حوزەیران 17, 2019

وێـنـەی ژن لـە شیعرەکـــانـی کــەژاڵ ئیبـــراهیـــم خـدردا

8.ژن وەک خەمبار:
شعری (ئەو ژنە لەچی دەچێ ) شیعرێکی دورو درێژترە و تایبەتیکردووە بە ژن و تێیدا چەند خاسیەتێکی ژنی خستۆتە ڕوو، بە مانایەکی تر ژن لەگەڵ ئەوەی خاوەنی جوانی و ئارامی و پاکییە، بەڵام جیهانێکیان بۆ خوڵقاندووە، بۆیە بەردەوام خەمگینەو جیهان ناخی، جیهانێکی خەماوییە وەک دەڵێت:
ئەو ژنە لە بووکەشوشەیەک دەچێ   
لەبوکێکی کراس سپی
شیرزە وەک سێبەر
 باریکە وەکو رێواس
رەشتاڵە وەک میخەک
 غەمگین وەک وەرزی
 بارانی کۆچکردوو .....بەرگی دووەم ل ٢٣٩
هەروەها دەڵێ :
ئەو ژنە لەتەمێک دەچێ
تەمی بەفری ئێوارانی زستان
 لەسەکۆیەکی بێدەنگ
لەشمشاڵی پەنجەی مۆسیقارێک .....بەرگی دوەم ل٢٣٩
یاخود دەڵێت :
ئەو ژنە لەشەقام دەچێ
 لەشەقامێکی گەرمی هاوین
لەدارستانێکی وشکی بێ ئاو
کەباڵندە ناتوانێ هیلانەی تێدا بکا....بەرگی دوەم ل٢٤٠


ئەگەر چی ئەم دەقە لە (٨) دیمەنی جیاواز پێکهاتووە، بەڵام هۆی دیمەنەکانی بریتین لە ناساندنی تەواوی وێنەو دیمەنە خەماوییەکانی ژن کە بەهۆکارێکی جیاواز بەردەوام داوایلێدەکەن، ببنە هۆکارێکی سەرەکی تێکدانی ژیان و خۆشییەکانی وەک دەڵێت:
ئە ژنە خۆی
 شعرێکی ڕەنگاو ڕەنگە
وشەکانی کێڵگەیەکە
 نەغمەی ژانێکی ناوەخت
بەسەر لێوتەوە دەربارەی
 لەپڕیکدا خۆی وندەکا و
وێنەکانی لەباوەش دەگرێ
 هەموو ڕۆژێ هەموو ساتێ
ئەمرێ و زیندوو دەبێتەوە....بەرگی دوەم ل٢٤٢
یاخود دەڵێ:
ئەو ژنە
 ڕەنگ و ڕووی دەم و چاوی
 هەوری هەژارێکی تێدایەو
زەردەخەنەیەکی ژاکاو میوانیەتی
 جوتێ باڵندەی فرمێسک و
پۆلێ هەناسەی زەرد
 دەبێتە هاودەنگ و هاودەمی ... بەرگی دوەم ل٢٤٣

9.ژن وەک خەباتگێڕ:
باسکردنە لەو ژنانەی کەلەپێناو نەتەوەو نیشتیماندا، ئامادەی هەموو شتێکن و هەر لەسەرتاشەوە بڕیاریانداوە، کە دەبێت بژین بۆ نیشتیمان و لەگەڵ هەموو تاوان و زوڵمەکاندا، ئەوەندەی تر سورترو هەڵوێستیان بەهێزتر بێت، وەک دەڵێت:
ئەو ژن بوو،
 پێش ئەنفال لەناوگیرفانی خۆیدا
بەردێکی گوندەکەی هەڵگرت
لەسەری نووسی، ئەی بەرد تۆ جەستەت چەند ڕەقەو
منیش دڵم
 عەرعەریش ناتوانێ نیشتیمانم بیرباتەوە.....بەرگی دووەم ل ٢٤٩

10.موعاناتی ژن :
مەبەست لە خستنەڕوو، یان ناساندنی ئەو زوڵم و ئازارانەیە کەبەسەر ژندا هاتووە، وەک دەڵێت:
کەنیشکێکی ڕەشپۆش هەبوو
پەڕی سیگارێکی لەدایکی دزی
 بەپەنجە خوێناویەکانی نوسی
سەرکردەکان دەتوانن نیشتیمان
 داگیربکەن
بەڵام ئەی چی لەدڵی ئێمە دەکەن ... بەرگی دووەم ل٢٥٠
یاخود دەڵێ:
مێیەکی ئازاد بەجەرگ
 لەناوزیندانی دڵڕەقی
دەپاڕایەوە فێری یەک و دووی کەن
کەفێربوو
 بەحونچە دەینووسی
 لەیەکەم و دوا ڕستەی خۆمدا
ڕۆژێک دێت، خوا ئاوڕێک لەئێمەش
 بداتەوە.....بەرگی دووەم ل٢٥٠

11.ژن وەک ڕەخنە :
مەبەست لەو ژنانەیە کەدەتوانن بەرامبەر مافخواردن و زوڵمگێکردنیان، ڕەخنەو گلەیی خۆیان بەبێ ترس لە کات و شوێن و چۆنیەتییەکان دەخەڕوو، وەک دەڵێت:
شێرە کیژێک
 بەدەم زریکەو دوعاوە
کەهێشتاش بۆنی کفری لێدەهات
 لەناو هەوایەکی تەڵخی بیاباندا
بەپەنجەی شایەتمان دەینوسی
 خودایە ئیماندارەکان دەبینی ....ل ٢٥١
واتە دەیەوێت بڵێت خوایە کۆمەڵیک بە ناوی ئاینەوە، ئێمەی بێتاوان قەتڵوعام دەکەن و ئاماژەکردنیش بۆ پەنجەی شایەتومان و نوسین لەو کاتەدا، واتە شایەتی زوڵم و نادادی مرۆڤ و رێگەکان.
12. ژن وەک هێمای بەهێزی و خاوەن هەڵوێست:
مەبەست لەوەیە کە کۆمەڵگە کۆمەڵێک شتی بۆ ژن دروستدەکات تالێیان بترسێ، واتە بەکۆمەڵێک شتی زۆر لاوەکی دەیترسێنن تادەستەمۆی بکەن، ئەگەر نا ژن زۆر لەوە بەهێزترە، کە ئەوشتانە کاریگەری لەسەر دروست بکەن، وەک دەڵێت:
مێرد مناڵێکی کچە رەشپۆش
 تا لەماڵ بوو لەخەتەنەش دەترسا
کەچی لەناو زیندانی تۆقیندا
 دەستیان دەبڕی و ئەو پێدەکەنی ....ل٢٥١

13.ژن وەک قوربانیدەر :
مەبەست لەخستنە ڕووی ئەو دیمەنانەیە، کە ژنان لەپێناو دۆزێکی ڕەوادا قوربانیان بۆ داوە و بەشداربوون لە تۆمارکردنی مێژوویەک، کە نەتەوەیەک شانازی پێوەدەکەن، وەک دەڵێت :
ئەو ژنێکی گەرمیانی بوو
 ئازار لە پشکۆوە کردیە خۆڵەمێش
لەگزنگەوە کردیە زەردەپەڕ
 سترانێکی نەبیستراو بوو
لەناو گەردی بیابانێکی توڕەدا
 سەمایەک بوو
لەسەر دوو قاچی شەکەت وەستابوو
 کەچی هێشتاش دەیوت
من شۆڕە ژنم .... بەرگی دوەم ل٢٥٢
یاخود دەڵێت :
ئەو کەنیشکەی من بینیم
 شانۆیەکی بێکۆتایی و
وەرزی یەکەمی ڕۆمانێکی درێژ بوو
کە پاڵەوانەکەشی مرد
 کەچی ئێستاش لەناو دڵی ئێمەو
لەسەر خاکی بیابانی بێ ویژدان
زیندووماوە... بەرگی دوەم ل٢٠٣

13.ژن وەک ناسنامەو هێزی ژیان :
مەبەست لەناساندنی ئەو هێزی بەڕەنگارییەی ژنە، کە لە ناخی ژندا هەیەو لەبنچینەدا خۆی ڕووی نایەت بیخاتەڕوو، لەپێناو بەرامبەردا، بەڵام ئەگەر پێویست بکات، ئەوا خاوەن هێزو ئیرادەیەکی بەهێزە، وەک دەڵێت:
ئەو کچۆڵەیەی لەگوندەکەی شەرم خواردی
لەزینداندا بووبە شێر
 بووبە ژنێک
پیاوەکانیش لێی دەترسان
 چونکە شۆڕەژنی گەرمیان بوو... بەرگی دوەم ل ٢٥٤

ئەنجام:
لەئەنجامی ئەم لێکۆڵینەوەیە دەگەینە ئەوەی:
١-ژن جیهانێکی ئاڵۆزەو لەم جیهانەشدا چەندین شتی ئاڵۆزو جوان هەن وێنەی ژن دەنەخشن.
٢-ژن خاوەن وتەو دەستەواژەی ژنانەی خۆیەتی.
3.ئەو وێنانەی شاعیر خستونیەتەروو، هەمویان هەڵقوڵاوی واقیعی کۆمەڵگەن.
4.ژن بەش و پێکهاتەیەکی گرنگ و سەرەکی رووداو و هەنگاونانەکانە.
5.وێنەی ژن بریتییە لە وێنەی زیندویەتی کۆمەڵگە و رۆڵێ ژن لە ژیاندا.

پەراوێزەکان:
• محمد بنیس، الشعر العربی الحدیث ، دار توبقال ، الدار البیضاء ، ط ٣، 2001،  ص٩٨
• احسان عباس ، فن الشعری ، دار الثقافة ، بیروت،ط3 ، ١٩٩٥ ، ص ٢٣٠
• جابر عصفور ، الصورة الفنیة فی التراث النقدی و البلاغی ، دار المعارف ، مصر ، ١٩٨٠،   ص١٦٤
• نادر احمد عبدالخالق ، الصورة والقصە البحث فی الارکان و العلاقات ، دار العلم ، ط١ ، ٢٠٠٨ ،ص ٧٩
• خطاب نقد الشعر، عزدین مناصرە،    ص٩٨
• لویس س دی ، صورة شعریة ، ت: احمد نصیف الجنابی ، مٶسسة الخلیج ، کویت، ١٩٨٢،ص٢١
• نصرت عبدالرحمن، من النقد الحدیث ، مکتب الاقصی، ١٩٧٩ ، ص ١٩٧
• جاحظ، الحیوان ص١٣٢.
• جرجانی ، دلائل الاحجاز ، ص٥٠٧
• رابج بوحوش ، السابیات و تطبیقاتها علی خطاب الشعری ، دار علوم ، ٢٠٠٦ ،ص١٥٢
• ابراهیم رومانی ، الخموض فی الشعر العربی الحدیث ، دار هومە، الجزائر ، ٢٠٠٣  ، ص٣١٣
• فاطمة صغیر، سالیب البیان فی الشعر السنوی القدیم،٢٠١٢ ، رسالة دکتورا ، جامعە ابی بکر تلمیسان، الجزائر، ص235
• وجدان الضایع، الاستمارات فی الشعر العربی ، الحدیث ، مٶسسة العربیة ، بیروت،١٩٥٢    ص٢٩
• د. لوقمان رەئوف، دەقی شیعری کوردی لەروقنگەی سیمیۆلۆژییەوە، 2014، ل 271
• ( لوقمان رەئوف، بنەماكانی مۆدێرنە لە شیعرەكانی شێركۆ بێكەسدا، دەزگای سەردەم،2009،ل97
سەرچاوەکان:
کوردییەکان:
1.د. لوقمان رەئوف، دەقی شیعری کوردی لەروقنگەی سیمیۆلۆژییەوە، 2014
2.لوقمان رەئوف، بنەماكانی مۆدێرنە لە شیعرەكانی شێركۆ بێكەسدا، دەزگای سەردەم،2009

عەرەبییەکان:
• ابراهیم رومانی ، الخموض فی الشعر العربی الحدیث ، دار هومە، الجزائر ، ٢٠٠٣
• احسان عباس ، فن الشعری ، دار الثقافة ، بیروت،ط3 ، ١٩٩٥
• جابر عصفور ، الصورة الفنیة فی التراث النقدی و البلاغی ، دار المعارف ، مصر ، ١٩٨٠
• جاحظ، تحقیق: عبد السلام هارون، الحیوان،  الناشر: مصطفى البابي الحلبي،1965
• جرجانی ، دلائل الاحجاز ، مكتبة الخانجي - مطبعة المدني،2008
• رابج بوحوش ، السابیات و تطبیقاتها علی خطاب الشعری ، دار علوم ، ٢٠٠٦
• فاطمة صغیر، سالیب البیان فی الشعر السنوی القدیم،٢٠١٢ ، رسالة دکتورا ، جامعە ابی بکر تلمیسان، الجزائر
• لویس س دی ، صورة شعریة ، ت: احمد نصیف الجنابی ، مٶسسة الخلیج ، کویت، ١٩٨٢
• محمد بنیس، الشعر العربی الحدیث ، دار توبقال ، الدار البیضاء ، ط ٣، 2001
• نادر احمد عبدالخالق ، الصورة والقصە البحث فی الارکان و العلاقات ، دار العلم ، ط١ ، ٢٠٠٨
• نصرت عبدالرحمن، من النقد الحدیث ، مکتب الاقصی، ١٩٧٩
• وجدان الضایع، الاستمارات فی الشعر العربی ، الحدیث ، مٶسسة العربیة ، بیروت،١٩٥٢

 

بەشی دووهەم-کۆتایی

© 2017 Hawler