حوزەیران 17, 2019

كۆمه‌ڵناسی و پراگماتیزم

پراگماتیزم ناوێكه‌ به‌ باڵای بزوتنه‌وه‌ی فه‌لسه‌فیی كلاسیك له‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكادا دوراوه‌. ئه‌م بزوتنه‌وه‌یه‌ له‌ دواین ده‌یه‌ی چاخی نۆزده‌ ده‌ركه‌وت، پاش قۆناغی ناسراو به‌ قۆناغی پێشكه‌وتن (1896-1914) پراگماتیزم توانی ته‌واوی ژیانی فیكری و كولتووریی ئه‌م وڵاته‌ بته‌نێ. پراگماتیزم له‌ ده‌یه‌ی 1930 به‌تایبه‌ت پاش 1945 تا ڕاده‌یه‌كی زۆر شوێنی خۆی به‌ ڕه‌وته‌ فیكرییه‌كانی تر له‌ فه‌لسه‌فه‌، زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و گوتاری سیاسیی گشتیی ئه‌م وڵاته‌ به‌خشی. پراگماتیزمی ئه‌مریكیی له‌ ئه‌وروپاش بایه‌خێكی زۆر پێدرا، به‌تایبه‌ت له‌ ساڵانی 1910، به‌ڵام ڕوونكردنه‌وه‌ و شیكردنه‌وه‌ و ناساندنی ڕه‌خنه‌یی له‌باره‌ی پراگماتیزم ڕووبه‌رووی چه‌شنێ خێچ ڕوانین ببۆوه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ تایبه‌تمه‌ندییه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی ئه‌مریكا وێك نه‌ده‌هاته‌وه‌.

مانای ڕۆژانه‌ی تێرمی «پراگماتیك» به‌ دڵنیاییه‌وه‌ له‌ ده‌ركه‌وتنی ئه‌م خێچ ڕوانینانه‌دا ڕۆڵ و پشكی به‌رچاوی هه‌بووه‌، چونكه‌ به‌ده‌ره‌ له‌ جۆرێك تێكه‌ڵ و پێكه‌ڵكردنی كاره‌كان كه‌ تیایدا بایه‌خ به‌ پێویستییه‌ خێرا و به‌په‌له‌كان ده‌ده‌ن، خۆی له‌ پره‌نسیپه‌ تیۆری و ئیتیكییه‌كان به‌دوور ده‌گرێت و كه‌م و كێماسییه‌كانی ڕه‌وش و دۆخه‌كه‌ ته‌نیا به‌ به‌شێك له ژمێركاری و به‌رژه‌وه‌ندخوازییه‌كانی خۆی لێی ده‌ڕوانێ.
تێرمی پراگماتیزمیش له‌ هه‌مان ئه‌و سه‌رچاوه‌ یۆنانییه‌وه‌ سه‌ری ده‌رپۆقاندووه‌ كه‌ تێرمه‌كانی پراكسیس و پراكتیكال لێی وه‌رگیراون. دامه‌زرێنه‌ری پراگماتیزم چارلس سه‌ندره‌س پێرس (1839-1914) ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ی بۆ تێڕامانه‌كانی له‌باره‌ی سوودوه‌رگرتن له‌ كانت له‌ تێرمی پراگماتیك و‌ پراكتیكاڵ به‌كارده‌هێنا. ده‌رسگوتار و نووسینه‌كانی ساڵانی 1878ی پێرس هه‌نوكه‌ بۆته‌ سه‌رچاوه‌ و به‌ڵگه‌ی سه‌ره‌كیی پراگماتیزم. ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ سه‌ره‌تا ته‌نیا له‌ ناوه‌نده‌ بچووكه‌كانی ڕۆشنبیران له‌ كامبریدج و ماساچۆست ناسرابوون، تا نزیكه‌ی بیست ساڵ دواتریش، كه‌ ویلیام جیمز (1842-1910) كۆمه‌ڵه‌ وتارێكی له‌باره‌ی پراگماتیزم پێشكه‌شكرد، نه‌بووه‌ جێی سه‌ره‌نجی خه‌ڵكانێكی زۆر. پێرس خۆی به‌ پراگماتیزمی جیمز جیا كرده‌وه‌ و فه‌لسه‌فه‌كه‌ی خۆی به‌ « پراگماتیزیزم» (Pragmaticism) له‌ قه‌ڵه‌م دا.
بازنه‌ی ناوه‌وه‌ی پراگماتیزم، بێجگه‌ له‌ پێرس و جیمیز، جۆن دیویی(1859-1952) و جۆرج هێربه‌رت میدیش(1863-1931) ده‌گرێته‌وه‌. جیاوازییه‌كانی نێوان هه‌موو ئه‌م بیریارانه‌، لانیكه‌م بۆ خودی پراگماتیسته‌كان، هێنده‌ ڕوون و ئاشكرا بوو كه‌ خڕكردنه‌وه‌یان له‌ قوتابخانه‌یه‌ك یان بزوتنه‌وه‌یه‌كی فیكری هه‌میشه‌ جێی گومان و پرسیار بووه‌، به‌ڵام باوترین ڕوانگه‌ی ئه‌م ڕه‌وته‌ ئه‌مه‌ بووه‌ كه‌ وێرای ئه‌م هه‌موو جیاوازییانه‌، ڕوانگه‌یه‌ هاوبه‌شه‌كانیان هێنده‌ زۆرن كه‌ قسه‌كردن له‌ پراگماتیزم وه‌ك لایه‌نگیرییه‌ك یان ڕه‌وتێكی فه‌لسه‌فیی جیاواز و سه‌ربه‌خۆ ده‌رده‌كه‌وێ.
 باكگراونده‌ سه‌ره‌كییه‌كامی پراگماتیزم چییه‌؟ تێگه‌یشتنی پێرس له‌ ڕه‌خنه‌ی بنه‌مای میتۆدۆلۆجیی گومانی دیكارت و، به‌رنامه‌ هه‌ڵتۆقیوه‌كه‌ی، واته‌ بیناكردنی فه‌لسه‌فه‌یه‌كی تازه‌ به‌سه‌ر بنه‌ڕه‌تی پته‌وی (من بیرده‌كه‌مه‌وه‌ كه‌واته‌ هه‌م) ده‌ستپێده‌كات. فه‌یله‌سوفی پراگماتیست ماناداری گومانی دیكارتی ده‌خاته‌ به‌ر پرسیاره‌وه‌، نه‌ك بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ به‌رگری له‌ سه‌رچاوه‌ و پیرۆزییه‌ گومانهه‌ڵنه‌گره‌كان ده‌كات له‌به‌رامبه‌ر بانگه‌شه‌ی ڕزگاریبه‌خشیی منی بیركه‌ره‌وه‌، به‌ڵكو بۆ به‌رگریكردن له‌ گومانێكی بنه‌ڕه‌تیتر و واقیعتر، واته‌ بۆ دانانی مه‌عریفه‌ له‌ ڕه‌وشێكی سه‌ربه‌كێشه‌ی واقعی. له‌ پراگماتیزمدا، ئایدیای ڕابه‌ری ئیگۆی گومانكه‌ر شوێنی خۆی به‌ ئایدیای هاوكاریكه‌ر له‌ گه‌ڕان به‌دوای حه‌قیقه‌ت ده‌دات بۆ زاڵبوون به‌سه‌ر پرسه‌كانی كرده‌. گومانی واقعی له‌ كرده‌ش دێته‌ پێشه‌وه‌، ئه‌ویش به‌شـێوه‌یه‌كی یه‌ك له‌ دوای یه‌كی بازنه‌یی قوناغه‌كاندا. له‌م ڕوه‌وه‌، هه‌موو تێگه‌یشتنه‌كانمان له‌ جیهانو هه‌موو كرده‌كانمان له‌ جیهان، به‌گوێره‌ی بۆچوونێكی بێ تێڕامان و بیرنه‌كردنه‌وه‌ جێگیر بووه‌ ئه‌ویش به‌ هۆی هه‌لومه‌رجه‌ به‌ڵگه‌نه‌ویست و خووه‌كانی په‌یوه‌ست به‌ سه‌ركه‌وتن. به‌ڵام ئه‌م شێوه‌ خووگرتووه‌ی كرده‌، به‌رده‌وام ڕووبه‌رووی به‌رگری جیهان ده‌بێته‌وه‌ كه‌ سه‌رچاوه‌ی وێرانیی داخوازییه‌كانی بیرنه‌كردنه‌وه‌یه‌.
ئه‌م قۆناغه‌ له‌ گومانی واقعی به‌ نۆژه‌نكردنه‌وه‌ی ڕه‌وش و هه‌لومه‌رجه وردوخاشبووه‌كان ئه‌نجام ده‌درێ. تێگه‌یشتن ده‌بێ لایه‌نه‌ تازه‌كان یان جیاوازه‌كانی واقیعه‌ت تێبگا؛ ده‌بێ كرده‌ ده‌ست به‌ دامێنی توخمه‌كانی تری جیهانه‌وه‌ بگرێ یان ده‌ستكه‌وتی داهێنه‌رانه‌ی ئه‌كته‌ره‌وه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌و، به‌ گۆڕانی تێگه‌یشتنی خۆی، یان به‌ كاركردن به‌شێوه‌یه‌كی جیاواز و به‌م چه‌شنه‌ درێژه‌دان له‌ ڕه‌وته‌كه‌، ده‌بێته‌ شتێكی دانسقه‌ و ده‌گمه‌ن، كه‌واته‌ شتێكی تازه‌ دێته‌ جیهانه‌وه‌ ئه‌ویش: میتۆدی كرده‌یه‌كی تازه‌ كه‌ ده‌توانێ به‌دامه‌زراوه‌یی بكرێ و دواتر، خۆی بۆ خووی بیرنه‌كردنه‌وه‌ بگۆڕێت. له‌م ڕوه‌وه‌، پراگماتیسته‌كان هه‌موو كرده‌كانی مرۆڤ به‌ هاوشانی خووه‌كانی بیرنه‌كردنه‌وه‌ی كرده‌ و ده‌ستكه‌وته‌كانی ئیتیك ده‌زانن. ئه‌م قسه‌یه‌ ئه‌م مانایه‌ی هه‌یه‌ كه‌ داهێنان، له‌و ڕه‌وشانه‌ داده‌نرێت كه‌ پێویستی به‌ ڕێگچاره‌یه‌، نه‌ داهێنانی بێ كۆت و به‌ندی شتێكی تازه‌ بێ ئه‌وه‌ی سوود له‌ خووه‌كانی بیرنه‌كردنه‌وه‌ وه‌ربگرێت.
له‌م مۆدێله‌ی پراگماتیزم، كه‌ كرده‌ و مه‌عریفه‌ به‌ ڕێگه‌یه‌ك تایبه‌ت تیایدا تێكه‌ڵ ده‌بن، ده‌توانین بانگه‌شه‌كانی تری پراگماتیزم بخه‌ینه‌ ڕوو. له‌ فه‌لسه‌فه‌ی میتافیزكیی پراگماتیزم، واقیعه‌ت دیاریكراو یان جه‌بری نییه‌، به‌ڵكو پابه‌ندی كرده‌ی داهێنانه‌. له‌ ئیپستمۆلۆژیای پراگماتیزم، مه‌عریفه‌ به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی واقیعه‌ت نییه‌، به‌ڵكو ئامرازێكه‌ بۆ به‌ركه‌وتنێكی سه‌ركه‌وتنانه‌ له‌گه‌ڵیدا. ماناناسیی پراگماتیزم، مانای چه‌مكه‌كان له‌ ئاكامه‌ پراكتیكیه‌كانیان بۆ كرده‌ جێ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ له‌ به‌كارهێنانیان یان جیاوازیان له‌گه‌ڵ چه‌مكه‌كانی تر سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت. له‌م ڕوه‌وه‌، له‌ تیۆری حه‌قیقه‌تی پراگماتیزم، حه‌قیقه‌ت یان ڕاستیی ڕسته‌كان ته‌نیا به‌ پرۆه‌ی هاوپه‌یمانی له‌باره‌ی سه‌ركه‌وتنی كرده‌ی پشتئه‌ستور پێیان ده‌زانرێت، نه‌ك به‌گوێره‌ی ته‌باییان به‌ واقعێكی ڕاڤه‌نه‌كراو.
نوێنه‌رانی سه‌ره‌كیی و دیاری پراگماتیزم له‌ كایه‌ جیاوازه‌كانی تویژینه‌وه‌ به‌كارهێنراون. پێرس له‌ سه‌ره‌تادا به ‌تیۆری گشتیی مه‌عریفه‌ی زانستی و تیۆری گشتیی نیشانه‌كان یان زانستیی نیشانه‌كان په‌یوه‌ست بوو. كاری چه‌ندلایه‌نه‌ی ئه‌و، كه‌ به‌دژوار ئه‌كرێ كورت بكرێته‌وه‌، له‌خۆگری هزری گرنگه‌ له‌باره‌ی به‌كالاهێنانی نیشانه‌كان و له‌باره‌ی به‌رهه‌مهێنانی داهێنه‌رانه‌ی گریمانه‌كانه‌. ئه‌م تیۆری نیشانانه‌، به‌تایبه‌ت به‌ پێداگری له‌سه‌ر گفتوگۆی بیرمه‌ندان له‌ كۆبوونه‌وه‌دا تاقی ده‌كرێته‌وه‌، بایه‌خی ته‌واوی له‌ تیۆری ئیتیكی گفتوگۆ هه‌بووه‌ كه‌ كارل ئه‌توا ئه‌پڵ و یۆرگه‌ن هابه‌رماس خستۆیانه‌ته‌ ڕوو، ته‌نانه‌ت له‌ تیۆری كرده‌ی په‌یوه‌ندیش بایه‌خی هابه‌رماسیش بایه‌خی هه‌بووه‌.
ویلیام جیمیز له‌ كایه‌ی ده‌روونناسیی به‌كاریده‌هێنا، ئه‌و له‌ ده‌روونناسی ناواخن و بنه‌مایه‌كی بینی بۆ ده‌رچوون له‌ دووڕیانی نێوان بۆچوونی ئایینی و ئیراده‌ی ئازادی. له‌ دیدی جیمیز، ڕێگاچاره‌ی ئه‌م پرسه‌ له‌ كاراكردنی توانایی مرۆڤ بۆ گونجان به‌ تێگه‌یشتن و هه‌ڵبژاردن له‌ نێو كرده‌ ئه‌لته‌رناتیڤه‌كاندا شاردراوه‌ته‌وه‌ كه‌ كلیلی مانه‌وه‌ی مرۆڤه‌كانه‌ له‌ ژینگه‌كه‌یان.
جۆن دیویی كه‌ بیركردنه‌وه‌كه‌ی له‌سه‌ره‌تادا سه‌ربه‌خۆ له‌ پراگماتیسته‌كان دروست بوو، وازی له‌ ڕه‌وتی نیۆهێگڵی پێشتریی خۆی هێنا و هه‌وڵێكی زۆریدا تا لایه‌نه‌ ئیپستمۆلۆژیی و سایكۆلۆژییه‌كانی پراگماتیزم به‌شێوه‌ك كه‌ پێرس و جیمیز به‌كاریانهێناوه‌ ئه‌ویش سوودی لێ وه‌ربگرێ. ئامانجی ئه‌و بیناكردنی فه‌لسه‌فه‌یه‌ك بوو كه‌ ئایدیا سه‌ره‌كییه‌كانی پراگماتیزم به‌ هه‌موو كایه‌ نه‌ریتییه‌كانی فه‌لسه‌فه‌ (میتافیزیك، لۆژیك، ئیتیك، ئیستاتیكا) بڵاوبكاته‌وه‌، به‌تایبه‌ت به‌ فه‌لسه‌فه‌ی كۆمه‌لایه‌تیی و سیاسیی. ئه‌و ڕوونتر له‌وانیتر پێداگری له‌سه‌ر گێڕانه‌وه‌ی ڕادیاڵ بۆ دیموكراسی وه‌ك ناواخنی نۆرمی پراگماتیزم ده‌كرده‌وه‌.
جۆرج هێربه‌رت مید یه‌كێك بوو له‌ هاوڕێكانی جۆن دیویی، پتر په‌رژایه‌ سه‌ر ڕوونكردنه‌وه‌ و فراوانكردنی ستراتیژی جیمیز بۆ گۆڕینی ناواخنه‌ پراگماتیستییه‌كان به‌ به‌رنامه‌ی زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ ئه‌زموونییه‌كان ئه‌ویش به‌ پشتبه‌ستن به‌ بایه‌لۆجی. پشكی گرنگی و دیاری ئه‌و له‌ تیۆری كۆمه‌ڵایه‌تی، تیۆرێك له‌باره‌ی تایبه‌تمه‌ندییه‌ تایبه‌ته‌كانی په‌یوه‌ندییه‌ مرۆییه‌كان و به‌م چه‌شنه‌ بۆ ناواخنی هێنانه‌كایه‌وه‌ی بونیاده‌كانی كه‌سایه‌تی له‌ په‌یوه‌ندی نێوان كه‌سه‌كاندا بوو. مید په‌لاماری گریمانه‌ی هه‌بوونی خودێكی گه‌وهه‌ری پێش كۆمه‌ڵایه‌تیدا و له‌باتی ئه‌وه‌ تیۆرێكی له‌باره‌ی په‌یدابوون و پێكهاتنی خود دانا.
هه‌ندێ له‌ چه‌مك و مۆدێله‌كانی مید پێكهاته‌ی قوتابخانه‌ی كارلێكی ڕه‌مزی له‌ كۆمه‌ڵناسیی پێكده‌هێنێت. كاریگه‌ری ته‌واوی پراگماتیسته‌كان به‌سه‌ر كۆمه‌ڵناسییه‌وه‌، له‌ده‌ره‌وه‌ی قوتابخانه‌ی شیكاگۆ و كارلێكی ڕه‌مزی، و هه‌بوونی ئاورته‌ی وه‌ك سی ڕایت میڵز و یورگه‌ن هابه‌رماس، تا هه‌نوكه‌ تاراده‌یه‌ك ناچی و نه‌شیاو بووه‌. له‌دایكبوونی بێ چه‌ند و چۆنی پراگماتیزم له‌ فه‌لسه‌فه‌ تا هه‌نوكه‌ له‌ كۆمه‌ڵناسیی به‌ هه‌مان دره‌خشانه‌وه‌ ڕووی نه‌داوه‌.

سه‌رچاوه‌كان:
1. Marshal Gordon، the dictionary of sociology، oxford press، 2013.
2. Tom bottomore and William wath، the dictionary of social sciences، Cambridge press، 2016.

 

دانـا شوانی - هه‌ولێر

© 2017 Hawler