تەمموز 23, 2018

هه‌ر په‌یوه‌ندییه‌كی زاره‌كی یان نازاره‌كی كه‌ مرۆڤه‌كان، ئاژه‌ڵه‌كان یان ته‌نانه‌ت ئامێره‌كانیش دێنه‌ ناو دنیای زمانه‌وه‌. كایه‌ی گشتی ئه‌و زانیارییانه‌ی كه‌ به‌ ئه‌ركه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیی-كولتوورییه‌كان و بیناكردنی زمانه‌وه‌ خه‌ریك ده‌بێت به‌ ناونیشانی زمانناسیی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌ناسرێت. كۆمه‌ڵناسان، مرۆڤناسه‌كان، فه‌یله‌سوفه‌كان و ده‌روونناسه‌كان هه‌ر یه‌كه‌یان خه‌ریكی پرسی زمان بوونه‌.

هه‌ندێ كات وا وێنا ده‌كرێ توانای جۆری مرۆڤ له‌ بیناكردنی چه‌ند رسته‌یه‌ك له‌و وشانه‌ی كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا دڵخوازانه‌ن و خۆیان له‌و ده‌نگانه‌وه‌ هه‌ڵقوڵاون كه‌ به‌ شێوه‌ی كه‌سیی بێ مانان، ئه‌و تایبه‌تمه‌ندیه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ له‌ چه‌شنه‌كانی تر جیا ده‌كاته‌وه‌. هه‌موو كۆمه‌ڵگاكان زمانی تایبه‌تی خۆیان هه‌یه‌ كه‌ رێگه‌ به‌ مرۆڤ ده‌دات بیركردنه‌وه‌یه‌ك كه‌ له‌ ئاڵۆزییه‌كی یه‌كسانیان هه‌یه‌ ده‌رببڕن. شتێ به‌ ناوی زمانی ده‌شته‌كی یان باشتر بڵێم ره‌شۆك بوونی نییه‌، به‌ڵام ئه‌شێ كۆمه‌ڵگاكان ناچاربن بۆ ده‌ربڕینی چه‌مكه‌ تازه‌كان وشه‌گه‌لی تازه‌ قه‌رز بكه‌ن.
هه‌موو مرۆڤه‌كان تواناییه‌كی پێویستیان بۆ فێربوونی زمانیان هه‌یه‌، به‌ڵام دواكه‌وتووییه‌كی زۆر ئه‌شێ به‌شێكی تایبه‌ت له‌ توانا زمانه‌وانییه‌كی بخاته‌ ژێر كاریگه‌رییه‌وه‌. نۆوام چۆمسكی منداڵان به‌ هۆی به‌رنامه‌یه‌كی بایه‌لۆجییه‌وه‌ له‌ دایكده‌بن بۆ فێربوونی زمان ئاماده‌ن. یه‌كه‌مین كتێبی چۆمسكی بونیاده‌ سینتاكییه‌كان) (syntactic structure) سێ مۆدێلی زمان باس ده‌كات. ئه‌و له‌م كتێبه‌دا ئه‌م ئه‌رگومێنته‌ ده‌خاته‌ ڕوو كه‌ ته‌نیا مۆدێلی سێیه‌م كه‌ ئاڵۆزترین مۆدێله‌ و پێكدێ له‌و شته‌ی كه‌ ئه‌و به‌ رێزمانی راگوزاراوه‌ له‌ قه‌ڵه‌م ئه‌دات، ده‌توانێ پانتاییه‌كی بێكۆتای رسته‌كان له‌ زمانه‌ سروشتییه‌كان بخاته‌ ڕوو.له‌هه‌مان ساڵدا، بێ.ئێف. سكینه‌ری سایكۆلۆجیست تویژینه‌وه‌كه‌ی خۆی له‌مه‌ڕ به‌ده‌ستهێنان و وه‌رگرتنی زمان بڵاو كرده‌وه‌ و چۆمسكیش خوێندنه‌وه‌یه‌كی تێروته‌سه‌لی بۆ كرد.
تێبینییه‌ سیاسییه‌كانی دوو زمانیبوون ته‌نیا یه‌كێكه‌ له‌ ره‌هه‌نده‌كانی په‌یوه‌ندیی نێوان زمان و كولتوور. زمانه‌كان بۆ ته‌واوی به‌شه‌ جیاوازه‌كانی كولتووری كۆمه‌ڵگایه‌ك په‌رش ده‌بنه‌وه‌ و ئه‌و بایه‌خه‌ی كه‌ مرۆڤناسه‌كان له‌ تویژینه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگاكانی تر بۆ فێربوونی زمانی لۆكاڵی دایده‌نێن، له‌م فاكته‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت. بۆ نموونه‌، زمانه‌كان ئه‌وه‌ ده‌خه‌نه‌ ڕوو كه‌ كۆمه‌ڵگاكان چۆن ژینگه‌ی خۆیان، له‌ چه‌شنی په‌یوه‌ندی خزمایه‌تی، سنووری ئاژه‌ڵه‌كان، ره‌نگ و خواردن و جیهانی سروشتییان پله‌به‌ندی و هه‌ڵده‌سه‌نگێنن. هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌ك سیسته‌مێكی پله‌به‌ندی جیاوازی خۆی هه‌یه‌ كه‌ تاراده‌یه‌ك یارمه‌تی پاراستنی سنووری نێوان خۆی و ئه‌وانیتر ده‌كات. به‌م چه‌شنه‌، په‌یبردنی دوولایه‌نه‌ بایه‌خی كولتووری و زمانناسیی زمانی سوودلێوه‌رگیراو بۆ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ هه‌ڵه‌تێگه‌یشتن پێویسته‌؛ وه‌رگێڕانی تێگه‌یشتن و چه‌مكه‌ هه‌ڵقوڵاوه‌كانی نێو كولتوور بۆ ئه‌و ده‌سته‌واژانه‌ی كه‌ بۆ ئه‌ندامانی كۆمه‌ڵگایه‌كی تر شایه‌نی تێگه‌یشتن بێ، له‌ توخمه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی كاری مرۆڤناسان و هه‌روه‌ها پسپۆرانی كولتووره‌ جیاوازه‌كانه‌. ده‌سه‌ڵاتیی زمان ئه‌شێ له‌ رووی سیاسیی یا دروشمه‌وه‌ ببینرێ، واته‌ له‌و جێیه‌ی كه‌ وشه‌ی وه‌ك دیموكراسی یا ده‌سته‌واژه‌ی وه‌ك ره‌ش جوانه‌ ده‌توانن گرووپه‌ گه‌وره‌ و هه‌مه‌چه‌شنه‌كان بۆ كرده‌ی سیاسیی ببزوێنن. هه‌روه‌ها زمان كه‌لێن و درزگه‌لی گرنگی نێو كۆمه‌ڵگاكان ده‌خاته‌ ڕوو كه‌ خۆی ره‌نگده‌ره‌وه‌ی هۆكاره‌ فراوانتره‌كانی دنیای سیاسیی و ئابووریین. بۆ نموونه‌ بازڵ بێرنستین () ئه‌وه‌ی خستۆته‌ ڕوو ئه‌گه‌ر چی ره‌مز و هێما كه‌لامییه‌كانی چینی ناوه‌راست و چینی كرێكار له‌ رووی په‌روه‌رده‌یی له‌ به‌رده‌ن هه‌ڕه‌شه‌ و په‌راوێزخستندان. دیارده‌یه‌كی هاوشێوه‌ ئه‌شێ له‌ په‌یوه‌ندیی نێوان زمان و پێشینه‌یی ناوچه‌یی، لۆكاڵی یان ئایینی بدۆزرێته‌وه‌. له‌ لایه‌كی تر، گرووپه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان ئه‌شێ له‌ زمانه‌كان خۆیان وه‌ك ئامرازێكی ره‌مزی بۆ به‌ره‌وپێشبردن یان په‌ره‌سه‌ندنی شوناسی خۆیان یان وه‌ك ئامرازێك بۆ به‌رگری له‌و فشاره‌ ده‌ره‌كییانه‌ سوودی لێ وه‌ربگرن.

سه‌رچاوه‌:
1) Edgar F. Borgatta، Rhonda J. V. Montgomery، Encyclopedia of sociology، Volume 3، Macmillan Reference USA، 2000.
2) Oxford sociology dictionary، Gordon Marshall.

 

دانـا شوانی - هه‌ولێر

© 2017 Hawler

Please publish modules in offcanvas position.