تشرینی یەکەم 16, 2019

خوێندنەوەی چەند دەقێكی جەلالی مـــــیرزا كەریم لە ژێرناوی

 

عەتا قەرەداخی

بەشی سییەم
-3-
شاعیر دەچێتە دەرەوەی چوارچێوەی دەقەكەی و دەگەڕێتەوە بۆ نێو مێژوویەك كە مێژووی پرسە یان مەرگەساتە لە كاتێكی پێش بەرهەمهێنانی دەقەكەو لە هەمان شوێن یان جوگرافیای لە دایكبوونی دەقەكەدا، كە ئەویش مێژووی دەیەی پێنجەمی سەدەی بیستەمە و لە شوێنێكدا كە جوگرافیای كوردستانە. رووداوێكی پەیوەست بەو مێژووە دەهێنێتەوە یاد. ئەویش ئەوەیە كە لەو كات و شوێنەداو دوای شكستی كۆماری كوردستان، رووداوێكی كارەساتبار یان پرسە هەیەو لە ئەنجامی ئەوەشدا فەزاری شكست باڵ بەسەر كوردستاندا دەكێشێـت و سەرباری لە سێدارەدانی قازی و هاوڕێكانی، چوار ئەفسەری لاوی باشوور كە بەشداری دامەزراندنی كۆمارو رێكخستنی سوپای كۆمارییان كردبوو، لە دوای شكست دەگەڕێنەوە بۆ عێراق و داگیركەری عێراقی لە سێدارەیان دەدات. ئەم چوار شەهیدە دەبنە سەرچاوەیەكی دەرەكی بۆ بەرهەمهێنانی ئەم دەقە شیعریەو لە دەقەكەشدا ئەوەی نیشان دەدرێت و بە ئاشكرایی دەخرێتە ڕوو، نە دامەزراندنی كۆمارەو نە سەركەوتن و نەبەزین و نە بەرخوردانی كوردو چوار ئەفسەرەكەشە، بەڵكو نیشاندان و خستنەڕووی تراژیدیاو مەرگەساتێكی گەورەترە لە رێگەی بە ئامرازكردنی تراژیدیای شەهیدكردنی چوار ئەفسەرەكەوە. واتە لە رێگای ئەو كارەساتە مێژووییەوە، كارەساتێكی ترسناكترو وێرانكەرتر نیشان دەدرێت كە ئەویش كارەساتی ئەنفال و كیماییبارانكردنی كوردستانە. واتە لە رێگای وەرگرتنی تراژیدیایەكی رابردووەوە شاعیر لەبارەی تراژیدیای ترسناكی ئەنفال و بەكارهێنانی چەكی كیمیاییەوە دەدوێت و ئەمەش ئەوە نیشان دەدات كە سەرباری كەوتنە جوڵەی رێبواری یاخی و كاردانەوەكانی و ئاماژەی دەركەوتنی جۆرێك لە پرۆژە بۆ گۆڕانكاری و گواستنەوە، بەڵام ئیقاعی گشتی دەقەكە ئیقاعێكی كپ و خەماویەو بریتیە لە نووسینەوەی مێژووی شكست و خوێن كە ئەویش مێژووی كەسێتی شیعرەكەیە. سەرباری ئەوەی دەیەوێت بەجۆرێك بجوڵێت بۆ گۆڕینی ئەو دۆخەی كە ئیقاع و فەزای دەقەكەی بەرهەمهێناوە، بەڵام سەركەوتوو نابێت و شكست وەكو زنجیرەیەكی یەكتر تەواوكەر بە دوای یەكدا دێت.
ناونیشانی ئەم بەشەی دەقەكە ناوی چوار ئەفسەرە لە سێدارەدراوەكەیەو جەستەی دەقەكەش ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە ئێستا ژمارەی سێدارەو لە سێدارەدراوەكان گەلێك زیاترە. بە مانایەكی تر ئەم بەشەی دەقەكە بە ناوهێنانی چوار شەهیدی مێژوو دەست پێدەكات و بە باسكردنی چەندین شەهیدی دیارو نادیار كۆتایی دێت. واتە فەزای گشتی ئەم بەشە فەزای مردن و پرسەیە واتە تراژیدیایەكی بەربڵاو بەجۆرێك دەتوانرێت بگوترێت سیمای مێژوویەك نیشان دەدات كە سەرتاپا كارەسات و مەرگەساتەو لەم بەشەدا نەك سیمای رێبواری یاخی دیارنامێنێت بەڵكو هیچ ئاماژەیەكیش بۆ رابوونەوەو تەنەت بۆ مانەوەش ناكرێت. لێرەدا ئاراستەجوڵەی ئیقاع بەرەو دابەزینە كە ئەوەش دەلالەتی مردن یان داهێشتن بۆ ناو گۆڕ هەڵدەگرێت. ئەمەش هاوشێوەیە لەگەڵ ئەو گوتارەی شكستدا كە لە دوو قۆناغی مێژوویی جیاوازدا بەرهەم دێتەوە، كە ئەوانیش قۆناغی دوای شكستی كۆماری كوردستان و قۆناغی شكستی بزووتنەوەی كوردە لە ئەنجامی ئەنفالدا.
عیزەت، قودسی، خەیروڵا، خۆشناو
شاعیر دەڵێت:
جارێكی تر، لەگەڵ نمەی
خوێنی زامی پڕ لە نەڕەی
پڕ لە تۆڵەی
گیانی خۆری حوزەیرانا
حوزەیرانی كوردستانا
باڵای چوار شەهیدی نەمر
لە بیابانی چاومانا
لە ژانی دارستانمانا
لە ناخمانا..
لە مێژووی پڕ گریانمانا
لە مەرگمانا..
لە چەكی پێشمەرگەمانا
جارێكی تر..
گیانی چوار شەهیدی نەمر
وەكو ئاگر
گڕیان بەردایە بەهاری
هیوای خنكاوی سەر زاری؟؟؟؟
هاوڕێكانم..
ئەمساڵمان، ژانی سێدارە
نەك هەر چوارە
بەڵكو فەرهەنگێكی گەورەی
پڕ لە وشەی
خنكاوی دیارو نادیارە؟؟؟؟
ئەگەر سەیری بنیادی زمانی ئەم بەشەی دەقەكە بكەین بریتیە لە تابلۆیەكی بە رەنگی ئاشكراو نائاشكرای خوێن و فرمێسك و خەم و هەنسك و دوكەڵ نەخشێنراو. ئەم تابلۆیە لە رووی زمانەوە رستەی راگەیاندنە، بەڵام تەنیا یەك فرمانی تەواوی تێدایە كە ئەویش فرمانی (بەردا) یە، لە ئاستی نووسراویشدا فرمانی ناتەواویشی وەكو ئەوەی هەن تێدا نیە، ئەگەرچی رستە راگەیاندنیەكانی لە رووی سیمانتیكەوە ئاماژەی بوونی فرمانی ناتەواو دەكەن. نەبوونی فرمان لە پارچە نووسینێكدا كە نزیكەی حەفتا وشەیە، بەڵگەی نەبوونی سادەترین كارو جوڵەیە لەو نووسینەدا. ئەمەش رووناكی دەخاتە سەر ئەو واقیعە كۆمەڵایەتی و سیاسی و كەلتووریەی كە دەقەكە لێی دەدوێت و ئەوە روون دەكاتەوە كە چۆن لەم واقیعەدا رووداوێكی ئەوتۆ رووینەداوە كە جوڵەو گۆڕانكاری درووست كردبێت. هۆی ئەوەش بە ئاشكرا دیارە نەبوونی بكەری رووداو درووستكەرو نەبوونی پرۆژەیە. ئەوەی هەبووە كاردانەوە بووە، وەكو كاردانەوەكانی رێبواری یاخی ناو دەقەكە. ئەم بۆچوونەش هاوشانە لەگەڵ ئەو بۆچوونەدا كە پێیوایە مێژووی كورد مێژوویەكی وەسفیەو كەسێتی كوردیش كەسێتیەكی راوەستاوەو جوڵەی ئەم كەسێتیە بە ئاراستەی بەرزبوونەوە نیە بەڵكو خولانەوەیە بە دەوری هەمان چەقدا یان خوڵانەوەیە لەسەر بازنەیەكی داخراو، واتە هیچ لادانێكی تێدا نیە. لە رووی زانستی مێژووی شیكارییەوە هەموو ئەو پێكهاتانەی كە لەسەر هەمان تەوەر یان بازنەی داخراو دەخولێنەوە یان دەجوڵێن هیچ لادانێكیان نەبڕیووەو هیچ رووداوێكیان درووست نەكردووەو بەو پێیەش مێژوویان درووست نەكردووەو نەهاتوونەتە ناو مێژووەوە، بەڵكو لە دەرەوەی مێژوودان. تاكە شتێك كە لە قۆناغێكەوە بۆ قۆناغێكی تر جیاواز بێت ژمارەی شەهیدەكان و ژمارەی كارەساتەكان و ئاستی مەرگەسات و پرسەیە. هەروەك لێرەدا دەلالەتێكی تریش بەرهەم دێت ئەویش ئەوەیە ئەو زەمینەو مێژووەی كە دەقەكە لێی دەدوێت لەبری ئەوەی بە رووداوی بەرهەمهێنەر بناسرێتەوە بە ژمارەی كارەساتەكان و بە ژمارەی شەهیدەكان و لە سێدارەدراوەكان دەناسرێتەوە. ئەمەش زیاتر لە بری شوناسی بەرهەمهێنان و بنیادنانی شارستانێتی شووناسی مەرگەسات و شكست و پرسە بەم مێژووە دەبەخشێت. مێژووی لەم جۆرەش هیچ بنەمایەكی نیە بۆ ئامادەبوون و خۆسەلماندن بەڵكو خۆی نمایش دەكات بۆ بەزەیی پێداهاتنەوەو سۆزجوڵاندنی ئەوانی تر.
ناونیشانی ئەم بەشە هاوتایە لەگەڵ هەر ناونیشانێكی گشتیدا كە بدرێت بە مێژووی ئێمە، یان هەر ناونیشانێك كە مێژووی شكست و مەرگەسات و خەم و خوێن لەخۆ بگرێت. واتە بۆ ناونیشانی دەقەكە، دەشێ بگوترێت مێژووی مەرگەسات یان خەمنامە كە لە پشتی ئەوەشەوە مێژووی خوێننامە هەیە. خوێننامە بریتیە لە ئۆتۆبایۆگرافیای چوار ئەفسەرە لە سێدارەدراوەكە، لە كاتێكدا دەشێ وەها لێكبدرێتەوە كە هاوشێوەی هەزاران كەسی تر لە واقیعی دەرەوەی دەقەكەدا چوار ئەفسەرە شەهیدەكەش ئەو دڵدارانەن كە تینووی ئازادی و سەربەخۆیی بوون و لەو پێناوەشدا هەنگاوی كردەییان ناوەو سەرئەنجامی ئەوەش ژیانی خۆیانیان كردووەتە قوربانی. هێنانی رەگەزەكانی نێو مێژوو وەكو رەگەزی دەرەوەی دەق بۆ بەرجەستەكردنی تابلۆی رەنگینی شیعرو بەرهەمهێنانی شیعریەت و یارمەتیدانی ئاراستەكردنی پرسیاری دەقەكەو بەرهەمهێنانی جیهانبینی دەقەكەیە. كە لە دەستپێكی ئەم دەقەدا پێشبینی ئەوە دەكرێت كە هێنانی ئەو جۆرە رەگەزەی دەرەوەی دەقەكە بۆ نێو جوگرافیای دەقەكە بە مەبەستی ئامادەكردنی فەزای ژیانەوەو رابوونەوەیە. واتە ئیلهام وەرگرتن لە قوربانیدانی رابردوو، ئیلهام وەرگرتن لە هێماكانی بەرخوردان بۆ پتەوكردنی هێزو ئیرادەی بەرگری لە ئێستادا. بەڵام ئەوەی دەبینرێت شاعیر ئەم هێمایانەی خۆنەویستی و قوربانیدان گڕ بەردەدەنە هیوای خنكاوی ئێمە. بەڵام ئایا ئەو گڕە هیواكانمان دەژێنێتەوە، یان بەتەواوەتی دەیان سووتێنێت و لەناویان دەبات؟ دیارە هەر لەم كۆپلەیەدا و لە ئاستی زمانی یەكەمی دەقەكەدا و بە ئاشكرا وەڵامی ئەم پرسیارە دەدرێتەوە كە ئێستا واتە لە كاتی بەرهەمهێنانی دەقەكەدا لە بری لە سێدارەدانی چوار كەس كە مەبەست چوار ئەفسەرەكەیە، كوشتن و بڕین و لە سێدارەدان و شەهیدكردن بووەتە فەرهەنگێكی گەورە یان باشتر بڵێن بووەتە كاری رۆژانەو هەمیشەیی و وەكو كەلتووری لێهاتووە كە ئەوێكی تر كە لە ئاستی زمانی دەقەكەدا ئامادەبوونی نیە بە ئاسانی كار لەسەر ئێمە دەكات و مەرگ و لە سێدارەدانی بۆ ئێمە كردووەتە كەلتوور، كەلتوور بە مانای شتێكی باو و هەمیشەیی. كەواتە وەرگرتنی ئەم هێمایانە لە دەرەوەی دەقەكە بۆ رووناكی خستنە سەر واقیعێكە كە لەوساوە بۆ ئێستا نەك گۆڕانكاری بە ئاراستەی ئەرێنی بەسەردا نەهاتووە، بەڵكو زیاتر بە ئاراستەی نەرێنی جوڵاوە. ئەم تابلۆیە كە بە خوێننامەی شەهیدەكان سووركراوە، بریتیە لە ئۆتۆبایۆگرافیای كەسێتی شیعرەكە كە دەشێ ئەویش نوێنەرایەتی ئێمە بكات. هەروەك ئەم تابلۆیە زیاتر بەرجەستەی باری شكست و روخان و وێرانكردن دەكات كە ئەمانەش لە ئاستێكی تردا خەم و گریان و تراژیدیای ژیانی منی ئامادەی نێو جوگرافیای دەقەكە بەرجەستە دەكەن كە ئەویش دەشێ ئۆتۆبایۆگرافیای ئێمە بێت وەكو نەتەوە. فەزای گشتی ئەم تابلۆیەش لە شیعرەكەدا فەزای مەرگەسات و پرسەیەو ئیقاعی شیعرەكە ئیقاعێكی كپەو ئاراستەی ئیقاعیش بەرەو دابەزینە كە هەموو ئەمانەش بەرجەستەی ئەو تراژیدیایە دەكەن كە خاسێتی باوی دەقەكەیەو رووی ئاشكرای واقیعی دەرەوەی دەقەكەشە.
-4-
ناونیشانی دووەمی بەشی دواتری دەقەكە یان ئەم زنجیرە دەقەی كە تەواوكەری یەكترن ( وەرزەكان )ە. ئەم ناونیشانە واتە وەرزەكان ئاماژە بۆ كات دەكات. مانای وایە مەبەست لێی چوار وەرزی ساڵەو دواتر دەقەكەش ئەمە روونتر دەكاتەوە. بەڵام لە ئاستێكی تردا وەرزەكان دەلالەتی هەموو كات یان بەردەوامی هەڵدەگرێت. كەواتە ئایا پەیوەست بەو كاتەی كە دەقەكە لێی دەدوێت كات چ ماناو دەلالەتێكی هەیە؟ دەقەكە لە رێگای هێنانە ناوەوەی چوار ئەفسەرەكەوە لە لایەك باسی مێژووی پێش بەرهەمهێنانی دەقەكە دەكات و دەشێ لە رێگای ئەو هێمایانەوە لەبارەی مێژووی كارەسات ئامێزی دوور و درێژی ئێمەوە بدوێت. لە ئاستی دووەمدا كات بریتیە لە كاتی بەرهەمهێنانی دەقەكە كە لەویشدا كارەسات و جۆرێك مەرگەسات نیشان دەدرێت. بۆیە لێرەوە دەشێ وەرزەكان تەنیا درێژەی كاتی ساڵێك نەگەیەنێت، بەڵكو هەموو مێژژووی ئەم كەسێتیە بگەیەنێت كە بەردەوام لەبەردەم شكست و وێرانبووندا بووەو تاكو ئێستاش نەگەیشتووەتە ئەوەی كە دابڕان لەو مێژووە خوێناویە بكات. وەرزەكان خولانەوەی كاتە لەسەر بازنەیەكی داخراو، مێژوویەك كە هیچ گواستنەوە یان دابڕانێكی لەگەڵ رابردوو یان پێش خۆیدا تێدا نیە. ئەمی كەسێتی قسەكەر و ئامادەی سەر جوگرافیای دەقەكە كۆمەڵێك خەون و خەیاڵی ئایندەیی هەیە، بەڵام ئەو خەونانە هیچیان نابن بە واقیع. لەم بەشەدا شاعیر دەڵێت:
چوار وەرزەی ساڵ
لە دامێنی ئاسمانی وڵاتی منا
لە چوارچێوەی بێ كۆتایی
تەمەنی ئاواتی منا
بۆتە ئاوێنەی ئاوەژووی
مێژوویەكی هێجگار جەنجاڵ.
لێرەدا شاعیر باسی رووداوەكانی شوێنێك دەكات كە وڵاتی كەسێتی ئامادەی سەر جوگرافیای دەقەكەیە. واتە شووناسی شوێن ئاشكرایەو كات تیایدا هەر چوار وەرزی ساڵە، واتە كات هەموو كاتێكە. بەڵام شاعیر ئەم كاتە گشتیە دەگرێت بەباڵای تەمەنی ئاواتەكانی و لە بارێكی وەهاشدا وەرزەكان كە مەبەست هەموو كاتێكە دەبێتە ئاوێنەیەكی ئاوەژوو، هەموو شتێك بە هەڵەوگێڕاوی نیشان دەدرێت. لەوەشدا لە ئاستی نەگوتراودا ئەو دەلالەتە بەرهەم دێت كە لەم شوێنەدا و لە هەموو كاتێكدا، واتە لە رابردووەوە تاوەكو ئێستای بەرهەمهێنانی دەقەكە، هیچ كام لە ئاواتەكانی ئەم بەدینەدێهێنراون. هەروەها لە ئێستاشدا لەسەر بنەمای ئەو فەزایەی باڵی كێشاوە بەسەر جوگرافیای دەقەكەدا ئەگەری ئەوە نیە بگەنە ئاستێك لەسەر پێی خۆیانرابوەستن و بەجۆرێك بتوانن بەرگری لە مانەوەی خۆیان بكەن. ئەم كەسێتیـە ئاواتی گەورەی هەیە، بەڵام كات مێژوویەكی جەنجاڵ بە ئاوەژوویی وێنا دەكات. مەبەست لە مێژووی جەنجاڵ چیە؟ رەنگە پرسیارێكی گشتی بێت، بەڵام ئەو مێژووەی كە لە دەرەوەی دەقەكە بە جۆرێك بوونی هەیە، نە مێژووی ئامادەبوونە نە مێژووی بەرهەمهێنانی شارستانێتی و ئەو توخم و رەگەزانەیە كە دەبنە بنەما بۆ خۆسەلماندن و بەدەستهێنانی شووناس، بەڵكو مێژووی خەم و گریان و كارەسات و پرسەیە، واتە یادەوەری خوێنە یان وەكو لە دەقەكەدا هاتووە خوێننامەیە. ئەمەش وێنە ئاوەژووەكەیە چونكە لە رووی راستیەوە دەبێ مێژوو لە رێگای ئامادەبوون و درووستكردنی رووداو و بەشداریكردنی بەرهەمهێنانی شارستانێتەوە بوونی خۆی بسەلمێنێت، بەڵام لێرەدا مێژوویەك هەیە بە ناوی مێژووی كارەسات و خوێن و پرسە، واتە شتێك كە پێچەوانەی مێژووی ئامادەبوونەو زیاتر یادەوەری تراژیدیاییە.
سەرباری ئەم پێشەكیە لە ژێر ناونیشانی دووەمی" وەرزەكان"دا، دەقەكە بە ناوی وەرزەكانەوە دابەش دەكات كە ئەوەش هێڵێكی داخراوی كات نیشان دەدات و كاتەكە لە رووی درێژیەوە جێگیرەو هەمیشە چوار وەرزەكە پێكەوە ساڵ پێكدەهێنن، بەڵام هەر وەرزەو خاسێت و سرووشتی تایبەتی خۆیی هەیەو ئەوەش شوناسی وەرزەكان دیاری دەكات، بەڵام لە رووی بەدەستهێنانی شووناسی كاتەوە تاوەكو ئێستا وەرزەكان لە جوگرافیای دەقەكەو لەو زەمینەشدا كە دەقەكەی تێدا بەرهەمهاتووە كاتی بێ شووناسن چونكە كات تەنیا ئەو كاتە شووناسی كاتی هەیە كە رووداوی تێدا تۆماركرابێت. مەبەست لە رووداویش گۆڕانكاری یان گواستنەوەیە بۆ قۆناغێكی تری ژیان. بەڵام وەكو ئاشكرایە لێرە رووداو بوونی نیە و تەنانەت لاوازی رەگەزی فرمان لە رووبەری دەقەكەدا ئەو راستیە بەرجەستە دەكات كە دەقەكە زیاتر دەقێكی وەسفیە نەك دەقێكی كرداری. ئەمەش خاسێتی كۆی كەلتوورو تەنانەت عەقڵی باو و باڵادەستی نێو كۆمەڵگە راوەستاوەكان یان كۆمەڵگەكانی دەرەوەی جوڵەی ئاشكرای بەرەو گۆڕانكاری و گواستنەوەن كە كۆمەڵگەی كوردیش لە پێشەنگی ئەو كۆمەڵگە پەراوێزیانەدایە. نەبوونی فرمان یان لاوازی و كەمی فرمان لە هەر دەقێكی داهێنەرانەدا دەلالەتی نەبوونی جوڵەو رووداو یان كار هەڵدەگرێت، كە ئەوەش مانای نەبوونی بكەرە. لێرەوە لە جوگرافیای دەقەكەدا لە بری بكەری رووداو درووستكەر كەسێتی وەسفكراو یان وەسفكەر هەیە كە بەهەردوو بارەكەدا جیهانێكی وەستاو درووست دەبێت. لێرەوە گواستنەوەو هێنانی رەگەزی دەرەوەی دەقەكە جارێكی تر لە لە رووبەری دەقەكەدا كاردەكات ئەویش هێنانی واقیعی كۆمەڵایەتی و سیاسی و مێژوویی دەرەوەی دەقەكەیە بۆ ناو دەقەكە كە لە رووی بەرهەمهێنمانی رووداوەوە واقیعێكی قەیراناویەو بكەرو بەو پێیەش رووداو تیایدا ئامادەبوونیان نیە. هەر لێرەوە ئاشكرا دەبێت كە واقیعی دەرەوەی دەقەكە یان ئەو واقیعەی كە دەقەكە پێوەی پەیوەستە واقیعێكی وەسفی وەستاوەو جێگای جوڵەو گۆڕانكاری و گواستنەوە نیە بە تایبەتی جوڵەو گۆڕانكارییەك كە لە هەناوی خۆیەوە سەرهەڵبدات و نەك هەر رووكەش بەڵكو ئەو واقیعە لە ناوەوەڕا بە ئاراستەی بەرەو دەرەوە هەمووی وەكو یەكەیەكی یەكگرتوو بگۆڕێت .
دوای پێشكەشكردنی وەرزەكان پێكەوە، دەقەكە لە ژێر ناونیشانی دووەمیدا وەسفی وەرزەكان دەكات یان لەبارەیانەوە دەدوێت، لە كاتێكدا دەشیا وەرزەكان لە رووی ئەو رووداوانەی تیایاندا روودەدەن خۆیان نمایش بكردایەو خۆیان بناساندایە. قسەكەر سەرەتا بە وەسفی بەهار دەست پێدەكات: بەهارمان دێ و لە جیاتی نێرگزی دیاری
چۆڕاوگەی خوێن،
بەری دەرگای نەورۆز ئەگرێ.
لە یادی ناشتنی تەرمی دوێنێی پڕ لە نادیاری
لیستێكی تری قوربانی
لەبەردەم دەركی سەرادا هەڵئەواسرێ.
هەروەك بە دوای وەسفی بەهاردا بە ریز دێتە سەر وەسفی هاوین و دەڵێت:
هاوین دادێ و
خۆری چلە ئارەقەی گڕی لێ ئەتكێ.
لێوی كانیاوەكان چین چین
بە دیواری خۆی هەڵئەستێ.
لە جیاتی سروەی پڕ بزەی
سەرچاوەی زەڵم و بادینان و شەقڵاوە،
گازو بۆمبا و فڕۆكەیە،
رەشماڵی مەرگی هەڵداوە..
پاشان دێتە سەر وەسف و قسەكردن لەبارەی پایزەوەو دەڵێت:
وا سەردەمی بەرەوچوونی سرووشتی وەرزی گەڵارێزانە
پەڵە چەواشەی ساڵێكی كەس نەزانە..
با هەڵوەرێخونچەی چاوی كووچەكانی ئومێدی شار
تازە، خۆزگەی عیشقی ئیمڕۆ
ناچێتەوە بەر هەوارگەی پارو پێرار.
دوا وەرزی ساڵ زستانەو ئەویش باس و وەسفی خۆیی هەیە لە دەقەكەداو لەم بارەوە شاعیر دەڵێت:
دیسان نۆرەی گەردەلوولی چەك لە شانی
خۆشەویستی هەڵچووی بەرەو ئەشكەوتە.
زستانە، شەوچەرەی هیوای
پێشمەرگەی ئەم كوردستانە لەتوپەتە،
بێدارییەو تێڕامانە لە یەكتری و نەنووستنە
بۆ وەرزی نوێ: رێگای بیرو چەكگرتنە.( 1989).
وەرزەكان وەكو كات بە دوای یەكدا دێن بەڵام ئەگەر رووداویان تێدا تۆمار نەكرێت ئەوە لە رووی كاتەوە هیچ بایەخێكیان نابێت. هەروەك هاتن و تێپەڕینی وەرزەكان وەكو كات لەسەر زەمینەیەك یان شوێنێك دیاری دەكرێت و مانای هەیە، ئەو زەمینەش بە گوێرەی دەقەكە یان ئەو شوێنەیە كە دەقەكەی تێدا بەرهەم دێت، یان دەقەكە لێی دەدوێت و پەیوەندی راستەوخۆی بە دەقەكەوە هەیە. ئاشكرایە ئەو شوێنەی ئەم دەقە پێوەی پەیوەستەو لێی دەدوێت كوردستانە. بەڵام دیسان بایەخی شوێنیش تەنیا كاتێك گرنگەو پێناسەی هەیە كە رووداوی تێدا رووبدات. لێرەدا بەئاشكرا دیارە كە شوێن و كات لە روانگەی رووداوەوە باس ناكرێن كە مەبەستمان لە رووداویش ئەوەیە كە ببێتە هۆی گۆڕانكاری و گواستنەوە. بەڵكو كات و شوێن لەم دەقەدا لەو روانگەیەوە دەناسێنرێن كە پێكەوە تیایاندا مەرگ، كارەسات، وێرانكاری باس دەكرێن، ئەویش لە شێوەی گێڕانەوە یان وەسفكردندا. كە لە پشتی ئەم وەسفكردنە تراژیدیایەوە كەسێتیەكی بەسەرخۆدا شكاوە هەیەو ئەو بارە تفت و تاڵە دەلاوێنێتەوە. لە راستیدا دەشێ ئامانجی پشتی ئەو لاواندنەوەیەش تەنیا بزواندن و وروژاندنی سۆزو بەدەستهێنانی لایەنگیری ئەوانی دەرەوەی زەمینەو مێژووی ئەم تراژیدیایە بێت. لەكاتێكدا رووداو بكەرێكی كارا لە پشتیەوە راوەستاوەو خۆی شتەكان دەگۆڕێت، بەڵام ئەمە لەسەر جوگرافیای دەقەكە نادیارەو هەر بەوپێیەش بكەرێكی لەو جۆرە لە دەرەوەی دەقەكەشدا ئامادەبوونی نیە.
وەرزی یەكەم كە بەهارە، چاوەڕوانی ئەوەی لێدەكرێت كە بە گوڵ و جوانی جۆراوجۆرەوە بێت و رازاوەیی خۆی نمایش بكات، بەڵام لەبری ئەوە هەواڵی مەرگ و لە سێدارەدانی لیستێكی تر لە قوربانیەكان لەبەر دەركی سەرادا رادەگەیەنێت. لێرەدا شووناسی بەهار كە جوانی و ئاهەنگ گێڕانە دەگۆڕێت بۆ فرمێسك و ماتەمی و پرسە گێڕان و زەمینەی ئەو پرسە گێڕانەش دیاری دەكرێت كە بەردەركی سەرای سلێمانیە، كە بەردەركی سەرای سلێمانی لە خۆیدا هەڵگری هێمای راپەڕین و بەرگریە بەڵام ئێستا دەبێتە جێگای هەڵواسین.
هاوین كە وەرزی كشتوكاڵ و بەرهەمهێنان و كارو فرمانە لەم جوگرافیایەدا و كانی و چەم و روبارەكان كە سەرچاوەی بەرهەمهێنان و درێژەپێدەری ژیانی ئاسایین، لە لایەكی ترەوە جوانی و رەنگینی لەم وەرزە گەرم و وشكەدا دەبەخشنەوە، ئێستا لەبری هاژەو كەفچڕینی چەم و چالاكی و كارو جوڵە ئەم زەمینەیە شوێنی هێرشی فڕۆكەو بۆمباران و رشتنی گازی كیمیاویە. واتە ئەم وەرزەش لەبری بەرهەمهێنان گۆڕاوە بۆ مەرگ و وێرانكاری و لە ناوبردن. پایز كە وەرزی گەڵارێزانە، خۆی هێمای هێوری وماتەمە، ئەوەی ئاماژەیەك بە زیندوبوونەوەو دەستپێكردنەوەی ژیان دەدات لەم وەرزەدا بارانی پەڵەیە، ئێستا ئەویش چارەنووسی دیار نیە. لێرەوە نەك ئومێدی هەنگاونان بەرەو ئاسۆیەكی نوێ نابینرێت، بەڵكو پێشبینی بۆ تراژیدیای گەورەتر دەكرێت و باس لە بارێكی خراپتر لە ساڵانی پێشووتر دەكرێت.
وەرزی زستان كە بە گوێرەی ئەو زەمینەی دەقەكەی پێوەبەندە، هێمای ناكارایی و ساردوسڕی و جۆرێكە لە خۆ حەشاردان بە مەبەستی خۆپاراستن، ئەویش لە جوگرافیای دەقەكەدا زیاتر فەزای گشتی دەقەكە دەچەسپێنێت و لە ئیقاعێكی كپدا باسی پاشەكشەی ئەوانە دەكات كە دەشێ هیوای گۆڕانكارییان لەسەر بنیاد بنرێت. ئەوان بەخۆیان و چەكەكانیانەوە دەكشێنەوە بۆ ئەشكەوت، ئەشكەوتیش دەلالەتی خۆحەشاردان و چوونە باری سڕبوون هەڵدەگرێت. لەپاڵ ئەوەشدا زمانی یەكەمی دەقەكە بێ هیوابوونی ئەم كەسێتیە یان ئەم هێزە لە ئەنجامدانی كار یان درووستكردنی رووداو نیشان دەدات. ئەمەش هاوشانە لەگەڵ ئەو فەزا كارەساتبارو پرسەییەی كە باڵی بەسەر جیهانی دەقەكەدا كێشاوەو لە راستیدا پێشبینی مەرگەساتی زیاترو ترسناكترو فراوانتری لێدەكرێت. هەرچەندە لە كۆتایی وەسفی وەرزی زستاندا تروسكەی هیوایەك بۆ رابوونەوە نیشان دەدرێت بەڵام پێدەچێت ئەوە تەنیا وەكو جۆرێك لە هەوڵدان بێت بۆ رێگرتن لە هەرەسی زیاتر یان تەواوەتی.

© 2017 Hawler