تەمموز 23, 2018

ئه‌م بواره‌ ئه‌كادیمییه‌ خه‌ریكی دیراسه‌كردنی پارته‌كان، سیسته‌مه‌ هه‌ڵبژاردنیی و ره‌فتاره‌كانی ده‌نگده‌ر، بزووتنه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، رێبه‌ری سیاسی و نوخبه‌كان، بۆرۆكراسییه‌ت، ناسیۆنالیزم و درووستبوونی ده‌وڵه‌ت-نه‌ته‌وه‌كان، جۆره‌كانی سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان و گۆڕانی سیاسی ده‌بێت. زۆربه‌ی ئه‌و توێژینه‌وانه‌ی كه‌ له‌باره‌ی پارته‌ سیاسییه‌كان ئه‌نجامدراون باسیان له‌ پله‌به‌ندی چینایه‌تی و ململانێی پارته‌ بۆرژواز و پارته‌ كرێكارییه‌كان كردووه‌، به‌ڵام له‌ لایه‌كی تر پله‌به‌ندییه‌ ناوه‌كییه‌كانی هه‌موو پارته‌كان له‌ نێوان رێبه‌ر و ئه‌ندامانی پارته‌كه‌ خراوه‌ته‌ به‌ر سه‌ره‌نجه‌وه‌ و، له‌ توێژینه‌وه‌ كلاسیكییه‌كه‌ی میشڵز به‌ناوی (یاسای ئاسنینی ئۆلیگاریشی) بیناكراوه‌. رێبه‌ری سیاسیش له‌ كاره‌كانی مۆسكا و ڤێبه‌ر و پاریتۆ خراوه‌ته‌ به‌ر شیكردنه‌وه‌. گه‌شه‌سه‌ندنی بۆرۆكراسییه‌ت له‌ كۆمه‌ڵگا مۆدێرنه‌كانیش به‌م پرسه‌وه‌ په‌یوه‌ست ده‌بێت كه‌ له‌ دیدی ئه‌و، له‌ ره‌وش و هه‌لومه‌رجی ئیمپراتۆریه‌تی ئه‌ڵمانیا، ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی بۆركرۆكراتیك به‌سه‌ر سیاسه‌ت و عه‌قڵانیبوونیی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی زاڵ بێت. رۆڵی بۆرۆكراسییه‌ت له‌ كۆمه‌ڵگا سۆشیالیستییه‌كانیش له‌ پرسه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی كۆمه‌ڵناسیی سیاسییه‌. هه‌رچه‌نده‌ ڤێبه‌ر و شۆمپێته‌ر هه‌ڵسه‌نگه‌ندن و تێگه‌یشتنی جیاوازییان له‌باره‌یه‌وه‌ هه‌یه‌. زۆرجار جه‌خت له‌سه‌ر جیاوازییه‌كانی چینی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ شیكردنه‌وه‌ی ره‌فتاره‌كانی ده‌نگده‌ردا كراوه‌، له‌ كاتێكدا خودی سیسته‌مه‌ هه‌ڵبژێردراوه‌كان پتر خراونه‌ته‌ به‌ر توێژینه‌وه‌.
له‌م چه‌ند ده‌یه‌یه‌دا بزوتنه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانرێژه‌یان له‌ هه‌ڵكشاندایه‌ كه‌ تاراده‌یه‌ك له‌ دوای بزوتنه‌وه‌ی رادیكاڵی 1960ه‌وه‌ وه‌ك زنجیره‌یه‌كی یه‌ك له‌ دوای یه‌ك وابوون، هه‌ر چه‌نده‌ بزوتنه‌وه‌ ناسیۆنالیست و نیوڤاشیستییه‌كانیش پتر بوونه‌. هه‌روه‌ها ناسیۆنالیزم و به‌دیهاتنی ده‌وڵه‌ت-نه‌ته‌وه‌ بیرمه‌ندانی زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ی به‌ خۆیه‌وه‌ سه‌رقاڵ كردووه‌ و پێداگری له‌سه‌ر په‌یوه‌ندییان به‌ په‌یدابوونی بۆرژوازییه‌ت و ئیمپریالیزم و ململانێ بۆ دیموكراسییه‌ت و پیشه‌سازیبوون و مۆدێرن ده‌كه‌نه‌وه‌. ئه‌و پرسانه‌ی كه‌ به‌م شێوه‌یه‌ خراونه‌ته‌ ڕوو تا ئاخروئۆخره‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌میش بایه‌خی خۆیان پاراستووه‌، واته‌ ئه‌و ساته‌وه‌خته‌ی كه‌ بزوتنه‌وه‌ سه‌ربه‌خۆیخوازه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان له‌ ناخی ده‌وڵه‌ته‌كانه‌وه‌ دووباره‌ له‌دایك بوونه‌وه‌.
كۆمه‌ڵناسانی سیاسی بایه‌خێكی زۆر به‌ جیاوازییه‌كانی نێوان سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان ده‌ده‌ن و له‌ نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی بیسته‌م ئه‌م بایه‌خه‌ له‌سه‌ر ململانێ و نه‌یاری نێوان رژێمه‌ دیموكرات و تۆتالێتره‌كان بووه‌. هه‌روه‌ها بایه‌خدان به‌و سیسته‌مه‌ سیاسییانه‌ بوو كه‌ له‌ وڵاتانی تازه‌گه‌شه‌سه‌ندوو هاتونه‌ته‌ كایه‌وه‌. به‌شێوه‌یه‌می گشتی، ململانێی سیاسی رووبه‌رووبونه‌وه‌ی بۆچوون و بیرورا و ئایدۆلۆژیاكانه‌، تویژینه‌وه‌ی زۆر له‌باره‌ی دروستبوونی بۆچوونه‌ سیاسییه‌كان و رۆڵی رۆشنبیر و راگه‌یاندن ئه‌نجامدراوه‌.
له‌ قۆناغی دوای جه‌نگ، پانتایی كۆمه‌ڵناسیی سیاسی زۆر به‌ربڵاوتره‌، به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ هه‌نووكه‌ تاراده‌یه‌ك پانتایی زانسته‌ سیاسییه‌كان ده‌شارێته‌وه‌. ئه‌و كه‌مه‌ جیاوازییه‌ی كه‌ له‌ نێوان ئه‌و دوو بواره‌ش هه‌یه‌ به‌ هۆی سه‌رگه‌رمی نه‌ریتییه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ لایه‌ك بایه‌خ به‌ سیسته‌می حكومه‌ت ده‌دات و له‌ لایه‌كی تر، بایه‌خ به‌ زه‌مینه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیی هه‌مووو بۆچوون و كرده‌ سیاسییه‌كان ده‌دات، به‌ڵام ئه‌م جیاوازییانه‌یش زۆر كه‌مبۆته‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی خودی زانسته‌ سیاسییه‌كان سیمایه‌كی كۆمه‌ڵناسانه‌تری به‌ خۆیه‌وه‌ گرتووه‌.
سه‌رچاوه‌:
1) bpttpmpreEncyclopedia of sociology،، 2000.2) Oxford sociology dictionary، Gordon Marshall.


 

دانـا شوانی - هه‌ولێر

© 2017 Hawler

Please publish modules in offcanvas position.