ئازار 22, 2019

سەرنجێکی مێژوویی لە کێشەی ڕۆشنبیران

بەشی یەکەم

بە گشتی زۆرینەی لێكۆڵەران بۆ باسكردن لە ڕۆلی رۆشنبیران و دەسەڵات لەنێو كولتووری ئێمەدا، ناگەڕێنەوە بۆ ڕۆڵی شەرعناس و زانایان لە سەردەمەكانی خەلافەت و شانشینەكان و میرنشینەكان كە ناونراون دەوڵەتانی ئیسلامی. زۆربەی جار تا ئەم سەردەمەی خۆیشمان، لەو ڕوانگەیەوە لە ڕەفتاری زانا و مەلا و شەرعناسەكان كۆڵراوەتەوە، كە لە بەرامبەر دەسەڵاتداران و حاكماندا چۆن بوون، دابەشكراون بەسەر ئەوانەدا كە "فەرمان بە چاكە و نكوڵی لە خراپە" دەكەن و ئەوانەی كە بەو جۆرەی لە نێو سیاق و مێژوویەكی دیاریكراودا دامەزراوەی ئایینی لە خراپە تێگەیشتووە، پاساو بۆ خراپەكانی حاكمان دەهێننەوە. هەندێك لە لێكۆڵەران ئەمە لە كۆنتێكیستی ئەو شتەوە دەردەكێشن كە پێی دەووترێت "ئیسلامی سیاسی"، بگرە دەیانەوێت خۆێندنەوەی ئەم پەیوەندییە لەنێو مێژووی سەرپێچی و ناڕەزایەتی لەنێو مێژووی ئیسلامدا بخوێننەوە. راستییەكەی ئەمە كورتبینییە، چونكە بەگشتی بەشێك لە ڕۆلی ئەو كەسانەی كە لە وەختی خۆیدا پێیان دەوترا "زانا" و "زانستدۆستان"، ئەگەرچی مەبەست لەمانە هەر ئەو كەسانەبوون كە لەچوارچێوەی شەرعناسی و زانستە شەرعییەكاندا بوون، رەخنەگرتن بووە لە كۆمەڵگە و دەسەڵاتداران لە پشتی گووتەی "وتنی قسەی هەق بە ڕووی دەسەڵاتداری ستەمكاردا"، كە پەیوەستە بە هەمان ئەو شتەوە وا لەمڕۆدا لە ڕوانگەیەكی دیاریكراوەوە پێی دەڵێن ڕۆڵی رۆشنبیر؛ ئەم ڕۆڵەیش ژمارەیەكی زۆر كەمی زانا و شەرعناسەكان ئەنجامیان داوە. لەو سەردەم و دۆخانەدا شاعیرەكان و زمانناسان و ڕەوانبێژان و وەرگێڕەكان و ژیاننامەنووسەكان هەمان ئەو دەسەڵاتە شەرعی و ویژدانییەیان نەبووە بۆ رەخنەگرتن لە دۆخی باوی ئەو سەردەمە. بە تایبەتی پەیوەندیی شاعیرەكان بە دەسەڵاتەوە لەنێوان ستایش و سەرزەنشتدا بووە بە پێی بەرژەوەندی، یاخود هەڵچوونی كەسی و خێڵەكی، یاخود دەمارگیریی ئایینی و مەزهەبی بوون، نەك بەو سیفەتەی كە یەكێك لەم شاعیر و ئەدیبانە خاوەنی دەسەڵاتێكی مەعنەوی و ئەخلاقی بووە و لەبەرامبەر دەسەڵاتداراندا بەرزی كردۆتەوە. سەختە بە زمانی ئەمڕۆ بەم كەسانە بڵێین "عەلمانی" laity (واتە ئەوانەی كە پیاوانی ئایینی نەبوون) چونكە ئەم زاراوەیەیش بارگەی ئایدیۆلۆژیی وەرگرتووە. بەڵام لە كولتووری مەسیحییەتدا رێك سیفەتی "عەلمانی" بەسەر ئەم جۆرە كەسانەدا دەچەسپێت، واتە ئەو كەسانەی كە سەر بە پیاوانی ئایینی نەبوون.
نەریتێكی لێكۆڵینەوەكاری هەیە كە نووسەرانی دەسەڵات و دەربار لە شەرعناسەكان وەك بنچینەی كەلەپور جیادەكاتەوە، تاوەكو لەم ڕێگەیەوە جیاكاری بكات لەنێوان رۆشنبیری عەلمانی و تیۆلۆژی. من هاوڕای ئەم نەریتە نیم و، لەگەڵ ئەم دابەشكارییەدا نیم كە چەمكەكانی ئێستا بەسەر ڕابردوودا دەسەپێنێت. ئەم مەسەلەیە پێویستی بە پێداچوونەوە هەیە. هەڵەیە مێژووی زانا و شەرعناسەكان لە ئیسلامدا تەنیا لە دامەزراوەی ئایینیدا كورت بكەینەوە، ئەم مێژووە تاڕادەیەكی زۆر مێژووی ڕۆڵی رۆشنبیران بووە لە شارستانیێتی ئیسلامیدا كە، بەدیاریكراوی لەڕووی كولتوورییەوە، هیچی كەمتر نەبووە لە ڕۆڵی نووسەرانی دەسەڵات. ئەمە راستە، تەنانەت ئەگەر دان بەوەیشدا بنێین –هەلبەت منیش لێرەدا هاوڕام- لەسەر ئەوەی كە دەستەواژی "رۆشنبیر" (المپقف) (1) لە زمانی عەرەبیدا لەو قۆناغ و سەردەمەوە دانەتاشراوە، بەڵكو لە سەردەمی ئێمەدا بەم شێوە وەرگێڕدراوە. بەڵام زاراوەی وەرگێڕدراو تەنیا ئەو كاتە دەبێتە چەمك كە دیاردەكانی دەوروبەری لەبەرچاو بگرێت، نابێتە چەمك ئەگەر بێتوو ئەو دیاردانەی كە تەفسیریان دەكات لەو دیاردانە جیانەكاتەوە كە تەفسیریان ناكات، ئەگەرچی هاوشێوە و نزیكیش بن لە یەكترەوە.
چەمكەكە لە سەدەی نۆزدەی ئەوروپییەوە وەرگێڕدراوە، بەتایبەتیش لە چەند چەمكێكی وەكو intellectual و scholar و literati ـیەوە. دیارترینی ئەم چەمكانە و نزیكترین واتا و تێگەیشتن لەو چەمكەوە كە ئەمڕۆ پێی دەوترێت "رۆشنبیر" چەمكی intellectual ـە؛ ئەمەیش سیفەتێك بوو بەو كەسانە دەوترا كە بە دیاریكراوی لەبواری فیكر و ئەدەبدا كاریان دەكرد و، هەڵوێستیان دەربارەی شتە گشتییەكان لە فەرەنسای سەدەی نۆزدەدا هەبووە و ئەمەیشیان وەك رۆشنبیر ئەنجام دەدا. دواتر رەخنەگران بە چڕی بۆ ئەو ڕۆڵەی ئەمیل زۆلا و ئەو كەسانەی تر كە لە گەڵیدا بوون، بەكاریان هێنا، ئەویش لەوەختی واژووكردنی بەیاننامەیەكی سیاسیدا و تێیدا رەخنەیان لە هەڵسوكەوتی دژایەتی سامییانە و بەڵگە هەڵبەستراوەكان گرت لە دادگاییكردنی ئەفسەرێكی یەهودیی فەرەنسی بە ناوی درایفۆس (1894-1899). لێرەدا بیرمەندان و ئەدیبان كۆبوونەوە تاوەكو هەڵوێستێكی هاوبەش لەبەرامبەر كێشەیەكی سیاسی هەنووكەییدا بنووێنن كە لەو وەختەدا كۆمەڵگەی فەرەنسی سەرقاڵ كردبوو. لێرەدا وشەی "ئەنێلیجنسیا"ی ڕووسی، وەك ئەوەی رۆشنبیرانی بزووتنەوەی میللیی ڕوسی دایانڕشتبوو، هاوتای ئەم هەڵوێستەی زۆڵا و هاوڕێكانی بوو؛ ئەم ڕۆڵەیش پەیوەست نەبوو بە توانا و دبلۆمی زانستی و پسپۆڕییەوە، بەڵكو پەیوەست بوو بە ڕەتكردنەوە و گۆڕینی دۆخی باوەوە لە ڕوانگەی ئەوانەی كە زەلیلكراو و سوكایەتیپێكراون، واتە "گەل". ئەوەی لەنێوان چەمكە فەرەنسییەكە و چەمكە ڕوسییەكەدا هاوبەشە ڕەتكردنەوەی رۆشنبیرانە بۆ دۆخی باو و، ئەنجامدانی وەزیفەی رەخنەیی و، ڕەتكردنەوەی ئەوەی كە رۆشنبیر سەگی پاسەوانی دۆخی باو بێت؛ ئەمەیش ئەو شتەیە كە ژان پۆل سارتەر لە سەدەی بیستەمدا بەردەوامیی پێداوە. لەمەیشەوە جیاوازی خرایە نێوان ڕۆشبیر و شارازا، رۆشنبیر و پسپۆر، یان رۆشنبیر و رۆشنبیریی تەكنیكیی داخراو لە سنووری پسپۆرییە تایبەتییەكەیدا، كە گرنگی بە كایەی گشتی و مەسەلە گشتییەكان نادات. بۆ ئەوەی ڕوونتر قسە بكەین ئەم دۆخە دەچووێنن بە پزیشكی گوند (یان حەكیم بە دەربڕینە كۆنەكە. وەرگێڕ)، كە لە ڕوانگەی بەها تایبەتییەكەی خۆیەوە دەست لە زۆر كێشە و نەخۆشییەوە دەدات و، لە دەرەوەی نۆڕینگە و بیمارستان گرنگی بە ژیانی نەخۆشەكانی دەدات؛ كەچی شارەزا و پسپۆڕی تەكنیكی هەمان حاڵی ئەو پزیشكه پسپۆڕەیە كە تەنیا لە چوارچێوەی پسپۆڕییەكەیدا چارەسەری نەخۆشەكان دەكات.
چەمكی "ئەنتێلیجنسیا" بۆ وەسفی گروپێكی شارەزا و سپۆڕ بەكاردەهێنرێت كە وەك پیشە لە بواری "فیكر"دا كار دەكەن، جا چ مامۆستایان بن یان ڕۆژنامەنووسان یان ئەندازیاران یان ئەوانەی كە لە بواری مەعریفە و زانستدا كار دەكەن، بە بێ ئەوەی لە "بیرمەندان"ـی داهێنەر بن (واتە ئەوانەی كە بەرهەمێكی داهێنانكارییانە، فیكری بێت یان ئەدەبی و هونەری، پێشكەش دەكەن)، كە وایدەبینن ئەركیانە هەڵوێست بەرامبەر كۆمەڵە و دەوڵەت و بوارەكانی دیكەیش وەربگرن. ئەم جیاكارییە لەنێوان پسپۆڕەكان و رۆشنبیراندا جیاكاریی سەردەمی ئێستایە. بەڵام لەڕووی مێژووییەوە هەردوو دەستەواژەی intellectual و intelligentsia بۆ وەسفكردنی رۆشنبیرانی رەخنەیی بەرهەڵستكار بەكارهاتووە. ئەم پەیوەستییە (لەنێوان رۆشنبیر و كهەڵوێستی رەخنەیی)ـیدا، هێشتایش هەر بەردەوامە(2)؛ دەستەواژەی یەكەمیان لە فەرەنسا بەكارهاتووە و، دەستەواژەی دووەمیان بۆ وەسفكردنی چالاكیی رەخنەیی بەرهەڵستكار (چالاكی رۆشنگەرانەی تایبەت بە ڕۆژئاوا، یان ڕووسیی ناسیۆنالیستانە، یان میللیی سۆشیالیستییانە) لە شەستەكانی سەدەی نۆزدەوە لە ڕوسیا بەكارهاتووە. دەستەواژەكانیش گۆڕان بۆ ئەو چەمكانەی كە لە سەرەوە باسمان كردن.

 

و: هاوار محه‌ممه‌‌د - هەولێر

© 2017 Hawler