ئایار 25, 2019

تایبەتمەندییەكانی شیعری حەمدی

(4)
حەزرەت و .....
ئەم باسە كۆمەڵە وشەیێكی ڕەنگاوڕەنگ و تایبەتی لە دیوانەكەی حەمدی دەور دەكاتەوە، شاعیرمان گرنگییەكی زۆری پێداون. وشەی حەزرەت (10) جار لە دیوانەكەی بەكار هاتووە، زۆر جوان و لە شوێنی خۆیاندا، تەوزیفی وێنە هونەرییەكان كراون.
حەزرەت (حضرە): واتای جۆر بە جۆری هەیە، وشەیێكە بۆ ڕێزگرتن پێش ناوی كەسی گەورەو مەزن دەگوترێ و دەنووسرێ. لەپێش ناوی باری تەعالا، پێغەمبەران (د.خ) پاشاكان، گەورە پیاوان و ئەوانەی زۆر بەناوبانگن.
* فەرشـی ڕەنگینی گـوڵسـتان ڕەشكی گـوڵـزاری جینان
گەوهەری دەریـایی ســونعـی حەزرەتی یەزدانە ئەرز   37
ئەم دێرە لە قەسیدەی (ئەرز) وەرگیراوە، بزانە حەزرەتی یەزدان چتۆ سانیعێكە، وێنەو نەخشەكانی ڕووی ئەم ئەرزەی چلۆن ئەفراندووە! بە نیو تەماشا، حەمدی سێ گرتەی وێنا كردووە: فەرشـی ڕەنگینی گـوڵسـتان، ڕەشكی گـوڵـزاری جینان، دواتر هەر ئەو ئەرزەی بە گەوهەری دەریـای چوواندووە.
  ئەو ئەرزەی حەمدی باسی كردووە یەكسانە بەو هەموو شتانەی مرۆڤـ (دایهێناوە) واتە: هەیبووە یا هەیەتی و یا دەیبێ! واتە ئەرز چەق و مەركەزی ئەم تابلۆ پڕ لە وێنەیە.
* غەرقی مەوجی ئاورنگی گەوهەری عەشقە وجوود
گەوهەری دەریایی لوتفی حەزرەتی یەزدانە عەشق   348
لەم تابلۆیەیدا وشەكانی گەوهەرو عەشق لە هەر دوو نیوە دێرەكان هاتوون، چەقەكەشی وشەی عەشقە. نیوە دێری دووەمی لەگەڵ نیوەی دووەمی نموونەی یەكەم بەڕەنگ و بۆ زۆر لێك نزیكن و بەواتا زۆر دوور، حەمدی لەم جۆرە یارییە شیعرییانە باڵا دەست و بە توانایە.
* مەسكەنم مەیخانەیە مەسـتی شەرابی ئولـفەتم
حـەزرەتی سـاقی دەزانێ سڕڕی قەلبی زاكـیرم 376
  ساقی: لە ئەدەبیاتی عیرفاندا، واتای زۆرو جۆر بە جۆرە(2). لە قورئانی پیروزدا هاتووە: (وسقاهم ربهم شرابا طهورا) ئەوەی ئاو دەدا، ئەوەی ئاو یا شەراب دەداتە یەكێكی تر، لە زاراوەی سۆفیزمدا (ڕابەری ڕاستەقینە = المرشد الحقیقی) یە، كە ئەمە خودا خۆیەتی(3).
* گەر موعجیزەی حەزرەتی ئەییوبە تەحەممول
پەیغەمبەرە عوسمان كە لە مەیدانی ڕەجادا   104
خۆڕاگرتن و ئارامییەكەی حەزرەتی ئەییوب بەرامبەر بە نەخۆشییەكەی هەموو سنوورەكانی بەزاندووە! بۆتە پەندو مەسەل. ستایشكردنی حەزرەتی عوسمانیش بۆ هەمان تەحەممول كردنی ڕووداوەكان و پێشبینییەكانی پێغەمبەرمان (د.خ) لە شوێنی خۆیدایە.
* ئەگەر دوردی پیاڵەی حەزرەتی پیرم بە قـسـمەت بێ
سلووكی غەوسی سانی ڕابیتەی وەیسی قەرەن ناكەم 369
 حەمدی دەڵێ: ئەگەر خڵت و بنكڕەكەی پێك و پەرداغی حەزرەتی پیرم بە قـسـمەت بێ!
ئەوانەی دیارو ئاشكران هیچیانم ناوێ. خوایە گیان ئەو ڕابەرو مورشیدەی حەمدی دەبێ كێ بێ، بەرماوەكەی ژێر پیاڵەی ئەم حەزرەتە بەرامبەر نیوە دێری دووەم بوەستێ.
* بـۆ دلێری حــەزرەتـی مـەحمــوود مـــەمــدووحـی جیــهــان
 تــاقە یەك گوڵ بوو بــە فــەرقی پیری ئــەحـمــەد كــاكــەوە 55
ئەم دێرە لە قەسیدەی جەنگی دەربەندی بازیان وەرگیراوە، كە باس لەو شەڕە دەكا كە لە نێوان هێزە ئازاو مەردو شۆرشگێڕەكەی شێخ مەحموودو هێزە مەغروورو لووت بەرزو داگیركەرەكەی ئینگلیز ڕوویداوە. قەسیدەكە ساڵی (1919) نووسراوە، حەمدی بە هەردوو وشەی پڕ لە دەلالەت و هێما (دلێرو حــەزرەت) ی لە پێش ناوی شێخ مەحموود داناوەو تۆماری كردووە، ئینجا دڵی داكەوتووە.
قەسیدەو تەرجیع بەندەكانی حەمدی بەڵگەنامەی زیندوون، مێژووی پڕ لە شانازی كورد دەوردەكەنەوە و پەردە لە سەر مەزلوومییەتی میللەتەكەی هەڵدەداتەوە. لەو شەڕە نابەرابەرە شێخ مەحموود بریندار دەبێ و ئەسیریش دەكرێ و ڕەوانەی هیندستان و شاری (تانە) دەكرێ. ئەم قەسیدەیە بەشێكی كەمی ئەو سەروەرییە دەگێڕێتەوە.
* جنوونی حەزرەتی مەجنـوونە(*) بۆتە شـوهرەتی لەیلا
 ئەگەر عەقڵم ببـێ تەركی مەقاماتی سـەلەف ناكەم 368
عەشق و خۆشەویستی پاك و بێ گەرد، عاشق و ماشوقە نەمرو مەزن دەكەن. بزانەو وردبەوە! عەشق چ شوهرەو ناوبانگێكی بە مەجنوون بەخشیوە. حەمدی دەڵێ: ناوو ناوبانگی لەیلای ئامۆزاشی هەر لە سەر حیسابی ئەوبووە.  
حەقایەت و ئەفسانەكان، دیوان و شیعر، سەرگوزشتە غەماوییەكانیان بێ پاسپۆرت بەناو وڵاتان و میللەتان پەخش و بڵاو بوونەتەوە. حەمدی هەموو ئەوانەی زانیوە بۆیە بە حەزرەتی مەجنوون ناوی هێناوە.
* عەشـقێكی چ شـیرینی هەبـوو حەزرەتی فەرهـاد
 ئـاخر وەكـو من دایـەوە مەجمـووعـی بـەتـاڵی 430
لەم دێرە شیعرەدا، شیرین و بەتاڵ وەكو دوو ڕەگەزدۆزی تەواو بەكار هاتوون:
شیرین = تام و چێژی خۆش و شیرین + ناوە بۆ جنسی مێ.
بە تاڵ = تامی تاڵ، دژی شیرینی + بۆش خاڵی، دژی پڕ.
  فەرهاد بە هەڵسوكەوتەكانی خۆی ناساند، بوو یا كردیان بە پاڵەوانی حەقایەت و ئەفسانەكان، چالاكییە هەمەچەشنەكان، ناوەكەشی بە هەزاران ناوی لێكەوتۆتەوە. بۆیە مافی خۆیەتی بە حەزرەت ناو ببرێ.
* تا بە قەد زەڕڕەم بمێنێ شەرتە مەیلی هەر نەكەم
 دابنیشێ گـەر لـە جێگەی حەزرەتی جـانـانــە ڕۆژ 32
* مـەمـەڕڕی نـاســك ئەندامانــە كـووچـەی حـەزرەتی جـانـان
 ئەگەر چوو ڕووڕەشی نابێ میسالی قـەل قوولی نــەشكــێ 450  
  لە هەر دوو نموونەكانی سەرەوە، وشەی جانان تۆمار كراون. وەك دەڵێن: جانان ناوی خۆی بە خۆیوەیە. لە گەورەیی ئەم نازناوەو بەرامبەر كردنی لا تەرازووەكان بە بێ وشەی حەزرەت هاوكیشەكانیان تێكدەچن.
- باز: وەك ناو یا پاشگر واتایێكی زۆری هەیەو لە نێو فەرهەنگەكاندا هەمووی پێش چاو خراون (باز یا .... + باز). ئێمە تەنیا لاپەڕەو ژمارەی دێرەكانمان دەسنیشان كردووەو بەس.
جامباز ل134 - 3، جیلوەباز ل221 - 2، پەڕبازو شاهباز ل232 - 4، تێشەباز ل266 - كۆ، نەشئەباز ل282 - 2، حیلەباز ل294 - 2، شەكوەباز ل311 - 2، دەم باز ل315- 5، ئاتەشباز ل385 - 3، قەدەح باز ل385 - كۆ، شیرباز ل420 - 1.

پەراوێزو سەرچاوەكان
(1) حەمدی (دیوان)، ساغكردنەوەو ڕێكخستن و چاپكردنی عەبدوڵڵا خدر مەولوود، چاپی   پێنجەم، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، هەولێر، 2013.
(2) سید جعفر سجادی (دكتر)، فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی، چاپ دهم، طهوری، تهران، 1393.
(3) مارف خەزنەدار، فەرهەنگی دیوانی نالی، دانان و ئامادەكردن، چاپی دووەم، چاپخانەی حاجی هاشم، هەولێر، 2008.
(*) مەجنوون: قەیسی كوڕی مەلووحی عامرییە، لەیلای كچی مامی زۆر خۆشویستووەو بە منداڵیش هەرپێكەوە بوونە. كە ویستی لەیلا بخوازێ دیارە مامی نەیداوەتێ. لەمەراقان چۆلی بیابان و تەنیایی، ژیان لەگەڵ ئاژەڵانی كێوی هەڵبژاردووە. لەیلا لە دووری مەجنوون نەخۆش دەكەوێت و بە داخ و غەمان سەردەنێتەوە. كە هەواڵی مردنی خۆشەویستەكەی پێدەگا دەچێتە سەر گۆڕەكەی و دەگری و شیعر دەچڕێ، لەحەژمەتان ئەویش هەرلەوێ دەمرێ. لە تەنیشت گۆڕەكەی لەیلا دەینێژن. گۆیا لە (688) ز. مردووە. (*) محمد معین (دكتر)، فرهنگ فارسی، چاپ هشتم، چاپخانەء سپهر، تهران، 1371.

 

عەبدوڵڵا خدر مەولوود

© 2017 Hawler