌رناسیۆنالی هه‌ڵوێستگه‌را بوو. ده‌كرێت له‌ فیكری ماركسیزم و نه‌ریتی هاندانی هونه‌رییانەی پێشڕه‌ودا، كه‌ بزووتنه‌وه‌كانی وه‌كو دادا و سوریالیزم ده‌گرێته‌وه‌، زۆرێك له‌ لایه‌نه‌كانی تیۆرییه‌كه‌ی ببینین. به‌ڵام بزووتنه‌وه‌كه‌ له‌سه‌ر هێڵێكی كاڵییش وەستاوە كە دەیبەستێتەوە بە لیبرتاریزمی هەوڵدان بۆ چێژ، به‌ره‌نگاریی میللی، خه‌باتی سه‌ربه‌خۆوە، هه‌ڵوێسته‌ شۆڕشگێڕانه‌كه‌یشی به‌ ڕێژیه‌یه‌كی زۆر قه‌رزاری ئه‌م نه‌ریته‌یه‌ كه‌ له‌ یاخیبوونی نا-ئۆرسۆدۆكسییه‌وه‌ داكه‌وتووه‌. ئه‌گه‌رچی سه‌ره‌تاكانی وا له‌ ناوه‌ندێكی هونه‌ریدا، كه‌چی دواجار ئه‌نته‌رناسیۆنالی هه‌ڵوێستگه‌را په‌ره‌ی به‌ هه‌ڵوێستێكی سیاسی ڕوونتردا كه‌ له‌م رێگه‌یه‌وه‌ ئه‌ندامه‌كانی پڕاوپڕ گوزارشتیان له‌ دوژمنایه‌تی خۆیان بۆ هه‌موو لایه‌نه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی باڵاده‌ست (و دۆخی باو) كرد.
هه‌ڵوێستگه‌راكان وه‌ها پێناسه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی سه‌رمایه‌داریی مۆدێرنیان كردووه‌ كه‌ ڕێكخستنێكه‌ پێكهاتووه‌ له‌ نماییشه‌كان: ساته‌وه‌ختێكی چەقبەستوو و وشكبووی مێژووه‌ كه‌ مه‌حاڵه‌ تێیدا ژیانی واقیعی ئه‌زموون بكه‌ین یان به‌ كاراییه‌وه‌ به‌شداریی له‌ بونیادنانی جیهانی تیاژیاندا بكه‌ین. ئەرگومێنتی ئەوەیان هێناوەتەوە كه‌ چوارچێوەی نامۆبوونی بنەڕەتی بۆ كۆمه‌ڵگه‌ی چینایه‌تی و به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌داری، بۆته‌ گرفت بۆ هه‌موو بواره‌كانی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی و مه‌عریفی و كولتووری، له‌ ئاكامدا خه‌ڵكی نه‌ك ته‌نیا له‌و كاڵایانه‌ دوورخراونه‌ته‌وه‌ و نامۆكراون كه‌ به‌رهه‌می ده‌هێنن و به‌كاری ده‌به‌ن، به‌ڵكو له‌ ئه‌زموون و هه‌ستوسۆز و داهێنانگه‌ری و ئاره‌زووه‌كانی خۆیشیان نامۆكراون. خه‌ڵكی تەماشاكەری ژیانی تایبه‌تی خۆیانن، ته‌نانه‌ت ژێستە هه‌ره‌ تایبه‌تی و كه‌سییه‌كانیشیان له‌ مه‌ودایه‌كی سڕینه‌وه‌دا ئه‌زموون ده‌كه‌ن.
به‌ڵام ڕه‌شبینیخوازی باڵی به‌سه‌ر پرۆژه‌ی هه‌ڵوێستگه‌راییدا نه‌كێشابوو، جا کاتێک‌ چاوده‌گێڕین به‌ تێڕامانی به‌رهه‌مه‌ هه‌ره‌ تاریكبینەكانی پێناسه‌كردنی كۆمه‌ڵگه‌ی مۆدێرندا وه‌ك كۆمه‌ڵگه‌ی نماییش، ئه‌وا به‌ خێرایی به‌دوایدا ڕێژنه‌یه‌ك شادی و گه‌شبینیی هه‌ڵوێستگه‌راكانی به‌دوادا دێت. وێرای ئه‌وه‌ی هه‌ڵوێستگه‌راكان ئاماژه‌یان به‌وه‌داوه‌ كه‌ سه‌رجه‌م ژیان به‌و جۆره‌ی له‌ سایه‌ی سه‌رمایه‌داریدا ئه‌زموونی ده‌كه‌ین، به‌ واتایه‌ك له‌ واتاكان له‌ خۆی نامۆ كراوه‌، به‌ڵام ئه‌وان نه‌ حه‌تمییه‌تی ئه‌م نامۆبوونه‌یان خستۆته‌ ڕوو نه‌ مه‌حاڵێتی ڕه‌خنه‌لێگرتنیشی. چونكە ئه‌گه‌رچی توانای مرۆڤ بۆ كۆنترۆڵكردنی ژیانی خۆی له‌نێو په‌یوەندییه‌ سه‌رمایه‌دارییه‌ بەربڵاو و هەمەگیرەكاندا له‌ده‌ستچووه‌، كه‌چی سووربوون و داخوازی بۆ كردنی ئه‌م كاره‌ هێشتایش خه‌جت له‌سه‌ر خۆی ده‌كاته‌وه‌، هه‌ڵوێستگه‌راكانیش قه‌ناعه‌تیان به‌وه‌یه‌ ئه‌م داخوازییە ئه‌و جیاكارییه‌ هانی ده‌دات كه‌ زیاتر و زیاتر له‌نێوان ئه‌و شیمانانەی په‌ره‌سه‌ندنی سه‌رمایه‌داریی ده‌یانهێنێته‌ ئاراوه‌ لەلایەك و بێ توانایی به‌ركاهێنانی كرده‌یی ئه‌م شیمانانە لەلایەكی تر، ڕوون ده‌بێته‌وه‌. ئیتۆسی پیویستی، كار، قوربانیدان، به‌ بێ ئه‌وه‌ی پێویستبن، وەها كراون به‌ شتانێكی ئه‌به‌دی كه‌ ته‌نیا خزمه‌ت به‌ پاراستن و هێشتنه‌وه‌ی سیسته‌می سه‌رمایه‌داریی بكه‌ن: ئه‌و ئایدیایه‌ی كه‌ پێیوایه‌ ده‌بێت بجه‌نگین له‌پێناو مانه‌وه‌دا، كۆسپی بۆ په‌ره‌سه‌ندنی مرۆیی دروست كردووه‌ و توانای ژیان له‌ ده‌رفه‌ته‌كانی شادومانی دوورده‌خاته‌وه‌، واته‌ له‌ دۆخێك كه‌ تێیدا چالاكییه‌ سه‌ره‌كییه‌كان بریتییه‌ له‌ تێركردنی ئاره‌زووه‌كان، وه‌دیهێنانی چێژه‌كان و دروستكردنی هه‌ڵوێسته‌ هه‌ڵبژێردراوه‌كان. په‌ره‌سه‌ندنی سه‌رمایه‌داری ئێمه‌ی گه‌یاندۆته‌ پنتێك كه‌ تێیدا كۆتایی ئەزموونی نامۆكراو ده‌بێته‌ شیمانه‌ كرده‌ییه‌كه‌ی، له‌ كاتێكدا ئه‌مه‌ بۆ زه‌مه‌نێكی درێژ خه‌ونێكی یۆتۆپیایی بوو كه‌ ته‌نیا ده‌كرا له‌ نیگار و شیعردا وه‌دی بهێنریت. هه‌ڵوێستگه‌راكان پێیانوایه‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی پروپاگه‌نده‌ بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌، ئه‌ركی سه‌ره‌كی هه‌ر ڕێكخستنێكی شۆڕشگێڕانه‌یه‌.
هه‌ڵبه‌ت، هه‌ڵوێستگه‌راكان له‌ زه‌مه‌نی گه‌شه‌سه‌ندن و ده‌ستكه‌وتی گه‌وره‌ ته‌كنۆلۆژیدا به‌رهه‌مه‌كانی خۆیان نووسیوه‌. له‌ ترۆپكدا، سه‌رمایه‌داریی په‌نجاكان و شه‌سته‌كان (ی سەدەی بیستەم) ده‌یتوانی زیاتر له‌ هه‌ر كاتێكی پێشتر به‌ڵێن بدات و زیاتریش به‌ره‌و پێشه‌وه‌ بچێت. ئابووریی چالاك و شادیبه‌خش ئاستی بێ پێشینه‌ی له‌ ده‌ستكه‌وت، ئاساییشی كۆمه‌ڵایه‌تی، فێركاری، په‌ره‌سه‌ندنی ته‌كنۆلۆژی تۆماركرد. هانی ئازادییه‌ سیاسییه‌كان، سێكسییه‌كان، هونه‌رییه‌كانی دا و جیاكاری و كه‌لینه‌ گه‌وره‌كانی كه‌م كرده‌وه‌، ده‌تتوانی هه‌ر شتێك بكڕیت، خه‌ڵكیش بڕه‌ پاره‌یه‌كی زیاتریان هه‌بوو تاوه‌كو كه‌لوپه‌لی پێ بكڕن. كاتی ده‌ستبه‌تاڵی، گه‌شتوگوزار، هه‌ڵبژاردنی به‌كاربەرانه‌ و جۆراو و جۆر، هه‌ل و ده‌رفه‌ته‌كان، ئاسووده‌یی كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی سه‌مایه‌داریی دابینی كردبوون زیاتر و به‌رفراوانتر بوون، ئینجا له‌ دووره‌وه‌ ئه‌گه‌ری و شیمانه‌ی قه‌یرانی ئابووری ده‌ركه‌وت و له‌ مه‌ودایه‌كی له‌ویش دوورتره‌وه‌ شیمانه‌ی شۆڕشی كۆمه‌ڵایه‌تی خۆی ده‌رخست. هه‌ندێك تیۆرسێن نه‌مان و ونبوونی چینی كرێكاریان ڕاگه‌یاند، بگره‌ زۆرێكیان به‌ ڕاشكاوی ئه‌وه‌یان گوت كه‌ سه‌رمایه‌داری ڕێك به‌هۆی سه‌ركه‌وتنه‌كانی خۆیه‌وه‌ گۆڕاوه‌ و بۆته‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی پێشكه‌وتووی خاڵی له‌ هه‌ر ململانێیه‌كی چینایه‌تی و ئایدیۆلۆژی كه‌ هه‌میشه‌ بانگەشەی ئەوەی كردووە وای لێدێت. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌یش، كۆمه‌ڵێك تیۆرسێنی دیكه‌، له‌وانه‌ هه‌ڵوێستگه‌راكان، پێیانوابوو ئه‌م له‌خۆڕازیبوونه‌ شتێكی ڕووكه‌شه‌ و به‌ر له‌ سه‌رده‌می خۆیه‌تی. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی دانیان به‌وه‌دا نا كۆمه‌ڵگه‌ی سه‌رمایه‌داریی هه‌ر به‌ ڕاستی گۆڕاوه‌ و جیاوازه‌ له‌ سه‌رمایه‌دارییه‌كه‌ی سه‌رده‌می ڕه‌خنه‌ی ماركس له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌دا، هاوكات بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌یان كرد كه‌ بونیاده‌ ئابوورییه‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی هه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌بووه‌ و وه‌ك خۆی ماوه‌ته‌وه‌. ڕه‌نگه‌ بێتوانایی و هه‌ژاریی مادی كه‌متر بووبێته‌وه‌، به‌ڵام به‌هۆی به‌رده‌وامێتی په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ نامۆكراوه‌كانی شوێنی كار و درێژبوونه‌وه‌ی ئه‌م واقیعه‌وە بۆ نێو هه‌موو بواره‌كانی ئه‌زموونی تیاژیان، هێشتایش ژیان له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی سه‌رمایه‌داریدا له‌ ئاستێكی زۆر نزمدایه‌. كاتی ده‌ستبه‌تاڵی و خۆشگوزارانییه‌ك كه‌ سه‌رمایه‌داریی وه‌دیهێناوه‌، ته‌نیا بۆ به‌كاربردن ده‌شێت: كاتی زیاتری ده‌ستبه‌تاڵی، هه‌ڵبژاردن، هه‌ل و ده‌رفه‌ت هه‌یه‌، به‌ڵكو فۆڕمه‌ كاڵاییه‌كه‌ كه‌ هه‌موو شتێك تێیدا ده‌ردەكه‌وێت و فۆڕم وه‌رده‌گرێت، ته‌نیا خزمه‌ت به‌ دووباره‌ به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌ نامۆكراوه‌كانی به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌داریی ده‌كات.
ئه‌و مه‌ودایه‌ی هه‌ڵوێستگه‌راكان له‌ ماركسیزمی ئه‌رسۆدۆكس جیاده‌كاته‌وه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ داخوازییە ڕادیكاڵییه‌كانی خه‌یاڵ، داهێنان، ئاره‌زوو، چێژ ده‌خه‌نه‌ نێو پرۆژه‌ شۆڕشگێڕییه‌كه‌یانه‌وه‌. هه‌روه‌ها كاریگه‌ریی دادا و سوریالیزمیش له‌سه‌ریان ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌، كه‌ ستایله‌ هه‌راسانكه‌ر (ئیستیفزاز)ییه‌كه‌یان و داوكارییه‌ ده‌ستبه‌جێكانیان و هاندانه‌كانیان بۆ سه‌ربه‌خۆیی، گواستۆته‌وه‌ بۆ نێو پرۆژه‌ هه‌ڵوێستگه‌راكه‌یان.
شیكاریی هه‌ڵوێستگه‌رایی بۆ كۆمه‌ڵگه‌ی سه‌رمایه‌داریی هاوچه‌رخ ساده‌ و كاریگه‌ر بوو. ئامانجه‌ ڕاگه‌یه‌نراو و ئاشكراكه‌ی بریتی بوو له‌ گۆڕانی ئه‌م كۆمه‌ڵگه‌یه‌، ئه‌مه‌ هێشتایش شیكارییه‌كه‌ كه‌ به‌لای ئه‌و كه‌سانه‌وه‌ی وا به‌شدارن له‌ ئامانجه‌ شۆڕشگێڕانه‌كه‌یدا، به‌ هیچ نرخێك پێوانه‌ ناكرێت. به‌ڵام له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م كۆنتێكسته‌، ڕه‌نگه‌ له‌ زنجیره‌یه‌ك ڕێنمایی بچیت ده‌رباره‌ی مه‌له‌كردن: به‌لای ئه‌وه‌ كه‌سانه‌وه‌ كه‌ مه‌له‌ ناكه‌ن سه‌رنجڕاكێشه‌، به‌ڵام ناتوانێت گوزارشت له‌ ته‌ڕیی ئاو بكات. لێره‌دا، به‌شێكی گه‌وره‌ی واتاكه‌ی له‌ كۆرسی ئەو مشتومڕەدا له‌ده‌ست ده‌چێت كه‌ تێزه‌ هه‌ڵوێستگه‌راكان به‌كارناهێنێت، به‌ڵكو به‌راورد به‌ شیكارییه‌كانی دیكه‌ وه‌سفی ده‌كات. ده‌كرێت تیۆری هه‌ڵوێستگه‌رایی له‌ ترۆپكی تیۆری ڕه‌خنه‌ییدا به‌ كاریگه‌رییه‌كی زۆره‌وه‌ بخرێته‌ گه‌ڕ: چونكه‌ ده‌توانێت له‌خۆڕازیبوون و ڕووكه‌شخوازییه‌كەی به‌شێكی زۆری فیكری هاوچه‌رخی كه‌شف بكات، ده‌توانێت له‌ڕێگه‌ی هه‌مان ته‌وقی كولتوورییه‌وه‌ قه‌ڵه‌مباز بدات و خۆی له‌ به‌رده‌م پشكنینی وردی ئه‌كادیمیدا ڕابگرێت. به‌ڵام، به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و تیۆرییانه‌وه‌ كه‌ ده‌شێت پێیان به‌راورد بكه‌ین، ئەو ته‌نیا وازیی دەكات و وا خۆی پیشان ده‌دات ئه‌م ڕۆڵه‌ ده‌گێڕێت. ئەو تیۆرە پێویستی به‌ وه‌دیهێنانێكی پراكتیكی هه‌یه‌، ئه‌مه‌یش تیۆرێكه‌ كه‌ ته‌نیا به‌هۆی ئه‌و كردانه‌ی یاخیبوون، تێكدان، ڕه‌تكردنه‌وه‌وه‌ ده‌توانێت وه‌دی بێت كه‌ مژده‌یان ده‌دات و هێشتایش جه‌خت له‌سه‌ر به‌گژداچوونه‌وه‌ی ڕقه‌به‌رایه‌تی و بێڕێزییه‌ك ده‌كاته‌وه‌ كه‌ له‌لایه‌ن ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی و گوتارییانه‌وه‌ بڵاوكراونه‌ته‌وه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی سه‌رمایه‌داریی هاوچه‌رخییان پێكهێناوه‌. به‌ڵام كورتبینه‌كان له‌ سه‌نگ و قورسایی ئه‌نته‌رناسیۆنالی هه‌ڵوێستگه‌راییان كه‌مكرده‌وه‌ و لایه‌نگرەكانیشی زه‌مه‌نێكی زیاد له‌ پێویست پێیه‌وه‌ په‌یوه‌ست بوون. خستنه‌ڕووی ئه‌م ئایدیایانه‌ له‌نێو ڕووتەختی قووڵی ناشۆڕشگێڕانه‌ی ناوه‌ندی مشتومڕی كولتووریی هاوچه‌رخدا، چیتر هیچ زیانێك به‌م ئایدیایانه‌ ناگه‌یه‌نێت. به‌ڵام پراكتیكه‌كه‌ی، كه‌ بێگومان هه‌میشه‌ له‌و ئایدیایانه‌ی نه‌كه‌وتوونه‌ته‌وه‌، به‌ ته‌واوه‌تی له‌ ده‌ستی ئه‌و كه‌سانه‌دا پارێزراوه‌ وا پێویستییان پێیه‌تی.

 

© 2017 Hawler

Please publish modules in offcanvas position.