کانونی دووەم 18, 2022

زۆرترین بینراو دیمانه‌

Error: No articles to display

Chalak Ahmad

Chalak Ahmad

محەمەد شەریف

 

ئەزموونی تازەی ئەفغانستان
ئاشـــکرایە، کە تەحلیلی هەر رووداوێکی گرنگی ڕامیاری ببێتە هۆی بنبڕکردنی رژێمێکی پشـــت بەستوو بە ســـوپایەکی مۆدێرنی بەهێز، بێ ئەوەی باڵانســـی هێز یارمەتیدەری ئەم جـــۆرە گۆڕانکارییەبێت، کارێکـــی ئاســـان نیه، بەڵام ئەو تـــەم و مژە قورســـە دەرەوێتەوە، کـــە زانیارەکانی دەســـت کەوتوو پێمان بڵێت: "کـــە رژێمی کەوتوو یا هەڵاتوو، هیچ بنەمای دەولەتێکی خاوەن دامەزراوەی دەســـتووری نەبووه؛ تەنیا پانتاییەكی کراوە بووە بۆ گەندەلی چەند بەرپرســـێکی بەدکارو دزوو جەردە، کە قەت لایقی میللەتێکی پڕ جەسارەتی وەکو ئەفغانییەکان نەبوونە؛ بۆیە بەئاســـانی ریشەکەیان بۆوە خوری، هەر یەكەوە بەلایەك ڕایکرد، ڕێگایان خۆش کرد بۆ گەڕانەوەی حکوومەتی فەقێ و مەلایەکانی پێشـــوو، کە بە خانەخێی قاعیدەی تیرۆریســـت ناســـراو بوون، سیستەمی ناوخۆیان لە گەڵ پێوەرەکانی ئەم جەرخە نەدەگونجـــا؛ بە تایبـــەت لە بابەت مافی مرۆڤایەتـــی ژنان و ئازادی مرۆڤ؛ بۆیە، میللەتی ئەفغان و کۆمەلی نێودەولەتی وەك مارگەستی وابـــوون، خەلقێکی زۆر بەشـــێوازێکی تراجیـــدی ڕایانکرد، وەکو لە جەهەنـــەم رابکەن، ئەمریکای زڵهێزیش واقـــی ووڕمابوو، پیلانەکەی راست دەرنەچوو، ناچار کەوتە چاودێرییەکی چڕوپڕ، بەڵکو خوا بکات تالیبان بەپیاوەتی خۆیان گۆڕابن، بەخۆشحالی هەموولایەك، هەندێك ئامـــاژە هەیە، کە لەم چەند ســـاڵەی هەندێك لە ســـەرکردەکانیان لـــە قەتەر بوون، شـــتێك لە جیهانـــی تازە فێر بووبـــن. هەر وەکو عوســـمانییەکان، لە سەد ســـالەی دووایی حوکمەکەیان، ناچار بوون
سیستەمەکەیان بگونجێنن لە گەڵ پێوەرەکانی نێودەولەتی. ئێمەش، وەکو موســـڵمانی جیهان، مافـــی خۆمانە چاودێری حوکمە تازەکەی تالیبان بکەین کە بەناو شـــەریعەتی ئیسلامە. ئێمەش وەکو موسڵمان مارگەســـتی بوین، ئیسلام تەنیا دینی میللەتانی موسلمان نیه، کە ملیارێک و نیو زیاتر دەبن، بەڵکو کلتوور ومێژوو زانستیشـــە کە رۆلی کورد لەگەشـــەکردنیان کەمتر نیە لە ئەفغانیەکان، هەروەها تورك و فارس و عارەب و میللەتانی تر. هیچ موسلمانێك ڕازی نابێت، دین و کلتوور و مێژووی، بشـــێوێندرێت. خۆ داعشیش بەناو دەولەتی ئیســـلامی بوو، چ کارەساتێکی بۆ ســـومعەی سەماحەتی ئیسلام لە
جیهاندا دروست کرد!!. ئیسلام شارستانییەت و کەرامەتی ئادەمیزادو ئاشتی و یەکتر قەبوول
کردنە، حیکمەتی کۆمەڵگا یەکتر ناسین و هەماهەنگییە، پێجەوانەی ئەم ڕاســـتییە کوناحی خودی ئادەمیزادە کـــە مێژووەکەی لەهەموو دینـــەکان ونەتەوەکان پـــڕە لە لادان لە ڕاســـتە ڕێ. ئەو هەویرەش ئاوەکی زۆری دەوێ

ھاودەنگ فاروق

دەنـــگ بدەن بە پارتی بۆ تەواوکردنـــی ئەرکە مێژووییەکان؛ بۆ ئـــەوەی کورد لە گەمەی نەتەوەکانـــدا گۆڵی خۆی بکات. تۆپەکە لە قاچی پارتیـــدا، گۆڵی چرکە کۆتاییەکەی پێ دەکرێت. پارتی یاریکەری گۆڕەپانی زلهێزەکانە؛ پارتی لە ناوەڕاســـتی گۆڕاپانی مێژووەوە، بە یەکەم شووتی ڕیفراندۆم گۆڵی خۆی کرد.
پارتی سەرمەستە بە ئەشقی خاک و نەتەوەی کورد؛ سیخناخە بە خەونی گەورە بۆ کورد؛ ئەمجارەیان پارتی تا بەردەمی شکاندنی دەرگای قەدەرە شوومەکانی کورد ناوەستێ .. دەردەکانی کورد، برینەکانی جەستەی کوردستان تەنیا بە پارتی چارەسەر و تیمار دەکرێن، ئێوە پارتی بنێرنە شـــەڕی دابینکردنی مافەکانتان؛ ئەمیش بە ســـەلیقە و لێزانینی خۆی، گۆڵێـــک تۆمار دەکات، دەنگـــی چەپڵەی ئێوە گوێچکەی گـــەردوون، گوێچکەی نەیاران و ناحەزانی كورد، گوێچکەی سایکس پیکۆ پێکەوە کەڕ بکات.

عارف ڕوشدی

 

وازانراوە لایەنی سیاسیی رەسەن و نیشتیمانپەروەر مشورخۆری ڕاستەقینەی خەڵک و خاکە ، دەتوانێ گرفتەکان چارەسەربکات ، ئەمن و ئاسایش و پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی بەدیبێنێ ، هێزی رەسەن خاوەنی ئەجێندای سەردەمیانەیە لە پێناوی سەرفرازی گەل و تاک بە تاکی کۆمەڵگا ، لە ئەمڕوی کوردستاندا ئەو هێزە (پارتی دیموکراتی کوردوستانە ) و پشت ئەستور بە شاڵاوی بێ کوتای پشتیوانی کۆمەڵانی خەڵکی کوردوستان لە کێبرکێدایە لە هەڵبژاردنەکانی پارلەمانی فیدڕالی ، دەخوازێ لە پێناوی (چەسپاندنی دیموکراسی ڕاستەقینە ، سەرفرازی نیشتیمانی ، پتەوکردنی پرنسیپی پێکەوەژیان ، دابینکردنی مافە رەواکانمان لە هەمو سێکتەرەکاندا ) دەنگی پێبدەن ، پارتی دور لە قەسەمخواردن و بە دەرونێکی هێمن ڕوو لە هەمو دەنگدەران دەکات بەشداربن لە دەنگداندا وەکو ماف و ئەرکێکی پیروز جێبەجێی بکەن ، پارتی بەهێزبێت هەرێمی کوردوستان بەهێزدەبێت و مەترسییەکان لە سەرداهاتوی گەلەکەمان دەرەوێنەوە ، پارتی بە هەگبەیەکی پڕ لە خزمەتگوزاری بانگەشە دەکات و خۆی سەرقاڵناکات بە پەلاماردانی خەڵکیکەیەوە ، پارتی نەخشەڕێگای نوێ دەخاتە وار ی کارو جێبەجێکردن و بانگی هەمو لایەنەکانی دیکەش دەکات بەشداربن لە پروسەی بەرگریکردن لە
خواستە رەواکانی گەلەکەمان لە بەغدا.

فارس نەورۆڵی

لە بانگەشەی هەڵبژاردندا دروشمی عەنتیکە دەبیستین، بێ ئەوەی لێکدانەوەی بۆ بکەن بۆمبارانی خەڵکی پێدەکەن.
مەبەستمە قسە لەسەر ئەم دروشمە بکەم، کە دەڵێن(دەنگمان پێبدەن بۆ گەڕانەوەی هاوسەنگی هێز ). هێز و هاوسەنگی دوو چەمکن دەکرێ قسەی زیاتریان لەسەر بکەین، بەڵام لێرەدا دەمەوێ بڵێم بەکارهێنانی ئەم دروشمە هیچ پەیوەندی بە پرۆسەی دیموکراتی و هەڵبژاردنەوە نییە، بەتایبەتی بۆ ئەو هێزانەی لە حکومەتن هەروەها هێزی ئۆپۆزسیۆن، چونکە گەمەی دیموکراتی بریتییە لە دۆڕان و بردنەوە. لە هەموو دنیا وایە هێزێک زۆرینە بەدەست دەهێنێ و حکومەت پێکدەهێنێ، یاخود حزبی دیکە بەشداری پێدەکات و پێکەوە حکومەت پێکدەهێنن. بەڵام هێزی یەکەم بەرنامەکانی کە بانگەشەی پێکردووە دەیانهێنێ لە ڕێگای حکومەتەوە دەیکاتە بواری جێبەجێکردن بۆ خزمەتی خەڵک، ئەو حزبانەی لەتەکی دا حکومەتیان پێکهێناوە نایەن داوای هاوسەنگی هێز بکەن، چونکە هەڵبژاردن زۆرینە و کەمینەیە ئەوە لە دیموکراتی عەنتیکەدایە کورسیش نەهێنێ هەر براوە بێ و لە حکومەت بەشدار دەبیت. ئاخر داوای هاوسەنگی چی دەکەی کە سەرۆکی پەرلەمانت هەبێ و جێگری سەرۆکی هەرێم و حکومەتت هەبێ و وەزارەتی دارایی و چەند وەزارەتی دیکەو پۆستی دیکەی جیاوازت هەبێ و باس لە گێڕانەوەی هاوسەنگی هێز بکەیت! هەمان مەسەلە بۆ ئۆپۆزسیۆن ڕاستە، کە نابێ باس لە هاوسەنگی هێز بکەن، ئەگەر هاوسەنگی هێز دروستبکەین ئیتر پرۆسەی دەنگدانمان بۆ چییە؟ پێش وەخت ڕێکدەکەوین بۆ دابەشکردنی کێکەکەو خەڵکیش ماندوو ناکەین بۆ بانگەشە بۆ دەنگدان. لە ڕاستیدا بانگەشەی هاوسەنگی هێز هەڵەی لۆژیکییە ئەگەر بمانەوێ دیموکراتیەت پەرە پێبدەین، دەبێ لێگەڕێین کام هێزەی زۆرینە بوو بۆ چوارساڵ حکومەت پێکبهێنێت و ڕکەبەرەکانیش خۆیان بۆ چوار ساڵی دیکە ئامادەبکەن یاخود لەتەک هێزی زۆرینەدا حکومەت پێکبهێنن. بە مەرجێ کە بەشداربوویت خۆت بە خاوەنی حکومەت بزانیت.
کەواتە دروشمی دەنگمان پێبدەن بۆ گێڕانەوەی هاوسەنگی هیچ نییەجگە لە هەوڵدان بۆ دەسکەوت. بۆیە پێویستە ئەو دروشمە پاشەکشە پێبکەن ودەنگی پێ کۆنەکەنەوە، چونکە پەیوەندی بە دیموکراتی و هەڵبژاردنەوە نیە، جگە لە فریودان و نەبونی دیدێکی دروست بۆسیاسەت وحوکمڕانی و دیموکراسی هیچی دیکە نیە و لە پرۆسەی هەڵبژاردنەدا گێڕانەوەی هاوسەنگی هێزمانایی نیەوجێگای نابێتەوە.

 

د.سالار عوسمان

 

دەنگدەری بەڕیز، ئەگەر گلەییت هەیە
ئەم وتارە بخوێنەوە !..
-باس باســـی هەڵبژاردنە، هەندێک ماقوڵ و هەنێکیش هاوار دەکەن و هاوارکردنەکەیشـــیان لـــێ نایە، چونکە لە هونەری وتاربێژیی نازانن و، ئیتر بەڕەنگی جیا، بە دەنگ و ســـلۆگان و وێنەی جیاوە، هەر کەســـەو بازاڕ بۆ خۆی گەرم دەکات و تادێ تابلۆکەیش نەخشـــینتر و
باگەشەکەیش گەرمتر دەبێ. -لە نێو هەموو ئەو باس و خواسە گەرمانەی هەڵبژاردندا، ئەوەی یەکلاکەرەوەیە دەنگدەرە، ئەها دیموکراسی چەند جوان و لەهەمان دەمدا چەند ناشیرینیشە، هەموومان وەکو یەک لێ دەکاتەوە، جوانە چونکە یەکسان دەبینەوە لە هاوڵاتیبوون و بڕیارداندا، ناشیرینیشە چونکە ئاقڵ و گەمژەیەک، باش و شاشـــێک، ســـەنگین و پۆپۆلیزمێک وەک یەک لەسەر سندوقی دەنگداندا کۆ دەکاتەوە، ئیتر ئەمە دیموکراســـیەتە و، دەی با لەوە گەڕێین و بێینە ســـەر ئەســـڵی مەوزوع، بەڵێ ئەســـڵی مەوزوعمان دەنگدەرە، تایبەت ئەو دەنگدەرانەی گلەییان هەیە!.. -دەنگـــدەری بەڕێـــزی گلەییدار، گلەییەکەت هەرچییەک بێت جێگـــەی ڕێزە، بەڵام دەمەوێ پێکەوە بە شێنەیی گەنگەشەیەک بکەین، گەنگەشەیەک، کە دڵنیام بۆ هەردووکمان دەبێتە مایەی قازانج و مفا، چونکە هەم تۆ و هەم من پەرۆشـــین، تۆ پەرۆشی بۆیە گلەییت هەیە، منیش پەرۆشم، چونکە دەمەوێت گلەییەکەت بگەیەنمە خاڵێک لە چارەسەر. --گلەییت نیشانەی ئەوەیە، کە چاوەڕێی باشتر دەکەی، دەتەوێت ژیان باشتر بێت، گلەییت هەیە چونکە خۆت بە ساحێب دەزانی و بەم تەجرەبە سیاسی و حوکمڕانییەوە ماندوو بووی و ناتەوێت لە دەســـتی بدەیت، گلەییت هەیە چونکە خۆت بە دڵســـۆز دەزانییت و دەتەوێت بەشـــدار بیت، هەموو ئەمانە بەســـەریەکەوە واتە: پەرۆشی، جا بۆ ئەوەی ئەم پەرۆشییەت بەرهەمـــدار بێت و، بـــە کورتی گلەییەکەت جێ بگری، دەبێ دەنـــگ بدەیت، دەنگ بدەیت تا پەرۆشـــییەکانت، چاوەڕوانییەکانـــت، خۆ بە ســـاحێبزانین و ماندووبوونەکانت ببێت بە بـــەرهەم، چونکە گەر دەنگت نەدا، کوردســـتان لاواز دەبێت، کە کوردســـتانیش لاواز بوو، نەک گلەییەکانت جێ ناگرێ و بەر ناگرێ، تۆش و هەرێمی کوردستانیش لاواز دەبێ و ئیتر کەس حیســـاب بۆ خۆت و گلەییەکانت ناکات، کەواتە بڕۆ دەنگ بدە و کوردســـتان بەهێز بکە، کوردستانیش بە جۆرێک بەهێز دەبێت، کە پارتی بەهێز بێت، کەواتە تەنێ لە بەهێزیدا گلەییەکانت بەرهەمدار دەبێت و، دەتوانرێت لە بەغدا، لە ڕێگەی کوردســـتانێکی بەهێزەوە، کە پارتی بە کردەیی کار لە پێناویدا دەکات، تۆ ســـەربەرز و گلەییەکانیشـــت جێ بگرن و جێبەجێ بکرێن. - دواقســـە کە دەمەوێت بیکەم ئەمەیە: دەنگدەری ئازیـــز، لەبیر مەکە، ئێمە لەگەڵ عێراق لە ململانێ داین و هەڵبژاردنمان لەگەڵ لایەنە عێراقییەکانە، با گلەییەکانت، خوانەخواســـتە بەفیڕدانی دەنگ و ساردبوونەوەت لە دەنگدان نەبنە سزا بۆ کوردستان و خێر بۆ ناحەزان، دەنگی تۆ کوردستان بەهێز دەکات لە عێراقدا و پێچەوانەکەیشی هەر ڕاستە، بەفیڕۆچوونی هەر دەنگێک کوردســـتان لاواز دەکات، کەواتە، ئەو لەحزە مێژووییەی کە لەســـەر سندوقی هەڵبژاردنـــدا دەتەوێت بڕیـــار بدەیت، دەبێ باش بزانی، کە دەنگـــی تۆ، بەڵێ یەک دەنگ کوردســـتان بەهێز دەکات و وەک ڕۆژی ڕووناکیش دیارە، کە ئەدرەسی بەهیزیی کوردستان، واتە پارتی دیموکراتی کوردستان.

ھاودەنگ فاروق

 

بۆ ئەوەی نەوەکانی داهاتوو، دەرسی بڕوابەخۆبوون و کۆڵنەدان و هەستانەوە فێربن، حزبی دەستکەوت و سەرکەوتن و شانازییە مێژووییەکان هەڵبژێرە..
لەنێـــو دەنگ و ســـەدای دوژمنانت گوێ هەڵخە و هەســـت ڕاگرە، بزانـــە دوژمنەکانت کام هاوزمانی تۆیان بەدڵە، ئینجا بۆ ئەوەی بزانی کێ پشتیوان و داشدیاری مافی میڵەتەکەتە، بڕوانە بزانە تیری تانە و هێرشـــی دوژمنانت ڕووی لەکام هاوزمانتە، ئەوســـا چرای ڕۆشنی کوردایەتی ئیختیار بکە؟
دەنـــگ بەو حزبە بـــدەن کە لە بەغـــداوە زۆرترین دژایەتیی دەکرێ، دەنگـــت بۆ ئەو هێزە مێژووکردە بێت کە لە سەر هەڵوێستە نەتەوییەکانی کراوەتە ئامانجی هێرشی شۆڤێنییەکان و بە هەڵگری ئاڵاو ناسنامە و سەروەرییە نەتەوەیی نیشتمانییەکان دەناسرێتەوە. بۆ ئەوەی پارتی وەک گەورەترین هێزی کوردســـتانی لە بەغدا، قەڵغانی پاراستنی مافەکانت بێت، ئەو ڕێبازە لە بیر مەکە، کە بەهاو ئامانجە باڵاکانی لە ناخ و دڵ و دەروونی کوردساتیان و، پێشمەرگەو خەباتکارە ڕاستەقینەکانی میڵەتەکەت ڕەگی قووڵی داکوتاوە..
تاوەکو دڵنیا بین لەوەی خاک و نیشـــتمانمان هەرزانفرۆش ناکرێت، پشتڕاســـت بین لەوەی سەروســـەودا بە ماف و دەستکەوتەکانمانەوە ناکرێت و خەونی ناحەزان و نەیارانی کورد لە گـــۆڕ دەنرێـــت، هێزی پارتی دەبێ لە ئەنجومەنی نوێنەرانـــی عێراقدا زۆرینەی کوردی پێک
بێنێت.

جەواد قادر

دوور نییە وتارەکەی ٢٥ی ئەیلوول، گرنگترین وتاری تەمەنی سیاسیی نێچیرڤان بارزانی بووبێت تا ئێستا. هۆکاری ئەمەیش بۆ فراوانیی ڕووبەری ئەو پرسانە دەگەڕێتەوە کە وتارەکەیان بۆ تەرخان کراوە و، ئەو ڕێگەچارانەی سەرۆکی هەرێم پێشنیاریان دەکات.
هاوکات، ناوەرۆکی وتارەکە، کە ئاستی ناوچەیی، عێراقی و ناوخۆیی هەیە و باز بۆ ناو پێوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا دەدات، بۆ یەکەم جار لە مێژووی نزیکدا هاودەنگییەکی هەستپێکراوی لەسەر هەرسێ ئاستدا دروست کردووە. ئەمە بەهای سیاسیی وتارەکە گرانتر دەکات.
وتارەکەی سەرۆکی هەرێم لە کۆنفرانسی "عێراق، چارەنووسێکی تراژیدی"دا کە بە شێوەیەکی ڕەمزی لە ساڵڕۆژی ریفراندۆمدا پێشکەش کرا، بە پلەی یەکەم ڕوو دەکاتە ئەو گۆڕانکارییە خێرایانەی کە لە دە ساڵی ڕابردووی دوای بەهاری عەرەبیدا دەستیان پێ کردووە و پرسی ئاساییش و گەشەی عێراق، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ڕۆژئاوایان لە درێژمەودادا لە یەکتری گرێ داوە. لەو ناوەدا، دۆخی سووریا دە ساڵ دوای بەهاری عەرەبی و دۆخی ئەفغانستان و دوو دەیە دوای یانزەی ئەیلوول، و کاریگەرییان بەسەر ئاساییشی ناوچەکە و ڕۆژئاوا، بەڵگەی بەهێزن بۆ ئەو دەرئەنجام و ڕێگەچارانەی وتارەکەی سەرۆکی هەرێم دەیانخاتە ڕوو.
دروشمی سەرەکیی نێچیرڤان بارزانی، کە لە چەند ساڵی ڕابردوودا وەک مۆرکی سیاسەتەکانی سەرۆکی هەرێم دەرکەوتووە و بریتییە لە پێکەوەژیانی ئایینی و نەتەوەیی؛ پێدەچێت دواجار گوێگری جیددیی نەک هەر لەناو کوردستان و عێراقدا دەستەبەر کردبێت، بەڵکوو لایەنگر و پشتیوانیشی لەناو کۆمەڵگەی ئاڵۆزی نێودەوڵەتی و ناوچەییشدا پەیدا کردووە.
سەرۆکی هەرێم ئاسۆی سەقامگیریی سیاسی و کۆمەڵایەتیی لە عێراق و ناوچەکەدا بە کۆمەڵێک پرەنسیپەوە گرێ داوە و، پێداگریی کردووە کە چ لەسەر ئاستی حزبەکانی کوردستان، چ لەنێوان هێز و پێکهاتەکانی عێراق و چ لە ئاستی ناوچەکەدا، پێویستە ئەو پرەنسیپانە ببن بە هەوێنی ڕوانگەیەکی تازەی هاوبەش.
ئەم دروشم و پرەنسیپانە، بە شێوەیەکی گشتی، بریتین لە: پاراستن و پەرەپێدانی مافی هاووڵاتیبوون، دداننان بە ناسنامەی نەتەوەیی و ئایینی و لێبووردەیی نێوان پیکهاتەکان. بەبێ ڕێککەوتن لەسەر ئەو پرەنسیپانە، کە سەرۆکی هەرێم لە چوارچێوەی بەرژەوەندیی هاوبەشدا و وەک فەرمانڕەوایی دروست پێناسەیان دەکات، نە دەولەت دەتوانێ سەروەری وەربگرێت و نە سەقامگیری
دەتوانێ نێوانی دەوڵەتانی ئەم ناوچەیە بگرێت.
هەر بە پێی ئەو پرەنسیپانەیشە کە سەرۆکی هەرێم هەوڵی داوە لەگەڵ لایەنی ناوخۆ، عێراقی و ناوچەیی ڕێک بکەوێت.
بەڵام بۆچی ئەم ڕوانگە و ڕێککەوتنە وەها پێویستن و بۆ سەرۆکی هەرێم جەختیان لێ دەکاتەوە؟ وەڵامەکە بە ڕواڵەت سادەیە؛ ئەم ڕێککەوتنە تازەیە پێویستە چونکە لە سی ساڵی ڕابردوودا و
دوای ڕووخانی دیواری بەرلین، نە ڕوانگەی ڕۆژئاوا، کە بریتی بوو لە دەوڵەتسازی و نەتەوەسازی، بۆ ئەم ناوچەیە سەریگرت، نە دەولەتان و میڵەتانی ئەم ناوچەیە خۆیان توانییان سەر لە کێشەکانیان
دەربهێنن.
سەرۆکی هەرێم دەڵێت، بۆ لەمەولایش نە ئەو دەوڵەتانە دەتوانن پێکهاتەکانی خۆیان بسڕنەوە و نە ئەو پێکهاتانە بە ئاسانی دەتوانن نەتەوەسازی بکەن. کەیسی ئەفغانستان و عێراق کە بە دوو شێوەی جیاواز لە هەردوو بواری دەوڵەتسازی و نەتەوەسازیدا شکستی گەورەیان هێنا، هۆشدارییەکی توندە بەو ئاراستەیەدا.
ڕوانگەی نێچیرڤان بارزانی ڕوونە؛ لە سەردەمێکدا کە پرسی دەوڵەتی نەتەوەیی نەک هەر بۆ گەلانی بێدەوڵەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەڵکوو وەک چەمک و لە پێوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا کەوتووەتە ژێر پرسیار و هێرشەوە و، لە سەردەمێکدا کە گواستنەوەی گەلانی بێدەوڵەت بۆ قۆناغی نەتەوەسازی دوچاری شکستی نائومێدکەر بووە و، لە کاتێکدا پێکدادانی نێوان گەلانی بێدەوڵەت و دەوڵەتانی ئامادەکراو بێدابڕان بەردەوامە، لە دۆخێکی وەهادا، سەرۆکی هەرێم دەڵێت، ڕێگەیەکی تر جگە لە گرێبەستێکی تازە لەناو و لەنێوان ئەم دەوڵەتانەدا نامێنێتەوە. ئەم گرێبەستە لە یەک کاتدا هەم ئاساییشی دەوڵەتانی ناوچەکە دەستەبەر دەکات، هەم سەروەری بۆ گەلانی بێدەوڵەتی ناو ئەم دەوڵەتانە فەراهەم دەکات.
بە واتایەکی تر، بە پێی ئەم گرێبەستە؛ گەلانی بێدەوڵەتی ناو دەوڵەتانی ناوچەکە نەک هەر تەنیا دژی ئەو دەوڵەتانە خەباتی نەتەوەیی ناکەن، بەڵکوو وەک دەوڵەتی خۆیان قبووڵیان دەکەن و دەیانپارێزن. لە بەرانبەردا، دەوڵەتانی ئامادەکراو (عێراق) و کۆنی (تورکیا) ئەو ناوچەیە، سەروەری بۆ ئەو گەلانە دەگەڕێننەوە، لە نەتەوەسازیدا پاڵپشتیان دەبن ولە چوارچێوەی خۆیاندا هێز و دامەزراوەکانی دەوڵەتیان بۆ دەخەنە گەڕ و وەک نەتەوە دانوستانیان لەگەڵدا دەکەن.
سەرۆکی هەرێم دەڵێت، بۆ ئەم گرێبەستە نوێیە عێراق بایەخێکی ناوەندی و سەنگینی هەیە، بە دوو هۆکار: یەکەم، عێراق وڵاتێکی فرەپێکهاتەی فرەنەتەوەی فرەئایینە.ئەم گرێبەستە نوێیە بەختی زۆری هەیە کە لە عێراقدا سەربگرێت چونکە سەرجەم ڕێگەکانی تر (شەڕ، ڕاگواستن، جینۆساید، هتد) تاقی کرانەوە و سوودی بۆ هیچ لایەک نەبوو؛ نە عێراق وەک دەوڵەت حەسایەوە و نە کورد و پێکهاتەکانی تر گەییشتنە مەنزڵگا. سەرگرتنی ئەم گرێبەستە لە عێراقدا، کە پالپشتیی ڕاستەوخۆی ناوچەیی و نێودەوڵەتی پێویستە، بەختی سەرگرتنی هەمان گرێبەست لە وڵاتانی تری ناوچەکەدا زیاد دەکات. عێراق ئاوێنە بچووکەکەی کۆی ناوچەکەیە، لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە تا باکووری ئەفریقا.
دووەم، بۆ ئەوەی ناوچەکە ئارام بگرێتەوە دەبێ عێراق ئارام بێت. سەقامگیریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە سەقامگیریی عێراقەوە گرێ دراوە بە هۆی پێکهاتەی ئایینی و نەتەوەیی و هەڵکەوتەی جوگرافیی عێراقەوە. عێراقی شیعە درێژکراوەی ئایینیی ئێرانە. عێراقی کوردی، درێژکراوەی نەتەوەییی کوردستانی تورکیا و دراوێکانیەتی. عێراقی سوننە درێژکراوەی ئایینی و نەتەوەییی جیهانیی ئیسام و عەرەبە. نائارامی لەناو هەر یەک لەو پێکهاتانەی عێراق ڕەنگدانەوەی ترسناکی لە دەرەوەی عێراقدا دەبێت و ناوەوەی خاپوور دەکات. لێرەدایە کە سەرۆکی هەرێم داوای ڕوانگەیەکی هاوبەش و گرێبەستێکی تازە لە عێراقدا دەکات کە مەوتەنی ڕەسمیی عەرەب و کورد و سەرجەم پێکهاتەکانیەتی. نێچیرڤان بارزانی ئاوڕ لە سەد ساڵ تەمەنی پڕ لە کارەساتی عێراق وەک دەوڵەتێکی ئامادەکراوی دەستی زلهێزانی سەرەتای سەدەی بیست دەداتەوە و پرسیار دەکات: کێ لەو سەد ساڵ شەڕ و ئاشووب و ئاڵۆزییە قازانجی کردووە؟ نە کورد و نە عێراق. بۆیە سەرۆکی هەرێم ئەم گرێبەستە نوێیە دەخاتە بەردەم سەرجەم لایەنەکانی عێراق، کە لە پرسی کورد و هەرێمی کوردستاندا ئەم گرێبەستە بریتییە لە: هەرێمی کوردستان پێکهێنەرێکی عێراقە وەک دەوڵەت؛ واتە عێراق وەک وڵات و دەوڵەت بە هیی خۆی دەزانێت. هەربۆیەیش کورد دەبێ هاوبەشی بێمەرجی دامەزراوەکانی دەوڵەت بێت لە دەستەڵاتی دارایی، سەربازی و سیاسیدا. هاوکات ئەم دابەشکردنەی دەستەڵات دەبێ لە ڕووی جوگرافییشەوە سەربگرێت، واتە پاراستن و پەرەپیدانی سەروەریی هەرێمی کوردستان لەناو دەوڵەتی عێراقدا، کە دەوڵەتی کوردیشە.
ئەگەر ئەم گرێبەستە جێبەجێ بکرێت، کورد لە عێراقدا خەباتی نەتەوەیی بۆ دەوڵەت دەگوازێتەوە بۆ خەبات بۆ دروستکردنی نەتەوەی کوردستان بە یارمەتیی ڕاستەوخۆی دەوڵەتی عێراق کە دەوڵەتی کوردیشە. لەم پرۆسەی نەتەوەسازییەدا، دەوڵەتی عێراق کە لەسەر بنەمای دەستوور بینا کراوە، هەموو سەرچاوەکانی هێزی خۆی بۆ یارمەتیدانی کوردستان دەخاتە گەڕ و سەروەریی نەتەوەییی کوردستان، کە کورد و سەرجەم پێکهاتەکانی تر لە خۆ دەگرێت، وەک مەرج و بنەما وەردەگرێت و دەیپارێزێت و پەرەی پێ دەدات.
لە بەرانبەردا، کورد و هەرێمی کوردستان نەک هەر یارمەتیی سەروەریی دەوڵەتی عێراق دەدەن و نەک هەر تەنیا ئەرکە دەستوورییەکانیان بەوپەڕی باشی بەجێ دەگەیەنن، بەڵکوو لەوانە گرنگتر، کورد و هەرێمی کوردستان یارمەتیی نەتەوەسازی لەناو عێراقدا دەدەن و بە ڕاشکاوییەوە خۆیان بە درێژکراوەی نەتەوەی عێراق لە سەرزەمینی کوردستاندا دادەنێن. ئەمە گرێبەستەکەیە.
لە سەد ساڵی ڕابردوودا، دوو ڕێگە بۆ عێراق وەک دەوڵەت تاقی کراونەتەوە: یەکەم، هێشتنەوەی عێراق بە یەکپارچەیی لە ڕێگەی زەبروزەنگەوە لەلایەن دەوڵەتدارانی عێراقەوە. دووەم، لەتکردنی عێراق لە ڕیگەی شۆڕشەوە لەلایەن بەرهەڵستکارانیەوە. هەردوو ڕێگە ئەنجامی کارەساتباریان بۆ هەردوولا هەبووە.
ڕێگەی سێیەم ئەو گرێبەستەیە کە بریتییە لە پاراستن و پەرەپێدانی دەوڵەتی عێراق لە ڕێگەی پاراستن و پەرەپێدان بە سەروەریی هەرێمی کوردستان و دابەشکردنی بێمەرجی دەستەڵاتەکانی
دەوڵەت لەگەڵ کورددا.
ئەم گرێبەستە نەک هەر دەتوانێ عێراق و هەرێمی کوردستان لەو بنبەستە کوشندەیەی چەند ساڵی ڕابردوو ڕزگار بکات، بەڵکوو دەتوانێ ببێتە هۆی سەقامگیری و گەشەی درێژخایەنی ناوچەکە و دەرەوەی. بەڵام بەرلە ڕێککەوتن لەسەر گرێبەستەکە، دەبێ متمانە لەنێوان دەوڵەتدارانی عێراق و هەرێمی کوردستان بینا بکرێت؛ متمانەیەک کە بە درێژاییی تەمەنی دەوڵەتی عێراق لە هەردوولا ون بووە و سەرۆکی هەرێم بە توخمی سەرەکیی ڕوانگە و گرێبەستەکە پێناسەی دەکات.

پەڕەى 9 لەکۆى 471 پەڕەدا
© 2017 Hawler