ئاب 22, 2019

تێگه‌یشتن له‌ تیرۆریزم له‌ ڕوانگه‌ی كۆمه‌ڵناسی

تیرۆریزم توندوتیژی یان هه‌ڕه‌شه‌‌یه‌كی زه‌بروزه‌نگاوییه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن كه‌سێ یان گروپێ وه‌ك ستراتیژیه‌كی سیاسی به‌كارده‌هێنرێت. تیرۆریزمیش، وه‌ك شۆرش، كرده‌یه‌كی سیاسییه‌ كه‌ له‌ پشت یاسا جێگیركراوه‌كانی سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كانه‌وه‌ كار ده‌كات. بزوتنه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان كه‌ ئامانجیان گۆڕانی سیاسه‌ته‌كانی ده‌وڵه‌ت و گۆڕانی ته‌واوی سیسته‌می سیاسییه‌، له‌ دوو شێوه‌ی گشتی زه‌بروزه‌نگاوی یان نازه‌بروزه‌نگاوی ده‌رده‌كه‌ون. بزوتنه‌وه‌ی مافه‌ مه‌ده‌نییه‌كانی ئه‌مریكا، له‌ ده‌یه‌ی 1960 و به‌ سه‌رۆكایه‌تی مارتین لۆته‌ركینگ، و هه‌روه‌ها بزوتنه‌وه‌ سه‌ربه‌خۆخوازییه‌كه‌ی گاندی له‌ هیندستان له‌ چه‌شنی بزوتنه‌وه‌ نازه‌بروزه‌نگاوییه‌كان له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درێت، به‌ڵام هه‌ندێ له‌ بزوتنه‌وه‌كان توندوتیژی تیا به‌كارهاتووه‌ و به‌ كاری تیرۆریستی ئه‌نجام دراوه‌. ئه‌م چه‌شنه‌ بزوتنه‌وانه‌، به‌تایبه‌ت ده‌توانرێ له‌ ڕۆژهه‌ڵات و ئیرله‌ندای باكوور ببینرێت. لای ئۆنێڵ، تیرۆریزم شێوه‌یه‌ك له‌ جه‌نگه‌ كه‌ تێیدا بزوتنه‌وه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی كه‌ نه‌یاری ده‌وڵه‌ته‌، له‌ بری به‌كارهێنانی توندوتیژی دژی سوپا و پۆلیس، توندوتیژی دژ هاووڵاتیانی ئاسایی به‌كار ده‌هێنێت. له‌م ڕوه‌وه‌، تیرۆریزم زۆر نیگه‌رانكه‌ره‌، چونكه‌ خه‌ڵكی بێ گوناه، ئافره‌تان، منداڵان و پیره‌كان ده‌خاته‌ به‌ر هه‌ڕه‌شه‌‌وه‌ و گیانی خۆیان له‌ ده‌ست ده‌ده‌ن. لای تیرۆریسته‌كان، ئامانجه‌ سیاسییه‌كان ئاراسته‌كه‌ری ئه‌و ئامرازانه‌یه‌ كه‌ بۆ ده‌ستگه‌یشتن پێی سوودی لێ وه‌رده‌گرن، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌م ئامرازانه‌ كوشتنی خه‌ڵكی بێ گوناهیش بێت.
كرده‌ تیرۆریستییه‌كان له‌خۆگری دانانه‌وه‌ی بۆمب‌، مرۆڤكوژی، فڕاندنی خه‌ڵك، فراندنی فرۆكه‌، ئه‌شكه‌نجه‌دان و سوتان. بۆ كاریگه‌ری سیاسیی، ئامانجی تیرۆریسته‌كان پشت به‌ وردی و وریاییه‌كی زۆر ده‌به‌ستێت و ئامانج له‌ توندوتیژی گۆڕانه‌ له‌ سیسته‌می سیاسیی (له‌ ڕێگه‌ی تێكهه‌ڵكێشانی ترس و كه‌مكردنه‌وه‌ی پارێزگاری خه‌ڵك له‌ حكومه‌ت). ئه‌گه‌ر چی ئامانجی سه‌ره‌كی تیرۆریزم گۆڕانی ڕه‌فتار و ڕه‌و‌ته‌كانی گروپێك یان گروپه‌ دیاریكراوه‌كانه‌، به‌ڵام هه‌ندێ كات تیرۆریسته‌كان ئامانجێكی خێرایان هه‌یه‌ و خوازیاری ڕاكێشانی ڕای گشتین، دڵساردكردنه‌وه‌ی خه‌ڵك، گه‌شانه‌وه‌ی گوێرایه‌ڵیكردن له‌ خود، له‌ ناوخۆ و ده‌ره‌وه‌ی گروپدا و ته‌نانه‌ت سازشكردن له‌گه‌ڵ حكومه‌ت له‌ ڕێگه‌ی وه‌رگرتنی پاره‌وه‌.
لای تیۆره‌سازی سه‌ربازی ئه‌مریكایی كلایتۆن نوێڵ، تیرۆریزم ئه‌و كاته‌ كاریگه‌ره‌ كه‌ بتوانێ سه‌ره‌نجی ڕاگه‌یاندنه‌ گشتییه‌ نێو ده‌وڵه‌تییه‌كان به‌ره‌و خۆی ڕابكێشێت. ئه‌گه‌ر چی هه‌ندێ كات تێگه‌یشتنی ئه‌م پرسه‌ زۆر دژواره‌، كه‌ چۆن كرده‌یه‌كی زه‌بروزه‌نگاوی، ده‌توانێ به‌رگری له‌ ئامانجه‌كانی نه‌ته‌وه‌یه‌ك بكات، به‌ڵام له‌ ڕوانگه‌ی گروپێكی ملمانێكار، كه‌ ده‌ست بۆ تیرۆر ده‌بات، ناوبانگ و ناسراوی گروپ، كه‌ ئامانجی سه‌ره‌كی كرده‌ تیرۆریستییه‌كانه‌، به‌ ده‌رفه‌تێ له‌ قه‌ڵه‌م ئه‌دات تاوه‌كو پێگه‌ی خۆی به‌ گوێی جیهاندا بدات. به‌ بۆچوونی نوێڵ، تیرۆریزم شێوه‌یه‌كه‌ له‌ جه‌نگ، كه‌ وه‌ك هه‌موو شێوه‌كانی تری جه‌نگ، ناتوانێ كۆتاییه‌كه‌ی پێشبینیی بكرێت، ئه‌گه‌ر چی ئه‌شێ گروپێكی تیرۆریستی یان ده‌وڵه‌تێكی تیرۆریست ئه‌م وێناكردنه‌ی هه‌بێت كه‌ به‌ كرده‌ی تیرۆریستی، هاو غه‌می و هاوده‌ردی خه‌ڵك بۆ خۆی ڕاب‌كێشێ، به‌ڵام پتر له‌وه‌ش، ئه‌م ئه‌گه‌رش بوونی هه‌یه‌ كه‌ كرده‌یه‌كی ئاوها، له‌ لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ مه‌حكوم‌ ده‌كرێ. وادێته‌ به‌رچاو كه‌ تیرۆریزم پتر له‌وه‌ی به‌رگری هه‌مه‌لایه‌نه‌ی گشتی بێ ده‌بێته‌ هۆی به‌دیهاتنی ترس و تۆقان له‌ ناخی خه‌ڵكدا:

پۆڵ جانسۆن ئاماژه‌ به‌ چوار خه‌یاڵی تیرۆریستی ده‌كات:
یه‌كه‌م: تیرۆریسته‌كان سوود له‌ توندوتیژی وه‌رده‌گرن وه‌ك تاكتیكێكی سیاسیی. هه‌روه‌ها كه‌ناڵه‌ یاسایی و جێگیركراوه‌كانی بیره‌وه‌ری سیاسیش له‌به‌رچاو ناگرن یاخود خۆیان له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و كه‌ناڵه‌ داده‌نێن. له‌م ڕوه‌وه‌، تیرۆر ستراتیژییه‌كی لاوازی ئه‌و گروپانه‌یه‌ كه‌ ئامانجیان تووشی شۆككردنی دوژمنێكی به‌هێزتره‌. بۆ نموونه‌، ئه‌گه‌ر چی بارمته‌گرتن ئه‌شێ به‌كرده‌یه‌كی ناشایسته‌ و نائاكاری دابنرێت، به‌ڵام بارمته‌گران له‌ ڕێگه‌ی كرده‌یه‌كی وه‌هاوه‌ ده‌یانه‌وێ سه‌ره‌نجی جیهانیان به‌ره‌و خۆیان ڕابكیشن.
دووه‌م: تیرۆریزم ئه‌و تاكتیكیه‌ كه‌ نه‌ك ته‌نها له‌ لای گروپه‌كانه‌وه‌، به‌ڵكوو له‌لایه‌ن حكومه‌ته‌كانیشه‌وه‌ (دژی خه‌ڵكی خۆیان) به‌كارده‌هێنرێت.
سێیه‌م: ئه‌گه‌ر چی كۆمه‌ڵگه‌ دیموكراتییه‌كان تیرۆریزم وه‌ك كرده‌یه‌كی نائاكاری و ناشایسته‌ مه‌حكوم ده‌كه‌ن، به‌ڵام به‌ هۆی ئازادییه‌ به‌ربڵاوه‌ مه‌ده‌نییه‌كان و لانیكه‌مبوونی تۆره‌ پۆلیسیه‌كان، له‌ به‌رامبه‌ر تیرۆریزم زیانییان زۆرتره‌. ئه‌م هه‌ستیارییه‌ ڕوونكه‌ره‌وه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بۆچی حكومه‌ته‌ دیموكراتییه‌كان، له‌و ساته‌ی كه‌ هه‌ست به‌ مه‌ترسی ده‌كه‌ن، ئازادییه‌ مه‌ده‌نییه‌كانیان بێده‌نگ كردووه‌، تا ڕاده‌یه‌ك خه‌ڵكی لێ بێبه‌ش ده‌كه‌ن. ئه‌گه‌ر چی چه‌ندان كرده‌ی وه‌ك بارمته‌گرتن و كوشتاری ئاشكرای توندوتیژی هه‌مووه‌كی به‌دوا داێت، به‌ڵام به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی كاریگه‌ر له‌ به‌رامبه‌ر كرده‌یه‌كی وه‌ها گرفتگه‌لی زۆری له‌گه‌ڵ خۆیدا هێناوه‌، لێره‌وه‌یه‌ كه‌ زۆربه‌ی گروپه‌ تیرۆریسته‌كان كاری ژێرزه‌مینی و تارمایی ئاسا ئه‌نجام ئه‌ده‌ن و هیچ په‌یوه‌ندیه‌كی فه‌رمییان به‌ ده‌وڵه‌ته‌وه‌ نییه‌، هه‌نگاوه‌ توڵه‌سه‌ندنه‌وه‌كان تاراده‌یه‌ك نه‌كرده‌یه‌، به‌ڵام به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ نیشاندان له‌به‌رامبه‌ر كرده‌یه‌كی ئاوها ده‌توانێ ببێته‌ هۆی هاندانی گروپه‌ تیرۆریسته‌كان. به‌م هۆیه‌یه‌ كه‌ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌یه‌كی سه‌ربازی دژی تیرۆریزم، ئه‌شێ فراوانی توندوتیژی زیاد بكات و مه‌ترسی ڕووبه‌رووبونه‌وه‌ی سه‌ربازیش پتر بكات.
چواره‌م: تیرۆیزم ئه‌و چه‌مكه‌یه‌ كه‌ ده‌توانێ پتر له‌یه‌ك مانای هه‌بێت، حكومه‌ته‌كان، ته‌نانه‌ت هێز، بانگه‌شه‌ی به‌رقه‌راری و پاراستنی سیسته‌من و ئه‌شێ به‌رامبه‌ر ئه‌و نه‌یارییه‌ی كه‌ ده‌ست بۆ توندوتیژی ده‌به‌ن ببنه‌ هه‌ره‌شه‌ بۆ تیرۆریست. جیاوازییه‌ سیاسییه‌كان ده‌توانێ ڕوونكه‌ره‌وه‌ی ئه‌و ڕه‌وته‌ بێت كه‌ بۆچی تاكێ له‌لایه‌ن هه‌ندێ به‌ (تیرۆریست)‌ و له‌لایه‌ن هه‌ندێكی تر به‌ (بانگه‌شه‌خوازی ئازادی) له‌قه‌ڵه‌م ده‌درێت.

سه‌رچاوه‌كان:
1. Marshal Gordon، the dictionary of sociology، oxford press، 2013.
2. Tom bottomore and William wath، the dictionary of social sciences، Cambridge press، 2016.

© 2017 Hawler